अध्याय 173: बृहस्पति बताते हैं, मृत के साथ क्या जाता है

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम्

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śrotumicchāmi martyānāṃ saṃsāravidhimuttamam

केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा भुवि ।
प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप

kena vṛttena rājendra vartamānā narā bhuvi |
prāpnuvantyuttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ |
prayāntyamuṃ lokamitaḥ ko vai tānanugacchati

दूरादायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः ।
पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम्

dūrādāyāti bhagavānbṛhaspatirudāradhīḥ |
pṛcchainaṃ sumahābhāgametadguhyaṃ sanātanam

नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै ।
वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्

naitadanyena śakyaṃ hi vaktuṃ kenacidadya vai |
vaktā bṛhaspatisamo na hyanyo vidyate kvacit

तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा ।
आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः

tayoḥ saṃvadatorevaṃ pārthagāṅgeyayostadā |
ājagāma viśuddhātmā bhagavānsa bṛhaspatiḥ

ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः ।
पूजामनुषमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः

tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭrapurogamaḥ |
pūjāmanuṣamāṃ cakre sarve te ca sabhāsadaḥ

ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम् ।
उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ तत्त्वतः

tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim |
upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha tattvataḥ

भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ।

bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada |
martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ |

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
गच्छन्त्यमुं च लोकं वै क एताननुगच्छति

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ |
gacchantyamuṃ ca lokaṃ vai ka etānanugacchati

एकः प्रसूयते राजन्नेक एव विनश्यति ।
एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम्

ekaḥ prasūyate rājanneka eva vinaśyati |
ekastarati durgāṇi gacchatyekastu durgatim

न सहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः ।
ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च

na sahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ |
jñātisambandhivargaśca mitravargastathaiva ca

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।
मुहूर्तमुपयुञ्ज्याथ ततो यान्ति पराङ्मुखाः

mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṃ janāḥ |
muhūrtamupayuñjyātha tato yānti parāṅmukhāḥ

तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्मि एकोऽनुगच्छति ।
तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृपः

taistaccharīramutsṛṣṭaṃ dharmi eko'nugacchati |
tasmāddharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛpaḥ

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत्स्वर्गगतिं पराम् ।
तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते

prāṇī dharmasamāyukto gacchetsvargagatiṃ parām |
tathaivādharmasaṃyukto narakaṃ copapadyate

तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः ।
धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः

tasmānnyāyāgatairarthairdharmaṃ seveta paṇḍitaḥ |
dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ

लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाऽप्यबहुश्रुतः ।
नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः

lobhānmohādanukrośādbhayādvā'pyabahuśrutaḥ |
naraḥ karotyakāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम् ।
एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम्

dharmaścārthaśca kāmaśca tritayaṃ jīvite phalam |
etattrayamavāptavyamadharmaparivarjitam

श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् ।
शरीरनिश्चयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते

śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam |
śarīraniścayaṃ jñātuṃ buddhistu mama jāyate

मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम् ।
अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति

mṛtaṃ śarīraṃ hi nṛṇāṃ sūkṣmamavyaktatāṃ gatam |
acakṣurviṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo'nugacchati

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिरनन्तरम् ।
बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiranantaram |
buddhirātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतं दिवानिशम् ।
एतैश्च सह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति

prāṇināmiha sarveṣāṃ sākṣibhūtaṃ divāniśam |
etaiśca saha dharmo'pi taṃ jīvamanugacchati

त्वगस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च महामते ।
शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्

tvagasthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate |
śarīraṃ varjayantyete jīvitena vivarjitam

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते ।
इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते

tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukhamedhate |
iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te

तद्दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति ।
एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते

taddarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo'nugacchati |
etattu jñātumicchāmi kathaṃ retaḥ pravartate

अन्नमश्नन्ति यद्देवाः शरीरस्था नरेश्वर ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा

annamaśnanti yaddevāḥ śarīrasthā nareśvara |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotirmanastathā

ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु ।
मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः सम्पद्यते महत्

tatastṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu |
manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātmanretaḥ sampadyate mahat

ततो गर्भः सम्भवति श्लेषात्स्त्रीपुंसयोर्नृप ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

tato garbhaḥ sambhavati śleṣātstrīpuṃsayornṛpa |
etatte sarvamākhyātaṃ bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi

आख्यातं मे भगवता गर्भः सञ्जायते यथा ।
यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम्

ākhyātaṃ me bhagavatā garbhaḥ sañjāyate yathā |
yathā jātastu puruṣaḥ prapadyati taducyatām

आसन्नमात्रः पुरुषस्तैर्भूतैरभिभूयते ।
विप्रयुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम् ।
स च भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव हि

āsannamātraḥ puruṣastairbhūtairabhibhūyate |
viprayuktaśca tairbhūtaiḥ punaryātyaparāṃ gatim |
sa ca bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva hi

ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् ।
देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

tato'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham |
devatāḥ pañcabhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः ।
जीवः सह वसन्कृत्स्नं सुखदुःखसहः प्रभो

tvagasthimāṃsamutsṛjya taiśca bhūtairvivarjitaḥ |
jīvaḥ saha vasankṛtsnaṃ sukhaduḥkhasahaḥ prabho

भोगवश्यं कर्मवश्यं यातनावश्यमित्यपि ।
एतत्त्रयाणामासाद्य कर्मतः सोऽश्नुते फलम्

bhogavaśyaṃ karmavaśyaṃ yātanāvaśyamityapi |
etattrayāṇāmāsādya karmataḥ so'śnute phalam

जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः ।
स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूतिकाले लभेत तत्

jīvaḥ karmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvamāgataḥ |
strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūtikāle labheta tat

यमस्य पुरुषैः क्लेसं यमस्य पुरुषैर्वधम् ।
दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं स विन्दति

yamasya puruṣaiḥ klesaṃ yamasya puruṣairvadham |
duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ sa vindati

इह लोके स च प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव ।
सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः

iha loke sa ca prāṇī janmaprabhṛti pārthiva |
sukṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalamāśritaḥ

यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते ।
ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नियतं सुखम्

yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate |
tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate niyataṃ sukham

अथान्तरा तु धर्मस्याप्यधर्ममुपसेवते ।
सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति

athāntarā tu dharmasyāpyadharmamupasevate |
sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo'pyadhigacchati

अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः ।
महद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते

adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ |
mahadduḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate

कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते ।
जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु

karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate |
jīvo mohasamāyuktastanme nigadataḥ śṛṇu

यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे च च्छन्दसि ।
यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते

yadetaducyate śāstre setihāse ca cchandasi |
yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate

इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भूपते ।
तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः

iha sthānāni puṇyāni devatulyāni bhūpate |
tiryagyonyatiriktāni gatimanti ca sarvaśaḥ

यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः ।
कर्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते

yamasya bhavane divye brahmalokasame guṇaiḥ |
karmabhirniyatairbaddho janturduḥkhānyupāśnute

येनयेन तु भावेन कर्मणा पुरुषो गतिम् ।
प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यतः परम्

yenayena tu bhāvena karmaṇā puruṣo gatim |
prayāti paruṣāṃ ghorāṃ tatte vakṣyāmyataḥ param

अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितः ।
पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते

adhītya caturo vedāndvijo mohasamanvitaḥ |
patitātpratigṛhyātha kharayonau prajāyate

खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
खरो मृतो बलीवर्दः सप्तवर्षाणि जीवति

kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata |
kharo mṛto balīvardaḥ saptavarṣāṇi jīvati

बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः ।
ब्रह्मरक्षश्च मासांस्त्रींस्ततो जायेत ब्राह्मणः

balīvardo mṛtaścāpi jāyate brahmarākṣasaḥ |
brahmarakṣaśca māsāṃstrīṃstato jāyeta brāhmaṇaḥ

पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते ।
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत

patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate |
tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata

कृमिभावाद्विमुक्तस्तु ततो जायेत गर्दभः ।
गर्दभः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः

kṛmibhāvādvimuktastu tato jāyeta gardabhaḥ |
gardabhaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ

कुक्कुटः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि जम्बुकः ।
श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायेत मानवः

kukkuṭaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi jambukaḥ |
śvā varṣamekaṃ bhavati tato jāyeta mānavaḥ

उपाध्यायस्त्रियः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान् ।
स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः

upādhyāyastriyaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryādabuddhimān |
sa jīva iha saṃsārāṃstrīnāpnoti na saṃśayaḥ

वृको भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः ।
ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायेत ब्राह्मणः

vṛko bhavati rājendra tataḥ kravyāttataḥ kharaḥ |
tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścājjāyeta brāhmaṇaḥ

मनसाऽपि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत् ।
स उग्रान्प्रैति संसारानधर्मेणेह चेतसा

manasā'pi gurorbhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt |
sa ugrānpraiti saṃsārānadharmeṇeha cetasā

श्वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति ।
तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते

śvayonau tu sa sambhūtastrīṇi varṣāṇi jīvati |
tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate

कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं तु जीवति ।
ततस्तु निधनं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते

kṛmibhāvamanuprāpto varṣamekaṃ tu jīvati |
tatastu nidhanaṃ prāpto brahmayonau prajāyate

यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे ।
आत्मनः कामकारेण सोपि हिंस्रः प्रजायते

yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gururhanyādakāraṇe |
ātmanaḥ kāmakāreṇa sopi hiṃsraḥ prajāyate

पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते ।
सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः

pitaraṃ mātaraṃ caiva yastu putro'vamanyate |
so'pi rājanmṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyeta gardabhaḥ

गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दशवर्षाणि जीवति ।
संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः

gardabhatvaṃ tu samprāpya daśavarṣāṇi jīvati |
saṃvatsaraṃ tu kumbhīrastato jāyeta mānavaḥ

पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि ।
गुर्वपध्यानतः सोपि मृतो जायति गर्दभः

putrasya mātāpitarau yasya ruṣṭāvubhāvapi |
gurvapadhyānataḥ sopi mṛto jāyati gardabhaḥ

खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दशः ।
बिडालः सप्तमासांस्तु ततो जायेत मानवः

kharo jīvati māsāṃstu daśa śvā ca caturdaśaḥ |
biḍālaḥ saptamāsāṃstu tato jāyeta mānavaḥ

मातापितरावाक्रुश्य शारिका सम्प्रजायते ।
ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप

mātāpitarāvākruśya śārikā samprajāyate |
tāḍayitvā tu tāveva jāyate kacchapo nṛpa

कच्छपो दशवर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः ।
व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायति मानुषः

kacchapo daśavarṣāṇi trīṇi varṣāṇi śalyakaḥ |
vyālo bhūtvā ca ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ

भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवते ।
सोपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः

bhartṛpiṇḍamupāśnanyo rājadviṣṭāni sevate |
sopi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ

वानरो दशवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः ।
श्वाऽथ भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः

vānaro daśavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ |
śvā'tha bhūtvā tu ṣaṇmāsāṃstato jāyati mānuṣaḥ

न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः ।
यातनानां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते

nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ |
yātanānāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate

तत्र जीवति वर्षाणि दशपञ्च च भारत ।
दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः

tatra jīvati varṣāṇi daśapañca ca bhārata |
duṣkṛtasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ

असूयकः कुत्सितश्च चण्डालो दुःखमश्नुते ।
विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः

asūyakaḥ kutsitaśca caṇḍālo duḥkhamaśnute |
viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ

भूत्वा मीनोऽष्टमासांस्तु मृगो जायति भारत ।
मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते

bhūtvā mīno'ṣṭamāsāṃstu mṛgo jāyati bhārata |
mṛgastu caturo māsāṃstataśchāgaḥ prajāyate

छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः ।
गौः स सञ्जायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः

chāgastu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ |
gauḥ sa sañjāyate jantustato jāyati mānuṣaḥ

धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान् ।
कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा

dhānyānyavāṃstilānmāṣānkulatthānsarṣapāṃścaṇān |
kalāyānatha mudgāṃśca godhūmānatasīstathā

यस्तु धान्यापहर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः ।
स जायते महाराज मूषिको निरपत्रपः

yastu dhānyāpahartā ca mohājjanturacetanaḥ |
sa jāyate mahārāja mūṣiko nirapatrapaḥ

ततः प्रेत्य महाराज मृतो जायति सूकरः ।
सूकरो जातमात्रस्तु रोगेणि म्रियते नृप

tataḥ pretya mahārāja mṛto jāyati sūkaraḥ |
sūkaro jātamātrastu rogeṇi mriyate nṛpa

श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव ।
भूत्वा श्वा पञ्चवर्षाणि ततो जायति मानवः

śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva |
bhūtvā śvā pañcavarṣāṇi tato jāyati mānavaḥ

परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः ।
श्वा शृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा

paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ |
śvā śṛgālastato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakastathā

भ्रातुर्भार्यां तु पापात्मा यो धर्मयति मोहितः ।
पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप

bhrāturbhāryāṃ tu pāpātmā yo dharmayati mohitaḥ |
puṃskokilatvamāpnoti so'pi saṃvatsaraṃ nṛpa

सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च ।
प्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः

sakhibhāryāṃ gurorbhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca |
pradharṣayitvā kāmādyo mṛto jāyati sūkaraḥ

सूकरः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि श्वाविधः ।
बिडालः पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि कुक्कुटः

sūkaraḥ pañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi śvāvidhaḥ |
biḍālaḥ pañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi kukkuṭaḥ

पिपीलिका तु मासांस्त्रीन्वानरो मासमेव तु ।
एतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते

pipīlikā tu māsāṃstrīnvānaro māsameva tu |
etānāsādya saṃsārānkṛmiyonau prajāyate

तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ चतुर्दश ।
ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानवः

tatra jīvati māsāṃstu kṛmiyonau caturdaśa |
tato'dharmakṣayaṃ kṛtvā punarjāyati mānavaḥ

उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दानेऽपि वा विभो ।
मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः

upasthite vivāhe tu yajñe dāne'pi vā vibho |
mohātkaroti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ

कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ।
अधर्मिस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानवः

kṛmirjīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata |
adharmisya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānavaḥ

पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति ।
सोपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते

pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye dātumicchati |
sopi rājanmṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate

तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर ।
अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानवः

tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira |
adharmasaṃkṣaye yuktastato jāyati mānavaḥ

देवकार्यमकृत्वा तु पितृकार्यमथापि वा ।
अनिर्वाप्य समश्नन्वै मृतो जायति वायसः

devakāryamakṛtvā tu pitṛkāryamathāpi vā |
anirvāpya samaśnanvai mṛto jāyati vāyasaḥ

वायसः शतवर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः ।
जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः

vāyasaḥ śatavarṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ |
jāyate vyālakaścāpi māsaṃ tasmāttu mānuṣaḥ

ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते ।
सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते

jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo'vamanyate |
so'pi mṛtyumupāgamya krauñcayonau prajāyate

क्रौञ्चो जीवति वर्षं तु ततो जायति चीरकः ।
ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते

krauñco jīvati varṣaṃ tu tato jāyati cīrakaḥ |
tato nidhanamāpanno mānuṣatvamupāśnute

वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।
[ततः सम्प्राप्य निधनं जायते सूकरः पुनः

vṛṣalo brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate |
[tataḥ samprāpya nidhanaṃ jāyate sūkaraḥ punaḥ

सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप ।
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव

sūkaro jātamātrastu rogeṇa mriyate nṛpa |
śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva

श्वा भूत्वा कृतकर्माऽसौ जायते मानुषस्ततः ।
तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायति मूषिकः

śvā bhūtvā kṛtakarmā'sau jāyate mānuṣastataḥ |
tatrāpatyaṃ samutpādya mṛto jāyati mūṣikaḥ

कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतः ।
यमस्य पुरुषैः क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारणम्

kṛtaghnastu mṛto rājanyamasya viṣayaṃ gataḥ |
yamasya puruṣaiḥ kruddhairvadhaṃ prāpnoti dāraṇam

दण्‍डं समुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम् ।
असिपत्रवनं घोरवालुकं कूटशाल्मलीम्

daṇ‍ḍaṃ samudgaraṃ śūlamagnikumbhaṃ ca dāruṇam |
asipatravanaṃ ghoravālukaṃ kūṭaśālmalīm

एताश्चान्याश्च बह्वीश्च यमस्य विषयं गतः ।
यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत

etāścānyāśca bahvīśca yamasya viṣayaṃ gataḥ |
yātanāḥ prāpya tatrogrāstato vadhyati bhārata

ततो हतः कृतघ्नः स तत्रोग्रैर्भरतर्षभ ।
संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते

tato hataḥ kṛtaghnaḥ sa tatrograirbharatarṣabha |
saṃsāracakramāsādya kṛmiyonau prajāyate

कृमिर्भवति वर्षाणि दशपञ्च च भारत ।
ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः

kṛmirbhavati varṣāṇi daśapañca ca bhārata |
tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ

ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभि सम्प्रपद्यते ।
संसारांश्च बहून्गत्वा ततस्मिर्यक्षु जायते

tato garbhaśatairjanturbahubhi samprapadyate |
saṃsārāṃśca bahūngatvā tatasmiryakṣu jāyate

ततो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिह ।
स पुनर्भवसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते

tato duḥkhamanuprāpya bahuvarṣagaṇāniha |
sa punarbhavasaṃyuktastataḥ kūrmaḥ prajāyate

दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान् ।
चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधुदंशः प्रजायते

dadhi hṛtvā bakaścāpi plavo matsyānasaṃskṛtān |
corayitvā tu durbuddhirmadhudaṃśaḥ prajāyate

फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकाः ।
चोरयित्वा च निष्पावं जायते हलगोलकः

phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikāḥ |
corayitvā ca niṣpāvaṃ jāyate halagolakaḥ

पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते ।
हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते

pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvamavāpnute |
hṛtvā piṣṭamayaṃ pūpaṃ kumbholūkaḥ prajāyate

अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः ।
कांस्यं हृत्वा तु दुर्बद्धिर्हारितो जायते नरः

ayo hṛtvā tu durbuddhirvāyaso jāyate naraḥ |
kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbaddhirhārito jāyate naraḥ

राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते ।
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते

rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ samprajāyate |
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate

पत्रोर्णं चोरयित्वा तु कृकलत्वं निगच्छति ।
कौशिकं तु ततो हृत्वा नरो जायति वर्तकः

patrorṇaṃ corayitvā tu kṛkalatvaṃ nigacchati |
kauśikaṃ tu tato hṛtvā naro jāyati vartakaḥ

अंशुकं चोरयित्वा तु शुक्रो जायति मानवः ।
चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते

aṃśukaṃ corayitvā tu śukro jāyati mānavaḥ |
corayitvā dukūlaṃ tu mṛto haṃsaḥ prajāyate

क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः ।
चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं चैव भारत ।

krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ |
corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tvāvikaṃ caiva bhārata |

वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः ।
हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः

varṇānhṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ |
hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīvajīvakaḥ

वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः ।
छुन्दुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः

varṇakādīṃstathā gandhāṃścorayitveha mānavaḥ |
chundundaritvamāpnoti rājam̐llobhaparāyaṇaḥ

तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च ।
अधर्मस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः

tatra jīvati varṣāṇi tato daśa ca pañca ca |
adharmasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ

चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते

corayitvā payaścāpi balākā samprajāyate

यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः ।
सोपि राजन्मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते

yastu corayate tailaṃ naro mohasamanvitaḥ |
sopi rājanmṛto jantustailapāyī prajāyate

अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः ।
अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते स्वरः

aśastraṃ puruṣaṃ hatvā saśastraḥ puruṣādhamaḥ |
arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate svaraḥ

खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते ।
स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते

kharo jīvati varṣe dve tataḥ śastreṇa vadhyate |
sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno'bhijāyate

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः ।
हतो मृगस्ततो मीनः सोपि जालेन बध्यते

mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ |
hato mṛgastato mīnaḥ sopi jālena badhyate

मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते ।
श्वापदो दशवर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च

māse caturthe samprāpte śvāpadaḥ samprajāyate |
śvāpado daśavarṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca

ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः ।
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः

tatastu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāyacoditaḥ |
adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः ।
बहून्क्लेशान्समासाद्य नरकानेकविंशतिम्

striyaṃ hatvā tu durbuddhiryamasya viṣayaṃ gataḥ |
bahūnkleśānsamāsādya narakānekaviṃśatim

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते ।
कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः

tataḥ paścānmahārāja kṛmiyonau prajāyate |
kṛmirviṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।
मक्षिकासङ्घवशगो बहून्मासान्भवत्युत

bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ |
makṣikāsaṅghavaśago bahūnmāsānbhavatyuta

ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते ।
भक्ष्यं हृत्वा तु पुरुषो जालपाशः प्रजायते

tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvamavāpnute |
bhakṣyaṃ hṛtvā tu puruṣo jālapāśaḥ prajāyate

स्वाद्यं हृत्वा तु पुरुषश्चीरपाशः प्रजायते ।
धान्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते

svādyaṃ hṛtvā tu puruṣaścīrapāśaḥ prajāyate |
dhānyaṃ hṛtvā tu puruṣo lomaśaḥ samprajāyate

तथा पिण्याकसम्मिश्रमशनं चोरयेन्नरः ।
स जायते भृतिधनो दारुणो मूषिको नरः

tathā piṇyākasammiśramaśanaṃ corayennaraḥ |
sa jāyate bhṛtidhano dāruṇo mūṣiko naraḥ

दशन्वै मानुषान्नित्यं पापात्मा स विशाम्पते ।
घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते

daśanvai mānuṣānnityaṃ pāpātmā sa viśāmpate |
ghṛtaṃ hṛtvā tu durbuddhiḥ kākamadguḥ prajāyate

मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायति| दुर्मतिः
लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते||

matsyamāṃsamatho hṛtvā kāko jāyati| durmatiḥ
lavaṇaṃ corayitvā tu cirikākaḥ prajāyate||

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो विनिह्नोति मानवः|
स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते||

viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo vinihnoti mānavaḥ|
sa gatāyurnarastāta matsyayonau prajāyate||

मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः|
मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते||

matsyayonimanuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ|
mānuṣatvamanuprāpya kṣīṇāyurupapadyate||

पापानि तु नराः कृत्वा तिर्यग्जायन्ति भारत ।
न चात्मनः प्रयाणान्ते धर्मं जानन्ति कञ्चन

pāpāni tu narāḥ kṛtvā tiryagjāyanti bhārata |
na cātmanaḥ prayāṇānte dharmaṃ jānanti kañcana

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ।
सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत

ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā |
sukhaduḥkhasamāyuktā vyathitāste bhavantyuta

अपुमांसः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः
नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः

apumāṃsaḥ prajāyante mlecchāścāpi na saṃśayaḥ
narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः ।
अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत

varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ |
arogā rūpavantaste dhaninaśca bhavantyuta

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः ।
एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः

striyo'pyetena kalpena kṛtvā pāpamavāpnuyuḥ |
eteṣāmeva jantūnāṃ bhāryātvamupayānti tāḥ

परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः ।
एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयाऽनघ

parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ |
etaddhi leśamātreṇa kathitaṃ te mayā'nagha

अपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत ।
एतन्मया महाराज ब्रह्मणो गदतः पुरा

aparasminkathāyoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata |
etanmayā mahārāja brahmaṇo gadataḥ purā

सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम् ।
मयाऽपि तच्च कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम् ।
एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा

surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaścāpi yathātatham |
mayā'pi tacca kārtsnyena yathāvadanuvarṇitam |
etacchrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā