अध्याय 170: सच्चा तीर्थ और दो प्रकार की शुद्धि

यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह ।
यत्र चैव परं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

yadvaraṃ sarvatīrthānāṃ tadbravīhi pitāmaha |
yatra caiva paraṃ śaucaṃ tanme vyākhyātumarhasi

सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणः ।
यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः

sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇaḥ |
yattu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tanme śṛṇu samāhitaḥ

अगाधे विमले शुद्धे सत्यतीर्थे धृतिह्रदे ।
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्वमालम्ब्य शाश्वतम्

agādhe vimale śuddhe satyatīrthe dhṛtihrade |
snātavyaṃ mānase tīrthe satvamālambya śāśvatam

तीर्थशौचं तपो ज्ञानं मार्दवं सत्यमार्जवम् ।
अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः

tīrthaśaucaṃ tapo jñānaṃ mārdavaṃ satyamārjavam |
ahiṃsā sarvabhūtānāmānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ

निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः ।
योगिनस्तीर्थभूतास्ते तीर्थं परममुच्यते

nirmamā nirahaṅkārā nirdvandvā niṣparigrahāḥ |
yoginastīrthabhūtāste tīrthaṃ paramamucyate

नारायणेऽथ रुद्रे वा भक्तिस्तीर्थं परं मतम् ।
शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षतः

nārāyaṇe'tha rudre vā bhaktistīrthaṃ paraṃ matam |
śaucalakṣaṇametatte sarvatraivānvavekṣataḥ

रजस्तमःसत्वमथो येषां निर्धूतमात्मना ।
तीर्थमाचारशुद्धिश्च स्वमार्गपरिमार्गणम् ।

rajastamaḥsatvamatho yeṣāṃ nirdhūtamātmanā |
tīrthamācāraśuddhiśca svamārgaparimārgaṇam |

सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः समदर्शिनः ।
शौचष्वेतेष्वभिरतास्ते तीर्थशुचयोऽपि च

sarvatyāgeṣvabhiratāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ |
śaucaṣveteṣvabhiratāste tīrthaśucayo'pi ca

नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते ।
स स्नातो यो दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

nodakaklinnagātrastu snāta ityabhidhīyate |
sa snāto yo damasnātaḥ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

अदृष्टेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः ।
शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा

adṛṣṭeṣvanapekṣā ye prāpteṣvartheṣu nirmamāḥ |
śaucameva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā

प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः ।
तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता

prajñānaṃ śaucameveha śarīrasya viśeṣataḥ |
tathā niṣkiṃcanatvaṃ ca manasaśca prasannatā

वृत्तं शौचं महाशौचं तीर्थशौचमतः परम् ।
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं स्मृतम्

vṛttaṃ śaucaṃ mahāśaucaṃ tīrthaśaucamataḥ param |
jñānotpannaṃ ca yacchaucaṃ tacchaucaṃ paramaṃ smṛtam

मनसा च प्रदीप्तेन ब्रह्मज्ञानजलेन च ।
स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शनाः

manasā ca pradīptena brahmajñānajalena ca |
snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśanāḥ

समारोपितशौचस्तु नित्यं भवसमन्वितः ।
केवलं गुणसम्पन्नः शुचिरेव नरः सदा

samāropitaśaucastu nityaṃ bhavasamanvitaḥ |
kevalaṃ guṇasampannaḥ śucireva naraḥ sadā

शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि

śarīrasthāni tīrthāni proktānyetāni bhārata |
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tānyapi

शरीरस्य यथोद्देशः शरीरोपरि निर्मिताः ।
तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च

śarīrasya yathoddeśaḥ śarīropari nirmitāḥ |
tathā pṛthivyā bhāgāśca puṇyāni salilāni ca

कीर्तनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात् ।
शोध्यं हि पातकं तीर्थे पूता यान्ति सुखं दिवम् ।

kīrtanāccaiva tīrthasya snānācca pitṛtarpaṇāt |
śodhyaṃ hi pātakaṃ tīrthe pūtā yānti sukhaṃ divam |

परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा ।
अतीव पुण्यभागास्ते सलिलस्य च तेजसा

parigrahācca sādhūnāṃ pṛthivyāścaiva tejasā |
atīva puṇyabhāgāste salilasya ca tejasā

मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यास्तीर्थास्तथापरे ।
उभयोरेव यः स्नायात्स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात्

manasaśca pṛthivyāśca puṇyāstīrthāstathāpare |
ubhayoreva yaḥ snāyātsa siddhiṃ śīghramāpnuyāt

यथा फलं क्रियाहीनं क्रिया वा फलवर्जिता ।
नेह साधयते कार्यं समायुक्ता तु सिध्यति

yathā phalaṃ kriyāhīnaṃ kriyā vā phalavarjitā |
neha sādhayate kāryaṃ samāyuktā tu sidhyati

एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः ।
शुचिः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम्

evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitaḥ |
śuciḥ siddhimavāpnoti dvividhaṃ śaucamuttamam