अध्याय 160: भगीरथ ब्रह्मा को बताते हैं वे ब्रह्मलोक कैसे पहुँचे

दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यमहिंसितम् ।
स्वदारतुष्टिश्चोक्ता ते फलं दानस्य वाऽपि यत्

dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyamahiṃsitam |
svadāratuṣṭiścoktā te phalaṃ dānasya vā'pi yat

पितामहस्य विदितं किमन्यत्तपसो बलात् ।
तपसो यत्परं तेऽद्य तन्नो व्याख्यातुमर्हसि

pitāmahasya viditaṃ kimanyattapaso balāt |
tapaso yatparaṃ te'dya tanno vyākhyātumarhasi

तपसः प्रक्षयो यावत्ताल्लोको युधिष्ठिर ।
मतं ममात्र कौन्तेय तपो नानशनात्परम्

tapasaḥ prakṣayo yāvattālloko yudhiṣṭhira |
mataṃ mamātra kaunteya tapo nānaśanātparam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
भगीरथस्य संवादं ब्रह्मणश्च महात्मनः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
bhagīrathasya saṃvādaṃ brahmaṇaśca mahātmanaḥ

अतीत्य सुरलोकं च गवां लोकं च भारत ।
ऋषिलोकं च सोऽगच्छद्भगीरथ इति श्रुतम्

atītya suralokaṃ ca gavāṃ lokaṃ ca bhārata |
ṛṣilokaṃ ca so'gacchadbhagīratha iti śrutam

तं तु दृष्ट्वा वचः प्राह ब्रह्मा राजन्भगीरथम् ।
कथं भगीरथाऽऽगास्त्वमिमं लोकं दुरासदम्

taṃ tu dṛṣṭvā vacaḥ prāha brahmā rājanbhagīratham |
kathaṃ bhagīrathā''gāstvamimaṃ lokaṃ durāsadam

न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ ।
आयान्त्यतप्ततपसः कथं वै त्वमिहागतः

na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha |
āyāntyataptatapasaḥ kathaṃ vai tvamihāgataḥ

निश्शङ्कमन्नमददां ब्राह्मणोभ्यः
शतं सहस्राणि सदैवतानाम् ।
ब्राह्मं व्रतं नित्यमास्थाय विद्व-
न्न त्वेवाहं तस्य फलादिहागाम्

niśśaṅkamannamadadāṃ brāhmaṇobhyaḥ
śataṃ sahasrāṇi sadaivatānām |
brāhmaṃ vrataṃ nityamāsthāya vidva-
nna tvevāhaṃ tasya phalādihāgām

दशैकरात्रान्दशपञ्चरात्रा-
नेकादशैकादशकान्क्रतूंश्च ।
ज्योतिष्टोमानां च शतं यदिष्टं
फलेन तेनापि च नागतोऽहम्

daśaikarātrāndaśapañcarātrā-
nekādaśaikādaśakānkratūṃśca |
jyotiṣṭomānāṃ ca śataṃ yadiṣṭaṃ
phalena tenāpi ca nāgato'ham

यच्चावसं जाह्नवीतीरनित्यः
शतं समास्तप्यमानस्तपोऽहम् ।
अदां च तत्राश्वतरीसहस्रं
नारीपुरं न च तेनाहमागाम्

yaccāvasaṃ jāhnavītīranityaḥ
śataṃ samāstapyamānastapo'ham |
adāṃ ca tatrāśvatarīsahasraṃ
nārīpuraṃ na ca tenāhamāgām

दशायुतानि चाश्वानां गोऽयुतानि च विंशतिम् ।
पुष्करेषु द्विजातिभ्यः प्रादां शतसहस्रशः

daśāyutāni cāśvānāṃ go'yutāni ca viṃśatim |
puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṃ śatasahasraśaḥ

सुवर्णचन्द्रोत्तमधारिणीनां
कन्योत्तमानामददं सहस्रम् ।
षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां
जाम्बूनदैराभरणैर्न तेन

suvarṇacandrottamadhāriṇīnāṃ
kanyottamānāmadadaṃ sahasram |
ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ
jāmbūnadairābharaṇairna tena

दशार्बुदान्यददं गोसवेज्या-
स्वेकैकशो दश गा ओकनाथ ।
समानवत्साः पयसा समन्विताः
सुवर्णकांस्योपदुहा न तेन

daśārbudānyadadaṃ gosavejyā-
svekaikaśo daśa gā okanātha |
samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ
suvarṇakāṃsyopaduhā na tena

आप्तोर्यामेषु नियतमेकैकस्मिन्दशाददम् ।
गृष्टीनां क्षीरदोग्ध्रीणां रोहिणीनां शतानि च

āptoryāmeṣu niyatamekaikasmindaśādadam |
gṛṣṭīnāṃ kṣīradogdhrīṇāṃ rohiṇīnāṃ śatāni ca

दोग्ध्रीणां वै गवां चापि प्रयुतानि दशैव ह ।
प्रादां दशगुणं ब्रह्मन्न तेनाहमिहागतः

dogdhrīṇāṃ vai gavāṃ cāpi prayutāni daśaiva ha |
prādāṃ daśaguṇaṃ brahmanna tenāhamihāgataḥ

वाजिनां बाह्लिजातानामयुतान्यददं दश ।
कर्काणां हेममालानां न च तेनाहमागतः

vājināṃ bāhlijātānāmayutānyadadaṃ daśa |
karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāhamāgataḥ

कोटीश्च काञ्चनस्याष्टौ प्रादां ब्रह्मन्दशान्वहम् ।
एकैकस्मिन्क्रतौ तेन फलेनाहं न चागतः

koṭīśca kāñcanasyāṣṭau prādāṃ brahmandaśānvaham |
ekaikasminkratau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ

वाजिनां श्यामकर्णानां हरितानां पितामह ।
प्रादां हेमस्रजां ब्रह्मन्कोटीर्दश च सप्त च

vājināṃ śyāmakarṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha |
prādāṃ hemasrajāṃ brahmankoṭīrdaśa ca sapta ca

ईषादन्तान्महाकायान्काञ्चतस्रग्विभूषितान् ।
पद्मिनो वै सहस्राणि प्रादां दश च सप्त च

īṣādantānmahākāyānkāñcatasragvibhūṣitān |
padmino vai sahasrāṇi prādāṃ daśa ca sapta ca

अलङ्कृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः ।
रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्यददं दश

alaṅkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ |
rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇyadadaṃ daśa

सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलङ्कृतैः ।
दक्षिणावयवाः केचिद्वेदैर्ये सम्प्रकीर्तिताः

sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṅkṛtaiḥ |
dakṣiṇāvayavāḥ kecidvedairye samprakīrtitāḥ

वाजपेयेषु दशसु प्रादां तेष्वपि चाप्यहम् ।
शक्रतुल्यप्रभावाणामिज्यया विक्रमेण ह

vājapeyeṣu daśasu prādāṃ teṣvapi cāpyaham |
śakratulyaprabhāvāṇāmijyayā vikrameṇa ha

सहस्रं निष्ककण्ठानामददं दक्षिणामहम् ।
विजित्य भूपतीन्सर्वानर्थैरिष्ट्वा पितामह ।
अष्टभ्यो राजसूयेभ्यो न च तेनाहमागतः

sahasraṃ niṣkakaṇṭhānāmadadaṃ dakṣiṇāmaham |
vijitya bhūpatīnsarvānarthairiṣṭvā pitāmaha |
aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāhamāgataḥ

स्रोतश्च यावद्गङ्गायाश्छन्नमासीज्जगत्पते ।
दक्षिणाभिः प्रवृत्ताभिर्मम नागां च तत्कृते

srotaśca yāvadgaṅgāyāśchannamāsījjagatpate |
dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhirmama nāgāṃ ca tatkṛte

वाजिनां च सहस्रे द्वे सुवर्णशतभूषिते ।
वरं ग्रामशतं चाहमेकैकस्यां तिथावदाम्

vājināṃ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite |
varaṃ grāmaśataṃ cāhamekaikasyāṃ tithāvadām

तपस्वी नियताहारः शममास्थाय वाग्यतः ।
दीर्घकालं हिमवति गङ्गार्थमचरं तपः

tapasvī niyatāhāraḥ śamamāsthāya vāgyataḥ |
dīrghakālaṃ himavati gaṅgārthamacaraṃ tapaḥ

मूर्ध्ना हरं महादेवं प्रणम्याभ्यर्चयन्नृपः ।
न तेनाप्यहमागच्छं फलेनेह पितामह

mūrdhnā haraṃ mahādevaṃ praṇamyābhyarcayannṛpaḥ |
na tenāpyahamāgacchaṃ phaleneha pitāmaha

शम्याक्षेपैरयजं यच्च देवा-
ञ्शतैः क्रतूनामयुतैश्चापि यच्च ।
त्रयोदशद्वादशाहैश्च देव
सपौण्डरीकैर्न च तेषां फलेन

śamyākṣepairayajaṃ yacca devā-
ñśataiḥ kratūnāmayutaiścāpi yacca |
trayodaśadvādaśāhaiśca deva
sapauṇḍarīkairna ca teṣāṃ phalena

अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनामहं
शुक्लर्षभाणामददं द्विजेभ्यः ।
एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गमेभ्यः
पत्नीश्चैषामददं निष्ककण्ठीः

aṣṭau sahasrāṇi kakudmināmahaṃ
śuklarṣabhāṇāmadadaṃ dvijebhyaḥ |
ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgamebhyaḥ
patnīścaiṣāmadadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ

हिरण्यरत्ननिचयानददं रत्नपर्वतान् ।
धनधान्यैः समृद्धांश्च ग्रामाञ्शतसहस्रशः

hiraṇyaratnanicayānadadaṃ ratnaparvatān |
dhanadhānyaiḥ samṛddhāṃśca grāmāñśatasahasraśaḥ

शतं शतानां गृष्टीनामददं चाप्यतन्द्रितः ।
इष्ट्वाऽनेकैर्महायज्ञैर्ब्राह्मणेभ्यो न तेन च

śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnāmadadaṃ cāpyatandritaḥ |
iṣṭvā'nekairmahāyajñairbrāhmaṇebhyo na tena ca

एकादशाहैरयजं सदक्षिणै-
र्द्विर्द्वादशाहैरश्वमेधैश्च देव ।
गवां धनैः षोडशभिश्च ब्रह्मं-
स्तेषां फलेनेह न चागतोऽस्मि

ekādaśāhairayajaṃ sadakṣiṇai-
rdvirdvādaśāhairaśvamedhaiśca deva |
gavāṃ dhanaiḥ ṣoḍaśabhiśca brahmaṃ-
steṣāṃ phaleneha na cāgato'smi

निष्कैककण्ठमददं योजनायतं
तद्विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम् ।
वनं चूतानां रत्नविभूषितानां
नचैव तेषामागतोऽहं फलेन

niṣkaikakaṇṭhamadadaṃ yojanāyataṃ
tadvistīrṇaṃ kāñcanapādapānām |
vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ
nacaiva teṣāmāgato'haṃ phalena

तुरायणं हि व्रतमप्यधृष्य-
मक्रोधनोऽकरवं त्रिंशदब्दान् ।
शतं गवामष्टशतानि चैव
दिनेदिने ह्यददं ब्राह्मणेभ्यः

turāyaṇaṃ hi vratamapyadhṛṣya-
makrodhano'karavaṃ triṃśadabdān |
śataṃ gavāmaṣṭaśatāni caiva
dinedine hyadadaṃ brāhmaṇebhyaḥ

पयस्विनीनामथ रोहिणीनां
तथैवान्याननडुहो लोकनाथ ।
प्रादां नित्यं ब्राह्मणेभ्यः सुरेश
नेहागतस्तेन फलेन चाहम्

payasvinīnāmatha rohiṇīnāṃ
tathaivānyānanaḍuho lokanātha |
prādāṃ nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ sureśa
nehāgatastena phalena cāham

शम्याक्षेपेण पृथिवीं त्रिधा पर्यचरं यजन् ।
त्रिंशदग्नीनहं ब्रह्मन्नयजं यच्च नित्यदा ।
अष्टाभिः सर्वमेधैश्च नरमेधैश्च सप्तभिः

śamyākṣepeṇa pṛthivīṃ tridhā paryacaraṃ yajan |
triṃśadagnīnahaṃ brahmannayajaṃ yacca nityadā |
aṣṭābhiḥ sarvamedhaiśca naramedhaiśca saptabhiḥ

दशभिर्विश्वजिद्भिश्च शतैरष्टादशोत्तरैः ।
न चैव तेषां देवेश फलेनाहमिहागमम्

daśabhirviśvajidbhiśca śatairaṣṭādaśottaraiḥ |
na caiva teṣāṃ deveśa phalenāhamihāgamam

सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायामथ नैमिषे ।
गवां शतानामयुतमददं न च तेन वै

sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyāmatha naimiṣe |
gavāṃ śatānāmayutamadadaṃ na ca tena vai

इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां
यद्भार्गवस्तपसेहाभ्यविन्दत् ।
जाज्वल्यमानमुशनस्तेजसेह
तत्साधयामासमहं वरेण्य

indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ
yadbhārgavastapasehābhyavindat |
jājvalyamānamuśanastejaseha
tatsādhayāmāsamahaṃ vareṇya

ब्राह्मणार्थाय कर्माणि रणं चैव करोमि यत् ।
ततो मे ब्राह्मणास्तुष्टास्तस्मिन्कर्मणि साधिते ।
पूजितैर्ब्राह्मणैर्नित्यं न च तेनाहमागतः

brāhmaṇārthāya karmāṇi raṇaṃ caiva karomi yat |
tato me brāhmaṇāstuṣṭāstasminkarmaṇi sādhite |
pūjitairbrāhmaṇairnityaṃ na ca tenāhamāgataḥ

सहस्रमृषयश्चासन्ये वै तत्र समागताः ।
उक्तस्तैरस्मि गच्छ त्वं ब्रह्मलोकमिति प्रभो

sahasramṛṣayaścāsanye vai tatra samāgatāḥ |
uktastairasmi gaccha tvaṃ brahmalokamiti prabho

प्रीतेनोक्तः सहस्रेण ब्राह्मणानामहं प्रभो ।
इमं लोकमनुप्राप्तो मा भूत्तेऽत्र विचारणा

prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānāmahaṃ prabho |
imaṃ lokamanuprāpto mā bhūtte'tra vicāraṇā

कामं यथावद्विहितं विधात्रा
पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत् ।
तपो हि नान्यच्चानशनान्मतं मे
नमोस्तु ते देववर प्रसीद

kāmaṃ yathāvadvihitaṃ vidhātrā
pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat |
tapo hi nānyaccānaśanānmataṃ me
namostu te devavara prasīda

इत्युक्तवन्तं ब्रह्मि तु राजानं स भगीरथम् ।
पूजयामास पूजार्हं विधिदृष्टेन कर्मणा

ityuktavantaṃ brahmi tu rājānaṃ sa bhagīratham |
pūjayāmāsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

तस्मादनशनैर्युक्तो विप्रान्पूज्य नित्यदा ।
विप्राणां वचनात्सर्वं परत्रेहं च सिध्यति

tasmādanaśanairyukto viprānpūjya nityadā |
viprāṇāṃ vacanātsarvaṃ paratrehaṃ ca sidhyati

वासोभिरन्नैर्गोभिस्च शुभैर्नैवेशिकैरपि ।
शुभैः सुरक्षणैश्चापि स्तोष्या एव द्विजास्तथा ।
एतदेव परं गुह्यमलोभेन समाचर

vāsobhirannairgobhisca śubhairnaiveśikairapi |
śubhaiḥ surakṣaṇaiścāpi stoṣyā eva dvijāstathā |
etadeva paraṃ guhyamalobhena samācara