अध्याय 169: मृत्यु के लक्षण और पुरुष की मुक्ति

अरिष्टानि प्रवक्ष्यामि तत्वेन शृणु तद्भवान् ।
मध्य उत्तरतस्तात दक्षिणामुखनिष्ठितम्

ariṣṭāni pravakṣyāmi tatvena śṛṇu tadbhavān |
madhya uttaratastāta dakṣiṇāmukhaniṣṭhitam

विद्युत्संस्थानपुरुषं यदि पश्येत मानवः ।
वर्षत्रयेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम् ।
एतत्फलमंरिष्टस्य शङ्कराहुर्मनीषिणः ।

vidyutsaṃsthānapuruṣaṃ yadi paśyeta mānavaḥ |
varṣatrayeṇa jānīyāddehanyāsamupasthitam |
etatphalamaṃriṣṭasya śaṅkarāhurmanīṣiṇaḥ |

शुद्धमण्डमादित्यमरश्मिमथ पश्यतः ।
वर्षार्धकेन जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्

śuddhamaṇḍamādityamaraśmimatha paśyataḥ |
varṣārdhakena jānīyāddehanyāsamupasthitam

छिद्रां चन्द्रमसश्छायां पादावप्यनपश्यतः ।
संवत्सरेण जानीयाद्देहन्यासमुपस्थितम्

chidrāṃ candramasaśchāyāṃ pādāvapyanapaśyataḥ |
saṃvatsareṇa jānīyāddehanyāsamupasthitam

कनीनिकायामशिरःपुरुषं यदि पश्यति ।
जानीयात्षट्सु मासेषु देहन्यासमुपस्थितम्

kanīnikāyāmaśiraḥpuruṣaṃ yadi paśyati |
jānīyātṣaṭsu māseṣu dehanyāsamupasthitam

कर्णौ पिधाय हस्ताभ्यां शब्दं न शृणुयाद्यदि ।
विजानीयात्तु मासेन देहन्यासमुपस्थितम्

karṇau pidhāya hastābhyāṃ śabdaṃ na śṛṇuyādyadi |
vijānīyāttu māsena dehanyāsamupasthitam

आमगन्धमुपाघ्राति सुरभिं प्राप्य भास्वरम् ।
देवतायतनस्थोपि सप्तरात्रेण मृत्युभाक्

āmagandhamupāghrāti surabhiṃ prāpya bhāsvaram |
devatāyatanasthopi saptarātreṇa mṛtyubhāk

सर्वाङ्गधारणावस्थां धारयेत समाहितः ।
यथा स मृत्युं जयति नान्यथेह महेश्वर ।
यदि जीवितुमिच्छेत चिरकालं महामुने

sarvāṅgadhāraṇāvasthāṃ dhārayeta samāhitaḥ |
yathā sa mṛtyuṃ jayati nānyatheha maheśvara |
yadi jīvitumiccheta cirakālaṃ mahāmune

अथ नेच्छेच्चिरं कालं त्यजेदात्मानमात्मना ।
केवलं चिन्तयानस्तु निष्कलं स निरामयम्

atha necchecciraṃ kālaṃ tyajedātmānamātmanā |
kevalaṃ cintayānastu niṣkalaṃ sa nirāmayam

अथ तं निर्विकारं तु प्रकृते परमं शुचिः ।
पुरुषं देहसाधर्म्यं देहन्यासमुपाश्नुयात्

atha taṃ nirvikāraṃ tu prakṛte paramaṃ śuciḥ |
puruṣaṃ dehasādharmyaṃ dehanyāsamupāśnuyāt

जाग्रतो हि मयोक्तानि तवारिष्टानि तत्वतः ।
धारणाच्चैव सर्वाङ्गे मृत्यु जीयात्सुरर्षभ

jāgrato hi mayoktāni tavāriṣṭāni tatvataḥ |
dhāraṇāccaiva sarvāṅge mṛtyu jīyātsurarṣabha

एकत्वदर्शनं भूयो नानात्वं च निबोध मे ।
अक्षरं च क्षरं चैव चतुष्टयविधानतः

ekatvadarśanaṃ bhūyo nānātvaṃ ca nibodha me |
akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva catuṣṭayavidhānataḥ

अव्यक्तादीनि तत्वानि सर्वाण्येव महाद्युते ।
आहुश्चतुर्विंशतितमं विकारपुरुषान्वितम्

avyaktādīni tatvāni sarvāṇyeva mahādyute |
āhuścaturviṃśatitamaṃ vikārapuruṣānvitam

एकत्वदर्शनं चैव नानात्वेन वरं स्मृतम् ।
पञ्चविंशतिवर्गः स्यादपवर्गोऽजरामरः

ekatvadarśanaṃ caiva nānātvena varaṃ smṛtam |
pañcaviṃśativargaḥ syādapavargo'jarāmaraḥ

स निर्विकारः पुरुषस्तत्वेनैवोपदिश्यते ।
स एव पञ्चविंशस्तु विकारः पुरुषः स्मृतः

sa nirvikāraḥ puruṣastatvenaivopadiśyate |
sa eva pañcaviṃśastu vikāraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ

यद्येष निर्विकारः स्यात्तत्वं न तु भवेद्भव ।
विकारो विद्यमानस्तु तत्वसंज्ञकमुच्यते

yadyeṣa nirvikāraḥ syāttatvaṃ na tu bhavedbhava |
vikāro vidyamānastu tatvasaṃjñakamucyate

यद्योषोऽव्यक्ततां नैति व्यतिरेकान्न संशयः ।
तथा भवति निस्तत्वस्तथा सत्वस्तथागुणः

yadyoṣo'vyaktatāṃ naiti vyatirekānna saṃśayaḥ |
tathā bhavati nistatvastathā satvastathāguṇaḥ

विकारगुणसंत्यागात्प्रकृत्यन्यत्वता शुचिः ।
तदा नानात्वतामेति सर्गहीनोऽपवर्गभाक्

vikāraguṇasaṃtyāgātprakṛtyanyatvatā śuciḥ |
tadā nānātvatāmeti sargahīno'pavargabhāk

बोध्यमानः प्रबुध्येत समो भवति बुद्धिमान् ।
अक्षरश्च भवत्येष यथावा च्युतवान्क्षणात्

bodhyamānaḥ prabudhyeta samo bhavati buddhimān |
akṣaraśca bhavatyeṣa yathāvā cyutavānkṣaṇāt

अव्यक्ताव्यक्तिरुक्ता स्यान्निर्गुणस्य गुणाकरात् ।
एतदेकत्वनानात्वमक्षरः क्षर एव च

avyaktāvyaktiruktā syānnirguṇasya guṇākarāt |
etadekatvanānātvamakṣaraḥ kṣara eva ca

व्याख्यातं तव शूलाङ्क तथारिष्टानि चैव हि ।
विमोक्षलक्षणं शेषं तदपीह ब्रवीमि ते ।
यं ज्ञात्वा यतयः प्राप्ताः केवलत्वमनामयम्

vyākhyātaṃ tava śūlāṅka tathāriṣṭāni caiva hi |
vimokṣalakṣaṇaṃ śeṣaṃ tadapīha bravīmi te |
yaṃ jñātvā yatayaḥ prāptāḥ kevalatvamanāmayam

साङ्ख्याश्चाप्यथ योगाश्च दग्धपङ्का गतज्वराः ।
अमूर्तित्वमनुप्राप्ता निर्गुणा निर्भया भव

sāṅkhyāścāpyatha yogāśca dagdhapaṅkā gatajvarāḥ |
amūrtitvamanuprāptā nirguṇā nirbhayā bhava

विपाप्मानो महादेव मुक्ताः संसारसागरात् ।
सरणे प्रजनादाने गुणानां प्रकृतिः सदा ।
परा प्रमत्ता सततमेतावत्कार्यकारणम्

vipāpmāno mahādeva muktāḥ saṃsārasāgarāt |
saraṇe prajanādāne guṇānāṃ prakṛtiḥ sadā |
parā pramattā satatametāvatkāryakāraṇam

असच्चैव च सच्चैव कुरुते स पुनः पुनः ।
चैतन्येन पुराणेन चेतनाचेतनात्परः

asaccaiva ca saccaiva kurute sa punaḥ punaḥ |
caitanyena purāṇena cetanācetanātparaḥ

यस्तु चेतयते चेतो मनसा चैकबुद्धिकम् ।
स नैव सन्न चैवासन्सदसन्न च संस्मृतः

yastu cetayate ceto manasā caikabuddhikam |
sa naiva sanna caivāsansadasanna ca saṃsmṛtaḥ

व्यतिरिक्तश्च शुद्धश्च सोऽन्यश्चाप्रकृतिस्तथा ।
उपेक्षकश्च प्रकृतेर्विकारपुरुषः स्मृतः

vyatiriktaśca śuddhaśca so'nyaścāprakṛtistathā |
upekṣakaśca prakṛtervikārapuruṣaḥ smṛtaḥ

विकारपुरुषेणैषा संयुक्ता सृजते जगत् ।
पुनराददते चैव गुणानामन्यथात्मनि

vikārapuruṣeṇaiṣā saṃyuktā sṛjate jagat |
punarādadate caiva guṇānāmanyathātmani

मत्स्योदकात्ससंज्ञातः प्रकृतेरेव कर्मणः ।
तद्वत्क्षेत्रसहस्राणि स एव प्रकरिष्यति

matsyodakātsasaṃjñātaḥ prakṛtereva karmaṇaḥ |
tadvatkṣetrasahasrāṇi sa eva prakariṣyati

क्षेत्रप्रलयतज्ज्ञस्तु क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
सयोगो नित्य इत्याहुर्ये जनास्तत्वदर्शिनः

kṣetrapralayatajjñastu kṣetrajña iti cocyate |
sayogo nitya ityāhurye janāstatvadarśinaḥ

एवमेष ह्यसत्सच्च विकारपुरुषः स्मृतः ।
विकारापद्यमानं तु विकृतिं प्रवदन्ति नः

evameṣa hyasatsacca vikārapuruṣaḥ smṛtaḥ |
vikārāpadyamānaṃ tu vikṛtiṃ pravadanti naḥ

यदा त्वेष विकारस्य प्रकृतानिति मन्यते ।
तदा विकारतामेति विकारान्यत्वतां व्रजेत्

yadā tveṣa vikārasya prakṛtāniti manyate |
tadā vikāratāmeti vikārānyatvatāṃ vrajet

प्रकृत्या च विकारैश्च व्यतिरिक्तो यदा भवेत् ।
शुचि यत्परमं शुद्धं प्रतिबुद्धं सनातनम् ।
अयुक्तं निष्कलं शुद्धमव्ययं चाजरामरम्

prakṛtyā ca vikāraiśca vyatirikto yadā bhavet |
śuci yatparamaṃ śuddhaṃ pratibuddhaṃ sanātanam |
ayuktaṃ niṣkalaṃ śuddhamavyayaṃ cājarāmaram

समेत्य तेन शुद्धेन बुध्यमानः स भास्वरः ।
विमोक्षं भजते व्यक्तादप्रबुद्धादचेतनात्

sametya tena śuddhena budhyamānaḥ sa bhāsvaraḥ |
vimokṣaṃ bhajate vyaktādaprabuddhādacetanāt

उदुम्बराद्वा मशकः प्रलयान्निर्गतो यथा ।
तथाऽव्यक्तस्य संत्यागान्निर्ममः पञ्च विंशकः

udumbarādvā maśakaḥ pralayānnirgato yathā |
tathā'vyaktasya saṃtyāgānnirmamaḥ pañca viṃśakaḥ

यथा पुष्करपर्णस्थो जलबिन्दुर्न संश्लिषेत् ।
तथैवाव्यक्तविषये न लिप्येत्पञ्चविंशकः

yathā puṣkaraparṇastho jalabindurna saṃśliṣet |
tathaivāvyaktaviṣaye na lipyetpañcaviṃśakaḥ

आकाश इव निःसङ्गस्तथा सङ्गस्त्था वरः ।
पञ्चविंशतिमो बुद्धो बुद्धेनि समतां गतः

ākāśa iva niḥsaṅgastathā saṅgastthā varaḥ |
pañcaviṃśatimo buddho buddheni samatāṃ gataḥ

एतद्धि प्रकृतं ज्ञानं तत्वतश्च समुत्थितम् ।
पूर्वजेभ्यस्तथोत्पन्नं ब्रह्मजेभ्यस्तथानघ

etaddhi prakṛtaṃ jñānaṃ tatvataśca samutthitam |
pūrvajebhyastathotpannaṃ brahmajebhyastathānagha

आदिसर्गो महाबाहो तामसेनावृतं परम् ।
प्रतिष्टावयवंदेवमभेद्यमजरामरम्

ādisargo mahābāho tāmasenāvṛtaṃ param |
pratiṣṭāvayavaṃdevamabhedyamajarāmaram

सनकः सनन्दनश्चैवि तृतीयश्च सनातनः ।
ते विदुः परमं धर्ममव्ययं व्ययधर्षणम्

sanakaḥ sanandanaścaivi tṛtīyaśca sanātanaḥ |
te viduḥ paramaṃ dharmamavyayaṃ vyayadharṣaṇam

अव्यक्तात्परमात्सूक्ष्मादव्रणान्मूर्तिसंज्ञकात् ।
क्षेत्रज्ञो भगवानास्ते नरायणपरायणः

avyaktātparamātsūkṣmādavraṇānmūrtisaṃjñakāt |
kṣetrajño bhagavānāste narāyaṇaparāyaṇaḥ

अस्माकं सहजातानामुत्पन्नं ज्ञानमुत्तमम् ।
एते हि मूर्तिमन्तो वै लोकान्प्रविचरामहे

asmākaṃ sahajātānāmutpannaṃ jñānamuttamam |
ete hi mūrtimanto vai lokānpravicarāmahe

पुनःपुनः प्रजाता वै तत्रतत्र पिनाकधृक् ।
द्वन्द्वैर्विरज्यमानस्य ज्ञानमुत्पन्नमुत्तमम्

punaḥpunaḥ prajātā vai tatratatra pinākadhṛk |
dvandvairvirajyamānasya jñānamutpannamuttamam

कपिलान्मूलआचार्यात्तत्वबुद्धिविनिश्चयम् ।
योगसांख्यमवाप्तं मे कार्त्स्न्येन मुनिसत्तमात्

kapilānmūlaācāryāttatvabuddhiviniścayam |
yogasāṃkhyamavāptaṃ me kārtsnyena munisattamāt

तेन संबोधिताः शिष्या बहवस्तत्वदर्शिनः ।
तद्बुद्ध्वा बहवः शिष्या मयाप्येतन्निदर्शिताः

tena saṃbodhitāḥ śiṣyā bahavastatvadarśinaḥ |
tadbuddhvā bahavaḥ śiṣyā mayāpyetannidarśitāḥ

जन्ममृत्युहरं तथ्यं ज्ञानं ज्ञेयं सनातनम् ।
यज्ज्ञात्वा नानुशोचन्ति तत्वज्ञाना निरिन्द्रियाः

janmamṛtyuharaṃ tathyaṃ jñānaṃ jñeyaṃ sanātanam |
yajjñātvā nānuśocanti tatvajñānā nirindriyāḥ

शुद्धबीजमलाश्चैव विपङ्का वै निरक्षराः ।
स्वतन्त्रास्ते स्वतन्त्रेण सम्मिता निष्कलाः स्मृताः

śuddhabījamalāścaiva vipaṅkā vai nirakṣarāḥ |
svatantrāste svatantreṇa sammitā niṣkalāḥ smṛtāḥ

शाश्वताश्चाव्ययाश्चैव तमोग्राह्याश्च भास्वर ।
विपाप्मानस्तथा सर्वे सत्वस्थाश्चापि निर्व्रणाः

śāśvatāścāvyayāścaiva tamogrāhyāśca bhāsvara |
vipāpmānastathā sarve satvasthāścāpi nirvraṇāḥ

विमुक्ताः केवलाश्चैव वीतमोहभयास्तथा ।
अमूर्तास्ते महाभाग सर्वे च विगतज्वराः

vimuktāḥ kevalāścaiva vītamohabhayāstathā |
amūrtāste mahābhāga sarve ca vigatajvarāḥ

हिरण्यनाभस्त्रिशिरास्तथा प्रह्लादभास्करौ ।
वसुर्विश्वावसुश्चैव सार्धं पञ्चशिखस्तथा

hiraṇyanābhastriśirāstathā prahlādabhāskarau |
vasurviśvāvasuścaiva sārdhaṃ pañcaśikhastathā

गार्ग्योऽथासुरिरावन्त्यो गौतमो वृत एव च ।
कात्यायनोऽथ नमुचिर्हरिश्च दमनश्चि ह

gārgyo'thāsurirāvantyo gautamo vṛta eva ca |
kātyāyano'tha namucirhariśca damanaści ha

एते चान्ये च बहवस्तत्वमेवोपदर्शिताः ।
केचिन्मुक्ताः स्थिताः केचिच्छन्दतश्चापरे मृताः

ete cānye ca bahavastatvamevopadarśitāḥ |
kecinmuktāḥ sthitāḥ kecicchandataścāpare mṛtāḥ

दर्शितास्त्रिविधं बन्धं विमोक्षं त्रिविधं तथा ।
अज्ञानं चैव रागश्च संयोगं प्राकृतं तथा

darśitāstrividhaṃ bandhaṃ vimokṣaṃ trividhaṃ tathā |
ajñānaṃ caiva rāgaśca saṃyogaṃ prākṛtaṃ tathā

एतेभ्यो बन्धनं प्रोक्तं विमोक्षमपि मे शृणु ।
परितस्तावता सम्यक्सम्बन्धो यावता कृतः

etebhyo bandhanaṃ proktaṃ vimokṣamapi me śṛṇu |
paritastāvatā samyaksambandho yāvatā kṛtaḥ

कृत्स्नक्षयपरित्यागाद्विमोक्ष इति नः श्रुतिः ।
निवृत्तः सर्वसङ्गेभ्यः केवलः पुरुषोऽमलः

kṛtsnakṣayaparityāgādvimokṣa iti naḥ śrutiḥ |
nivṛttaḥ sarvasaṅgebhyaḥ kevalaḥ puruṣo'malaḥ

इत्येवमुक्त्वा भगवानीश्वराय महात्मने
सनत्कुमारः प्रययावाकाशं समुपाश्रितः

ityevamuktvā bhagavānīśvarāya mahātmane
sanatkumāraḥ prayayāvākāśaṃ samupāśritaḥ