अध्याय 161: सदाचार, लम्बी आयु का मूल

शतायुरुक्तः पुरुषः शतवीर्यश्चि वैदिके ।
कस्मान्म्रियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ śatavīryaści vaidike |
kasmānmriyante puruṣā bālā api pitāmaha

आयुष्मान्केन भवति अल्पायुर्वाऽपि मानवः ।
केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते श्रियम्

āyuṣmānkena bhavati alpāyurvā'pi mānavaḥ |
kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam

तपसा ब्रह्मचर्येण जपैर्होमैस्तथा परैः ।
जन्मना यदि वाऽचारात्तन्मे ब्रूहि पितामह

tapasā brahmacaryeṇa japairhomaistathā paraiḥ |
janmanā yadi vā'cārāttanme brūhi pitāmaha

अत्र तेऽहं प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वमनुपृच्छसि ।
अल्पायुर्येन भवति दीर्घायुर्येनि मानवः

atra te'haṃ pravakṣyāmi yanmāṃ tvamanupṛcchasi |
alpāyuryena bhavati dīrghāyuryeni mānavaḥ

येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते श्रियम् ।
यथा च वर्तयन्पुरुषः श्रेयसा सम्प्रयुज्यते

yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam |
yathā ca vartayanpuruṣaḥ śreyasā samprayujyate

आचाराल्लभते ह्यायुराचाराल्लभते श्रियम् ।
आचारात्कीर्तिमाप्नोति पुरुषः प्रेत्य चेह च

ācārāllabhate hyāyurācārāllabhate śriyam |
ācārātkīrtimāpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca

दुराचारो हि पुरुषो नेहायुर्विन्दते महत् ।
त्रसन्ति चास्य भूतानि तथा परिभवन्ति च

durācāro hi puruṣo nehāyurvindate mahat |
trasanti cāsya bhūtāni tathā paribhavanti ca

तस्मात्कुर्यादिहाचारं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।
अपि पापशरीरस्य आचारो हन्त्यलक्षणम्

tasmātkuryādihācāraṃ ya icchedbhūtimātmanaḥ |
api pāpaśarīrasya ācāro hantyalakṣaṇam

आचारलक्षणो धर्मः सन्तश्चारित्रलक्षणाः ।
साधूनां च यथावृत्तमेतदाचारलक्षणम्

ācāralakṣaṇo dharmaḥ santaścāritralakṣaṇāḥ |
sādhūnāṃ ca yathāvṛttametadācāralakṣaṇam

अप्यदृष्टं श्रवादेव पुरुषं धर्मचारिणम् ।
स्वानि कर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते प्रियम्

apyadṛṣṭaṃ śravādeva puruṣaṃ dharmacāriṇam |
svāni karmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam

ये नास्तिका निष्क्रियाश्च गुरुशास्त्रातिलङ्घिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः

ye nāstikā niṣkriyāśca guruśāstrātilaṅghinaḥ |
adharmajñā durācārāste bhavanti gatāyuṣaḥ

विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं सङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह नरा निरयगामिनः

viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṅkīrṇamaithunāḥ |
alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ

सर्वलक्षणहीनोऽपि समुदाचारवान्नरः ।
श्रद्दधानोऽनसूयुश्च शतं वर्षाणि जीवति

sarvalakṣaṇahīno'pi samudācāravānnaraḥ |
śraddadhāno'nasūyuśca śataṃ varṣāṇi jīvati

अक्रोधनः सत्यवादी भूतानामविहिंसकः ।
अनसूयुरजिह्मश्च शतं वर्षाणि जीवति

akrodhanaḥ satyavādī bhūtānāmavihiṃsakaḥ |
anasūyurajihmaśca śataṃ varṣāṇi jīvati

लोष्ठमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः सङ्कुसुको नेहायुर्विन्दते महत्

loṣṭhamardī tṛṇacchedī nakhakhādī ca yo naraḥ |
nityocchiṣṭaḥ saṅkusuko nehāyurvindate mahat

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् ।
उत्थाय चोपतिष्ठेत पूर्वां सन्ध्यां कृताञ्जलिः ।
एवमेवापरां सन्ध्यां समुपासीत वाग्यतः

brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet |
utthāya copatiṣṭheta pūrvāṃ sandhyāṃ kṛtāñjaliḥ |
evamevāparāṃ sandhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं नास्तं यन्तं कदाचन ।
नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम्

nekṣetādityamudyantaṃ nāstaṃ yantaṃ kadācana |
nopasṛṣṭaṃ na vāristhaṃ na madhyaṃ nabhaso gatam

ऋषयो नित्यसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुवन्

ṛṣayo nityasandhyatvāddīrghamāyuravāpnuvan

सदर्भपाणिस्तत्कुर्वन्वाग्यतस्तन्मनाः शुचिः ।
तस्मात्तिष्ठेत्सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः

sadarbhapāṇistatkurvanvāgyatastanmanāḥ śuciḥ |
tasmāttiṣṭhetsadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ

ये न पूर्वामुपासन्ते द्विजाः संध्यां न पश्चिमाम् ।
सर्वांस्तान्धार्मिको राजा शूद्रकर्माणि कारयेत्

ye na pūrvāmupāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām |
sarvāṃstāndhārmiko rājā śūdrakarmāṇi kārayet

परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हिचित् ।
नहीदृशमनायुष्यं लोके किञ्चन विद्यते

paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhicit |
nahīdṛśamanāyuṣyaṃ loke kiñcana vidyate

यादृशं पुरुषस्येह परदारोपसेवनम् ।
तादृशं विद्यते किञ्चिदनायुष्यं नृणामिह

yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam |
tādṛśaṃ vidyate kiñcidanāyuṣyaṃ nṛṇāmiha

यावन्तो रोमकूपाः स्युः स्त्रीणां गात्रेषु निर्मिताः ।
तावद्वर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते

yāvanto romakūpāḥ syuḥ strīṇāṃ gātreṣu nirmitāḥ |
tāvadvarṣasahasrāṇi narakaṃ paryupāsate

मैत्रं प्रसाधनं स्नानमञ्जनं दन्तधावनम् ।
पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम्

maitraṃ prasādhanaṃ snānamañjanaṃ dantadhāvanam |
pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam

पुरीषमूत्रे नोदीक्षेन्नाधितिष्ठेत्कदाचन ।
नातिकल्यं नातिसायं न च मध्यंदिने स्थिते ।
नाज्ञातैः सह गच्छेत नैको न वृषलैः सह

purīṣamūtre nodīkṣennādhitiṣṭhetkadācana |
nātikalyaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃdine sthite |
nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha

पन्था देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च ।
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च

panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājabhya eva ca |
vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca

प्रदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान्वनस्पतीन् ।
चतुष्पदान्मङ्गलांश्च मान्यान्वृद्धान्द्विजानपि

pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātānvanaspatīn |
catuṣpadānmaṅgalāṃśca mānyānvṛddhāndvijānapi

मध्यंदिने निशाकाले अर्धरात्रे च सर्वदा ।
चतुष्पथं न सेवेत उभे सन्ध्ये तथैव च

madhyaṃdine niśākāle ardharātre ca sarvadā |
catuṣpathaṃ na seveta ubhe sandhye tathaiva ca

उपानहौ न वस्त्रं च धृतमन्यैर्न धारयेत् ।
ब्रह्मचारी च नित्यं स्यात्पादं पादेन नाक्रमेत्

upānahau na vastraṃ ca dhṛtamanyairna dhārayet |
brahmacārī ca nityaṃ syātpādaṃ pādena nākramet

अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च जन्मनि ।
अष्टम्यामथ द्वादश्यां ब्रह्मचारी सदा भवेत्

amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca janmani |
aṣṭamyāmatha dvādaśyāṃ brahmacārī sadā bhavet

वृथा मांसं न खादेनि पृष्ठमांसं तथैव च ।
आक्रोशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत्

vṛthā māṃsaṃ na khādeni pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca |
ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet

नारुन्तुदः स्यान्न नृशंसवादी
न हीनतो वरमभ्याददीत ।
ययाऽस्य वाचा पर उद्विजेत
न तां वदेद्रुशतीं पापलोक्याम्

nāruntudaḥ syānna nṛśaṃsavādī
na hīnato varamabhyādadīta |
yayā'sya vācā para udvijeta
na tāṃ vadedruśatīṃ pāpalokyām

अतिवादबाणा मुखतो निःसरन्ति
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि ।
परस्य वा मर्मसु ये पतन्ति
तान्पण्डितो नावसृजेत्परेषु

ativādabāṇā mukhato niḥsaranti
yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya vā marmasu ye patanti
tānpaṇḍito nāvasṛjetpareṣu

संरोहत्यग्निना दग्धं वनं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्

saṃrohatyagninā dagdhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam

कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरतः ।
वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि सः

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ |
vākśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ

हीनाङ्गानतिरिक्ताङ्गान्विद्याहीनान्वयोधिकान् ।
रूपद्रविणहीनांश्च सत्यहीनांश्च नाक्षिपेत्

hīnāṅgānatiriktāṅgānvidyāhīnānvayodhikān |
rūpadraviṇahīnāṃśca satyahīnāṃśca nākṣipet

नास्तिक्यं वेदनिन्दां च परनिन्दां च कुत्सनम् ।
द्वेषस्तम्भाभिमानं च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत्

nāstikyaṃ vedanindāṃ ca paranindāṃ ca kutsanam |
dveṣastambhābhimānaṃ ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet

परस्य दण्डं नोद्यच्छेत्क्रुद्धो नैनं निपातयेत् ।
अन्यत्रि पुत्राच्छिष्याच्च शिक्षार्थं ताडनं स्मृतं

parasya daṇḍaṃ nodyacchetkruddho nainaṃ nipātayet |
anyatri putrācchiṣyācca śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtaṃ

न ब्राह्म्णान्परिवदेन्नक्षत्राणि न निर्दिशेत् ।
तिथिं पक्षस्य न ब्रूयात्तथाऽस्यायुर्न रिष्यते

na brāhmṇānparivadennakṣatrāṇi na nirdiśet |
tithiṃ pakṣasya na brūyāttathā'syāyurna riṣyate

अमावास्यामृते नित्यं दन्तधावनमाचरेत् ।
इतिहासपुराणानि दानं वेदं च नित्यशः ।
गायत्रीमननं नित्यं कुर्यात्सन्ध्यां समाहितः

amāvāsyāmṛte nityaṃ dantadhāvanamācaret |
itihāsapurāṇāni dānaṃ vedaṃ ca nityaśaḥ |
gāyatrīmananaṃ nityaṃ kuryātsandhyāṃ samāhitaḥ

कृत्वा मूत्रपुरीषे तु रथ्यामाक्रम्य वा पुनः ।
पादप्रक्षालनं कुर्यात्स्वाध्याये भोजने तथा

kṛtvā mūtrapurīṣe tu rathyāmākramya vā punaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryātsvādhyāye bhojane tathā

त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् ।
अदृष्टमद्भिर्निर्णिक्तं यच्च वाचा प्रशस्यते

trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānāmakalpayan |
adṛṣṭamadbhirnirṇiktaṃ yacca vācā praśasyate

यावकं कृसरं मांसं शष्कुलीं पायसं तथा ।
आत्मार्थंतं न प्रकर्तव्यं देवार्थं तु प्रकल्पयेत्

yāvakaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulīṃ pāyasaṃ tathā |
ātmārthaṃtaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet

नित्यमग्निं परिचरेद्भिक्षां दद्याच्च नित्यदा ।
दन्तकाष्ठे च सन्ध्यायां मलोत्सर्गे च मौनगः

nityamagniṃ paricaredbhikṣāṃ dadyācca nityadā |
dantakāṣṭhe ca sandhyāyāṃ malotsarge ca maunagaḥ

न चाभ्युदितसायी स्यात्प्रायश्चित्ती तथा भवेत् ।
मातापितरमुत्थाय पूर्वमेवाभिवादयेत् ।
आचार्यमथवाऽप्यन्तं तथाऽऽयुर्विदन्ते महत्

na cābhyuditasāyī syātprāyaścittī tathā bhavet |
mātāpitaramutthāya pūrvamevābhivādayet |
ācāryamathavā'pyantaṃ tathā''yurvidante mahat

वर्जयेद्दन्तकाष्ठानि वर्जनीयानि नित्यशः ।
भक्षयेच्छास्त्रदृष्टानि पर्वस्वपि विवर्जयेत् ।
उदङ्मुखश्च सततं शौचं कुर्यात्समाहितः

varjayeddantakāṣṭhāni varjanīyāni nityaśaḥ |
bhakṣayecchāstradṛṣṭāni parvasvapi vivarjayet |
udaṅmukhaśca satataṃ śaucaṃ kuryātsamāhitaḥ

अकृत्वा देवपूजां च नाचरेद्दन्तधावनम् ।
अकृत्वा देवपूजां च नान्यं गच्छेत्कदाचन ।
अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम्

akṛtvā devapūjāṃ ca nācareddantadhāvanam |
akṛtvā devapūjāṃ ca nānyaṃ gacchetkadācana |
anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam

अवलोक्यो न चादर्शो मलिनो बुद्धिमत्तरैः ।
न चाज्ञातां स्त्रियं गच्छेद्गर्भिणीं वा कदाचन

avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ |
na cājñātāṃ striyaṃ gacchedgarbhiṇīṃ vā kadācana

दारसङ्ग्रहणात्पूर्वं नाचरेन्मैथुनं बुधः ।
अन्यथा त्ववकीर्णः स्यात्प्रायश्चित्तं सदाऽऽचरेत्

dārasaṅgrahaṇātpūrvaṃ nācarenmaithunaṃ budhaḥ |
anyathā tvavakīrṇaḥ syātprāyaścittaṃ sadā''caret

नीदीक्षेत्परदारांश्च रहस्येकासनो भवेत् ।
इन्द्रियाणि सदा यच्छेत्स्वग्ने शुद्धमना भवेत्

nīdīkṣetparadārāṃśca rahasyekāsano bhavet |
indriyāṇi sadā yacchetsvagne śuddhamanā bhavet

उदक्शिरा न स्वपेत तथा प्रत्यक्शिरा न च ।
प्राक्शिरास्तु स्वपेद्विद्वांस्तथा वै दक्षिणाशिराः

udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca |
prākśirāstu svapedvidvāṃstathā vai dakṣiṇāśirāḥ

न भग्ने नावशीर्णो च शयने प्रस्वपीत च ।
नान्तर्धानेन संयुक्ते न च तिर्यक्कदाचन

na bhagne nāvaśīrṇo ca śayane prasvapīta ca |
nāntardhānena saṃyukte na ca tiryakkadācana

न चापि गच्छेत्कार्येण समयाद्वाऽपि नास्तिकैः ।
आसनं तु पदाऽऽकृष्य न प्रसज्जेत्तथा नरः

na cāpi gacchetkāryeṇa samayādvā'pi nāstikaiḥ |
āsanaṃ tu padā''kṛṣya na prasajjettathā naraḥ

न नग्नः कर्हिचित्स्नायान्न निशायां कदाचन ।
स्नात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः ।
न निशायां पुनः स्नायादापद्यग्निद्विजान्तिके

na nagnaḥ karhicitsnāyānna niśāyāṃ kadācana |
snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ |
na niśāyāṃ punaḥ snāyādāpadyagnidvijāntike

न चानुलिम्पेदस्नात्वा वासश्चापि न निर्धुनेत् ।
आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः

na cānulimpedasnātvā vāsaścāpi na nirdhunet |
ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ

स्रजश्च नावकृष्येत न बहिर्धारयीत च ।
उदक्यया च सम्भाषां न कुर्वीत कदाचन

srajaśca nāvakṛṣyeta na bahirdhārayīta ca |
udakyayā ca sambhāṣāṃ na kurvīta kadācana

नोत्सृजेत पुरिषं च क्षेत्रे मार्गस्य चान्तिके ।
उभे मूत्रपुरीषे तु नाप्सु कुर्यात्कदाचन

notsṛjeta puriṣaṃ ca kṣetre mārgasya cāntike |
ubhe mūtrapurīṣe tu nāpsu kuryātkadācana

देवालयेऽथ गोवृन्दे चैत्ये सस्येषु विश्रमे ।
भोक्ष्यं भुक्त्वा क्षुतेऽध्वानं गत्वा मूत्रपुरीषयोः ।
द्विराचामेद्यथान्यायं हृद्गतं तु पिबन्नपः

devālaye'tha govṛnde caitye sasyeṣu viśrame |
bhokṣyaṃ bhuktvā kṣute'dhvānaṃ gatvā mūtrapurīṣayoḥ |
dvirācāmedyathānyāyaṃ hṛdgataṃ tu pibannapaḥ

अन्नं बुभुक्षमाणस्तु त्रिमुखेन स्पृशेदपः ।
भुक्त्वा चान्नं तथैव त्रिर्द्विः पुनः परिमार्जयेत्

annaṃ bubhukṣamāṇastu trimukhena spṛśedapaḥ |
bhuktvā cānnaṃ tathaiva trirdviḥ punaḥ parimārjayet

प्राङ्मुखो नित्यमश्नीयाद्वाग्यतोऽन्नमकुत्सयन् ।
प्रस्कन्दयेच्च मनसा भुक्त्वा चाग्निमुपस्पृशेत्

prāṅmukho nityamaśnīyādvāgyato'nnamakutsayan |
praskandayecca manasā bhuktvā cāgnimupaspṛśet

आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः ।
धन्यं पश्चान्मुखो भुङ्क्त ऋतं भुङ्क्त उदङ्मुखः

āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ |
dhanyaṃ paścānmukho bhuṅkta ṛtaṃ bhuṅkta udaṅmukhaḥ

अग्रासनो जितक्रोधो बालपूर्वस्त्वलङ्कृतः ।
घृताहुतिविशुद्धान्नं हुताग्निश्च क्षिपन्ग्रसेत्

agrāsano jitakrodho bālapūrvastvalaṅkṛtaḥ |
ghṛtāhutiviśuddhānnaṃ hutāgniśca kṣipangraset

अग्निमालभ्य तोयेन सर्वान्प्राणानुपस्पृशेत् ।
गात्राणि चैव सर्वाणि नाभिं पाणितले तथा

agnimālabhya toyena sarvānprāṇānupaspṛśet |
gātrāṇi caiva sarvāṇi nābhiṃ pāṇitale tathā

नाधितिष्ठेत्तुषं जातु केशभस्मकपालिकाः ।
अन्यस्य चाप्यवस्नातं दूरतः परिवर्जयेत्

nādhitiṣṭhettuṣaṃ jātu keśabhasmakapālikāḥ |
anyasya cāpyavasnātaṃ dūrataḥ parivarjayet

शान्तिहोमांश्च कुर्वीत सावित्राणि च धारयेत् ।
निषष्णश्चापि खादेन न तु गच्छन्कदाचन

śāntihomāṃśca kurvīta sāvitrāṇi ca dhārayet |
niṣaṣṇaścāpi khādena na tu gacchankadācana

मूत्रं नोत्तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गोव्रजे ।
आर्द्रपादस्तु भुञ्जीत नार्द्रपादस्तु संविशेत्

mūtraṃ nottiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje |
ārdrapādastu bhuñjīta nārdrapādastu saṃviśet

आर्द्रपादस्तु भुञ्जानो वर्षाणां जीवते शतम् ।
त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट आलभेत कदाचन ।
अग्निं गां ब्राह्मणं चैव तता ह्यायुर्न रिष्यते

ārdrapādastu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam |
trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadācana |
agniṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tatā hyāyurna riṣyate

त्रीणि ज्योतींषि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन ।
सूर्याचन्द्रमसौ चैव नक्षत्राणि च सर्वशः

trīṇi jyotīṃṣi nocchiṣṭa udīkṣeta kadācana |
sūryācandramasau caiva nakṣatrāṇi ca sarvaśaḥ

ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रमन्ति यूनः स्थविर आगते ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते

ūrdhvaṃ prāṇā hyutkramanti yūnaḥ sthavira āgate |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate

अभिवादयीत वृद्धांश्च दद्याच्चैवासनं स्वयम् ।
कृताञ्जलिरुपासीत गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वियात्

abhivādayīta vṛddhāṃśca dadyāccaivāsanaṃ svayam |
kṛtāñjalirupāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato'nviyāt

न चासीतासने भिन्ने भिन्नकांस्यं च वर्जयेत् ।
नैकवस्त्रेण भोक्तव्यं न नग्नः स्नातुमर्हति

na cāsītāsane bhinne bhinnakāṃsyaṃ ca varjayet |
naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātumarhati

स्पप्तव्यं नैव नग्नेन न चोच्छिष्टोपि संविशेत् ।
उच्छिष्टो न स्पृशेच्छीर्षं सर्वे प्राणास्तदाश्रयाः

spaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭopi saṃviśet |
ucchiṣṭo na spṛśecchīrṣaṃ sarve prāṇāstadāśrayāḥ

केशग्रहं प्रहारांश्च सिरस्येतान्विवर्जयेत् ।
न संहाताभ्यां पाणिभ्यां कण्डूयेदात्मनः शिरः ।
न चाभीक्ष्णं शिरःस्नायात्तथा स्यायुर्न रिष्यते

keśagrahaṃ prahārāṃśca sirasyetānvivarjayet |
na saṃhātābhyāṃ pāṇibhyāṃ kaṇḍūyedātmanaḥ śiraḥ |
na cābhīkṣṇaṃ śiraḥsnāyāttathā syāyurna riṣyate

शिरःस्नातस्तु तैलैश्च नाङ्गं किञ्चिदपि स्पृशेत् ।
तिलपिष्टं न चाश्नीयाद्गतसर्वरसं तथा

śiraḥsnātastu tailaiśca nāṅgaṃ kiñcidapi spṛśet |
tilapiṣṭaṃ na cāśnīyādgatasarvarasaṃ tathā

नाध्यापयेत्तथोच्छिष्टो नाधीयीत कदाचन ।
वाते च पूतिगन्धे च मनसाऽपि न चिन्तयेत्

nādhyāpayettathocchiṣṭo nādhīyīta kadācana |
vāte ca pūtigandhe ca manasā'pi na cintayet

अत्र गाथा यमोद्गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।
आयुरस्य निकृन्तामि प्रज्ञामस्याददे तथा

atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ |
āyurasya nikṛntāmi prajñāmasyādade tathā

उच्छिष्टो यः प्राद्रवति स्वाध्यायं चाधिगच्छति ।
यश्चानध्यायकालेऽपि मोहादभ्यस्यति द्विजः

ucchiṣṭo yaḥ prādravati svādhyāyaṃ cādhigacchati |
yaścānadhyāyakāle'pi mohādabhyasyati dvijaḥ

तस्य वेदः प्रणश्येत आयुश्चि परिहीयते ।
तस्माद्युक्तो ह्यनध्याये नाधीयीत कदाचन

tasya vedaḥ praṇaśyeta āyuści parihīyate |
tasmādyukto hyanadhyāye nādhīyīta kadācana

प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिगां च प्रतिद्विजान् ।
ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः

pratyādityaṃ pratyanalaṃ pratigāṃ ca pratidvijān |
ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ

उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।
दक्षिणाभिमुखो रात्रौ तथा हन्युर्न रिष्यते

ubhe mūtrapurīṣe tu divā kuryādudaṅmukhaḥ |
dakṣiṇābhimukho rātrau tathā hanyurna riṣyate

त्रीन्कृशान्नावजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषु ।
ब्राह्मणं क्षत्रियं सर्पं सर्वे ह्याशीविषास्त्रयः

trīnkṛśānnāvajānīyāddīrghamāyurjijīviṣu |
brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hyāśīviṣāstrayaḥ

दहत्याशीविषः क्रुद्धो यावत्पश्यति चक्षुषा ।
क्षत्रियोपि दहेत्क्रुद्धो यावत्स्पृशति तेजसा

dahatyāśīviṣaḥ kruddho yāvatpaśyati cakṣuṣā |
kṣatriyopi dahetkruddho yāvatspṛśati tejasā

ब्राह्म्णिस्तु कुलं हन्याद्ध्यानेनावेक्षितेन च ।
तस्मादेतत्त्रयं यत्नादुपसेवेत पण्डितः

brāhmṇistu kulaṃ hanyāddhyānenāvekṣitena ca |
tasmādetattrayaṃ yatnādupaseveta paṇḍitaḥ

गुरुणा वैरनिर्बन्धो न कर्तव्यः कदाचन ।
अनुमान्यः प्रसाद्यश्च गुरुः क्रुद्धो युदिष्ठिर

guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadācana |
anumānyaḥ prasādyaśca guruḥ kruddho yudiṣṭhira

सम्यङ्मिथ्याप्रवृत्तेऽपि वर्तितव्यं गुराविह ।
गुरुनिन्दा दहत्यायुर्मनुष्याणां न संशयः

samyaṅmithyāpravṛtte'pi vartitavyaṃ gurāviha |
gurunindā dahatyāyurmanuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ

दूरादावसथान्मूत्रं दूरात्पादावसेचनम् ।
उच्छिष्टोत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा

dūrādāvasathānmūtraṃ dūrātpādāvasecanam |
ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā

रक्तमाल्यं न धार्यं स्याच्छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः ।
वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं प्रभो

raktamālyaṃ na dhāryaṃ syācchuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ |
varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ prabho

रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयमित्यपि ।
काञ्चनीयाऽपि माला या न सा दुष्यति कर्हिचित्

raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyamityapi |
kāñcanīyā'pi mālā yā na sā duṣyati karhicit

स्नातस्य वर्णकं नित्यमार्द्रं दद्याद्विशांपते

snātasya varṇakaṃ nityamārdraṃ dadyādviśāṃpate

विपर्ययं न कुर्वीत वाससो बुद्धिमान्नरः ।
तथा नान्यधृतं धार्यं न चातिविकृतं तथा

viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimānnaraḥ |
tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cātivikṛtaṃ tathā

अन्यदेव भवेद्वासः शयनीये नरोत्तम ।
अन्यद्रथ्यासु देवानामर्चायामन्यदेव हि

anyadeva bhavedvāsaḥ śayanīye narottama |
anyadrathyāsu devānāmarcāyāmanyadeva hi

प्रियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन स्थगरेण च ।
पृथगेवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान्

priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena sthagareṇa ca |
pṛthagevānulimpeta kesareṇa ca buddhimān

उपवासं च कुर्वीत स्नातः शुचिरलङ्कृतः ।
नोपवासं वृथा कुर्याद्धनं नापहरेदिह

upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śuciralaṅkṛtaḥ |
nopavāsaṃ vṛthā kuryāddhanaṃ nāpaharediha

पर्वकालेषु सर्वेषु ब्रह्मचारी सदा भवेत् ।
समानमेकपात्रे तु भुञ्जेन्नान्नं जनेश्वर

parvakāleṣu sarveṣu brahmacārī sadā bhavet |
samānamekapātre tu bhuñjennānnaṃ janeśvara

नावलीढमवज्ञातमाघ्रातुं भक्षयेदपि ।
तथा नोद्धृतसाराणि प्रेक्षतामप्रदाय च

nāvalīḍhamavajñātamāghrātuṃ bhakṣayedapi |
tathā noddhṛtasārāṇi prekṣatāmapradāya ca

नासंनिविष्टो मेधावी नाशुचिर्नि च सत्यु च ।
प्रतिषिद्धान्नं धर्मेषु भक्ष्यान्भुञ्जीत पृष्ठतः

nāsaṃniviṣṭo medhāvī nāśucirni ca satyu ca |
pratiṣiddhānnaṃ dharmeṣu bhakṣyānbhuñjīta pṛṣṭhataḥ

पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च ।
उदुम्बरं न खादेश्च भवार्थी पुरुषो नृप

pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca |
udumbaraṃ na khādeśca bhavārthī puruṣo nṛpa

आजं गव्यं च यन्मांसं मायूरं चैव वर्जयेत् ।
वर्जयेच्छुष्कमांसं च तथा पर्युषितं च यत्

ājaṃ gavyaṃ ca yanmāṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet |
varjayecchuṣkamāṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat

न पाणौ लवणं विद्वान्प्राश्नीयान्न च रात्रिषु ।
दधिसक्तून्न दोषायां पिबेन्मधु च नित्यशः

na pāṇau lavaṇaṃ vidvānprāśnīyānna ca rātriṣu |
dadhisaktūnna doṣāyāṃ pibenmadhu ca nityaśaḥ

सायं प्रातश्च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः ।
वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च

sāyaṃ prātaśca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ |
vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca

वाग्यतो नैकवस्त्रश्च नासंविष्टः कदाचन ।
भूमौ सदैव नाश्नीयान्नाशौचं न च शब्दवत्

vāgyato naikavastraśca nāsaṃviṣṭaḥ kadācana |
bhūmau sadaiva nāśnīyānnāśaucaṃ na ca śabdavat

तोयपूर्वं प्रदायान्नमतिथिभ्यो विशाम्पते ।
पश्चाद्भुञ्जीत मेधावी न चाप्यन्यमना नरः

toyapūrvaṃ pradāyānnamatithibhyo viśāmpate |
paścādbhuñjīta medhāvī na cāpyanyamanā naraḥ

समानमेकपङ्क्त्यां तु भोज्यमन्नं नरेश्वर ।
विषं हालाहलं भुङ्क्ते योऽप्रदाय सुहृज्जने

samānamekapaṅktyāṃ tu bhojyamannaṃ nareśvara |
viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo'pradāya suhṛjjane

पानीयं पायसं सक्तून्दधि सर्पिर्मधून्यपि ।
निरस्य शेषमन्येषां न प्रदेयं तु कस्यचित्

pānīyaṃ pāyasaṃ saktūndadhi sarpirmadhūnyapi |
nirasya śeṣamanyeṣāṃ na pradeyaṃ tu kasyacit

भुञ्जानो मनुजव्याघ्र नैव शङ्कां समाचरेत् ।
दधि चाप्यनु पानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना

bhuñjāno manujavyāghra naiva śaṅkāṃ samācaret |
dadhi cāpyanu pānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā

आचम्य चैकहस्तेन परिस्राव्य तथोदकम् ।
अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत्

ācamya caikahastena parisrāvya tathodakam |
aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet

पाणिं मूर्ध्नि समाधाय स्पृष्ट्वा चाग्निं समाहितः ।
ज्ञातिश्रैष्ठ्यमवाप्नोति प्रयोगकुशलो नरः

pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ |
jñātiśraiṣṭhyamavāpnoti prayogakuśalo naraḥ

अद्भिः प्राणान्समालभ्य नाभिं पाणितले तथा ।
स्पृशंश्चैव प्रतिष्ठेत न चाप्यार्द्रेण पाणिना

adbhiḥ prāṇānsamālabhya nābhiṃ pāṇitale tathā |
spṛśaṃścaiva pratiṣṭheta na cāpyārdreṇa pāṇinā

अङ्गुष्ठमूलस्य तले ब्राह्मं तीर्तमुदाहृतम् ।
कनिष्ठिकायाः पश्चात्तु देवतीर्थमिहोच्यते

aṅguṣṭhamūlasya tale brāhmaṃ tīrtamudāhṛtam |
kaniṣṭhikāyāḥ paścāttu devatīrthamihocyate

अङ्गुष्ठस्य च यन्मध्यं प्रदेशिन्याश्च भारत ।
तेन पित्र्याणि कुर्वीत स्पृष्ट्वाऽऽपो न्यायतः सदा

aṅguṣṭhasya ca yanmadhyaṃ pradeśinyāśca bhārata |
tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvā''po nyāyataḥ sadā

परापवादं न ब्रूयान्नाप्रियं च कदाचन ।
न मन्युः कश्चिदुत्पाद्यः पुरुषेणि भवार्थिना

parāpavādaṃ na brūyānnāpriyaṃ ca kadācana |
na manyuḥ kaścidutpādyaḥ puruṣeṇi bhavārthinā

एतितैस्तु कथां नेच्छेद्दर्शनं च विवर्जयेत् ।
संसर्गं च न गच्छेत तथाऽऽयुर्विन्दते महत्

etitaistu kathāṃ neccheddarśanaṃ ca vivarjayet |
saṃsargaṃ ca na gaccheta tathā''yurvindate mahat

न दिवा मैथुनं गच्छेन्न कन्यां न च बन्धकीम् ।
न चास्नातां स्त्रियं गच्छेत्तथाऽऽयुर्विन्दते महत्

na divā maithunaṃ gacchenna kanyāṃ na ca bandhakīm |
na cāsnātāṃ striyaṃ gacchettathā''yurvindate mahat

स्वेस्वे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते ।
त्रिः पीत्वाऽऽपो द्विः प्रमृज्य कृतशौचो भवेन्नरः

svesve tīrthe samācamya kārye samupakalpite |
triḥ pītvā''po dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhavennaraḥ

इन्द्रियाणि सकृत्स्पृश्य त्रिरभ्युक्ष्य च मानवः ।
कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेददृष्टेन कर्मणा

indriyāṇi sakṛtspṛśya trirabhyukṣya ca mānavaḥ |
kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca vedadṛṣṭena karmaṇā

ब्राह्मणार्थे च यच्छौचं तच्च मे शृणु कौरव ।
प्रवृत्तं चाहितं चोक्त्वा बहुभोजनवत्तदा

brāhmaṇārthe ca yacchaucaṃ tacca me śṛṇu kaurava |
pravṛttaṃ cāhitaṃ coktvā bahubhojanavattadā

सर्वशौचेषु ब्राह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत् ।
निष्ठीव्य तु तथा क्षुत्वा स्पृश्यापो हि शुचिर्भवेत्

sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet |
niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucirbhavet

निष्ठिवने मैथुने च क्षुते अक्ष्याविमेचने ।
उदक्या दर्शने तद्वन्नग्नस्याचमनं स्मृतम् ।
स्पृशेत्कर्णं सप्रणवं सूर्यमीक्षेत्सदा तदा

niṣṭhivane maithune ca kṣute akṣyāvimecane |
udakyā darśane tadvannagnasyācamanaṃ smṛtam |
spṛśetkarṇaṃ sapraṇavaṃ sūryamīkṣetsadā tadā

वृद्धो ज्ञातिस्तथा मित्रमनाथा च स्वसा गुरुः ।
कुलीनः पण्डित इति रक्ष्या निःस्वः स्वशक्तितः ।
गृहे वासयितव्यास्ते धन्यमायुष्यमेव च

vṛddho jñātistathā mitramanāthā ca svasā guruḥ |
kulīnaḥ paṇḍita iti rakṣyā niḥsvaḥ svaśaktitaḥ |
gṛhe vāsayitavyāste dhanyamāyuṣyameva ca

गृहे पारावता धार्याः शुकाश्च सहशारिकाः ।
देवताप्रतिमाऽऽदर्शश्चन्दनाः पुष्पवल्लिकाः

gṛhe pārāvatā dhāryāḥ śukāśca sahaśārikāḥ |
devatāpratimā''darśaścandanāḥ puṣpavallikāḥ

शुद्धं जलं सुवर्णं च रजतं गृहमङ्गलम् ।
गृहेष्वेते न पापाय यथा वै तैलपायिकाः

śuddhaṃ jalaṃ suvarṇaṃ ca rajataṃ gṛhamaṅgalam |
gṛheṣvete na pāpāya yathā vai tailapāyikāḥ

उद्दीपकाश्च गृध्रास्च कपोता भ्रमरास्तथा ।
निविशेयुर्यदा तत्र शान्तिमेव तदाऽऽचरेत्

uddīpakāśca gṛdhrāsca kapotā bhramarāstathā |
niviśeyuryadā tatra śāntimeva tadā''caret

अमङ्गल्यः सतां शापस्तथाऽऽक्रोशो महात्मनाम् ।
महात्मनोतिगुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हिचित् ।

amaṅgalyaḥ satāṃ śāpastathā''krośo mahātmanām |
mahātmanotiguhyāni na vaktavyāni karhicit |

अगम्याश्च न गच्छेत राज्ञः पत्नीं सखीस्तथा|
वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर

agamyāśca na gaccheta rājñaḥ patnīṃ sakhīstathā|
vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira

बन्धूनां ब्राह्मणानां च तथा शारणिकस्य च ।
सम्बन्धिनां च राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत्

bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca |
sambandhināṃ ca rājendra tathā''yurvindate mahat

ब्राह्मणस्तपतिभ्यां च निर्मितं यन्निवेशनम् ।
तदा वसेत्सदा प्राज्ञो भवार्थी मनुजेश्वर

brāhmaṇastapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yanniveśanam |
tadā vasetsadā prājño bhavārthī manujeśvara

सन्ध्यायां न स्वपेद्राजन्विद्यां न च समाचरेत् ।
न भुञ्जीत च मेधावी तथाऽऽयुर्विन्दते महत्

sandhyāyāṃ na svapedrājanvidyāṃ na ca samācaret |
na bhuñjīta ca medhāvī tathā''yurvindate mahat

नक्तं न कुर्यात्पित्र्याणि नक्तं चैव प्रसाधनम् ।
पानीयस्य क्रिया नक्तं न कार्या भूतिमिच्छता

naktaṃ na kuryātpitryāṇi naktaṃ caiva prasādhanam |
pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtimicchatā

वर्जनीयाश्चैव नित्यं सक्तवो निशि भारत ।
शेषाणि चावदातानि पानीयं चापि भोजने

varjanīyāścaiva nityaṃ saktavo niśi bhārata |
śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ cāpi bhojane

सौहित्यं न च कर्तव्यं रात्रौ न च समाचरेत् ।
न भुक्त्वा मैथुनं गच्छेन्न धावेन्नातिहासकम् ।
द्विजच्छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा न च समाचरेत्

sauhityaṃ na ca kartavyaṃ rātrau na ca samācaret |
na bhuktvā maithunaṃ gacchenna dhāvennātihāsakam |
dvijacchedaṃ na kurvīta bhuktvā na ca samācaret

महाकुले प्रसूतां च प्रशस्तां लक्षणैस्तथा ।
वयसाऽवरां सुनक्षत्रां कन्यामावोढुमर्हति

mahākule prasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇaistathā |
vayasā'varāṃ sunakṣatrāṃ kanyāmāvoḍhumarhati

अपत्यमुत्पाद्य ततः प्रतिष्ठाप्य कुलं तथा ।
पुत्राः प्रदेया जातेषु कुलधर्मेषु भारत

apatyamutpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathā |
putrāḥ pradeyā jāteṣu kuladharmeṣu bhārata

कन्या चोत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते ।
पुत्रा निवेश्याश्च कुलाद्भृत्या लभ्याश्च भारत

kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate |
putrā niveśyāśca kulādbhṛtyā labhyāśca bhārata

शिरःस्नातोथ कुर्वीत दैवं पित्र्यमथापि च

śiraḥsnātotha kurvīta daivaṃ pitryamathāpi ca

तैलं जन्मदिनेऽष्टम्यां चतुर्दश्यां च पर्वसु ।
नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ्जातो भवेन्नरः ।
न प्रोष्ठपदयोः कार्यं तथाऽऽग्नेये च भारत

tailaṃ janmadine'ṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ ca parvasu |
nakṣatre na ca kurvīta yasmiñjāto bhavennaraḥ |
na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathā''gneye ca bhārata

दारुणेषु च सर्वेषु प्रत्यरिं च विवर्जयेत् ।
ज्योतिषे यानि चोक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत्

dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyariṃ ca vivarjayet |
jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet

प्राङ्मुखः श्मश्रुकर्माणि कारयेत्सुसमाहितः ।
उदङ्मुखो वा राजेन्द्र तथाऽऽयुर्विन्दते महत्

prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayetsusamāhitaḥ |
udaṅmukho vā rājendra tathā''yurvindate mahat

सामुद्रेणाम्यसा स्नानं क्षौरं श्राद्धेषु भोजनम् ।
अन्तर्वत्नीपतिः कुर्वन्न पुत्रफलमश्नुते

sāmudreṇāmyasā snānaṃ kṣauraṃ śrāddheṣu bhojanam |
antarvatnīpatiḥ kurvanna putraphalamaśnute

सतां गुरूणां वृद्धानां कुलस्त्रीणां विशेषतः ।
परिवादं न च ब्रूयात्परेषामात्मनस्तथा ।
परिवादो ह्यधर्माय प्रोच्यते भरतर्षभ

satāṃ gurūṇāṃ vṛddhānāṃ kulastrīṇāṃ viśeṣataḥ |
parivādaṃ na ca brūyātpareṣāmātmanastathā |
parivādo hyadharmāya procyate bharatarṣabha

वर्जयेद्व्यङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरोत्तम ।
समार्षां व्यङ्गिकां श्चैव मातुः सकुलजां तथा

varjayedvyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama |
samārṣāṃ vyaṅgikāṃ ścaiva mātuḥ sakulajāṃ tathā

वृद्धां प्रव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम् ।
तथा निकृष्टवर्णा च वर्णोत्कृष्टां च वर्जयेत् ।

vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām |
tathā nikṛṣṭavarṇā ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet |

अयोनिं च वियोनिं च न गच्छेत विचक्षणः ।
पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न त्वमुद्वोढुमर्हसि

ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ |
piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvamudvoḍhumarhasi

अपस्मारिकुले जातां निहीनां चापि वर्जयेत् ।
श्वित्रिणां च कुले जातां क्षयिणां मनुजेश्वर

apasmārikule jātāṃ nihīnāṃ cāpi varjayet |
śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ kṣayiṇāṃ manujeśvara

सुरोमशामतिस्थूलां कन्यां मातृपितृस्थिताम् ।
अलज्जां भ्रातृजां तुष्टां वर्जयेद्रक्तकेशिनीम्

suromaśāmatisthūlāṃ kanyāṃ mātṛpitṛsthitām |
alajjāṃ bhrātṛjāṃ tuṣṭāṃ varjayedraktakeśinīm

लक्षणैरन्विता या च प्रशस्ता या च लक्षणैः ।
मनोज्ञां दर्शनीयां च तां भवान्वोढुमर्हति

lakṣaṇairanvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ |
manojñāṃ darśanīyāṃ ca tāṃ bhavānvoḍhumarhati

महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर ।
अवरा पतिता चैव न ग्राह्या भूतिमिच्छता

mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira |
avarā patitā caiva na grāhyā bhūtimicchatā

अग्नीनुत्पाद्य यत्नेन क्रियाः सुविहिताश्च याः ।
वेदे च ब्राह्मणैः प्रोक्तास्ताश्च सर्वाः समाचरेत्

agnīnutpādya yatnena kriyāḥ suvihitāśca yāḥ |
vede ca brāhmaṇaiḥ proktāstāśca sarvāḥ samācaret

न चेर्ष्या स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराश्च सर्वशः ।
अनायुष्या भवेदीर्ष्या तस्मादीर्ष्यां विवर्जयेत्

na cerṣyā strīṣu kartavyā rakṣyā dārāśca sarvaśaḥ |
anāyuṣyā bhavedīrṣyā tasmādīrṣyāṃ vivarjayet

अनायुष्यं दिवा स्वप्नं तथाऽभ्युदितशायिता ।
प्रातर्निशायां च तथा ये चोच्छिष्टा भवन्ति च

anāyuṣyaṃ divā svapnaṃ tathā'bhyuditaśāyitā |
prātarniśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭā bhavanti ca

पारदार्यमनायुष्यं नापितोच्छिष्टता तथा ।
यत्नतो वै न कर्तव्यमत्याशश्चैव भारत

pāradāryamanāyuṣyaṃ nāpitocchiṣṭatā tathā |
yatnato vai na kartavyamatyāśaścaiva bhārata

सन्ध्यां न भुञ्ज्यान्न स्नायेन्न पुरीषं समुत्सृजेत् ।
प्रयतश्च भवेत्तस्यां न च किञ्चित्समाचरेत्

sandhyāṃ na bhuñjyānna snāyenna purīṣaṃ samutsṛjet |
prayataśca bhavettasyāṃ na ca kiñcitsamācaret

ब्राह्मणान्पूजयेच्चापि तथा स्नात्वा नराधिप ।
देवांश्च प्रणमेत्स्नातो गुरूंश्चाप्यभिवादयेत्

brāhmaṇānpūjayeccāpi tathā snātvā narādhipa |
devāṃśca praṇametsnāto gurūṃścāpyabhivādayet

अनिमन्त्रितो न गच्छेत यज्ञं गच्छेत दर्शकः ।
अनर्चिते ह्यनायुष्यं गमनं तत्र भारत

animantrito na gaccheta yajñaṃ gaccheta darśakaḥ |
anarcite hyanāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata

न चैकेन परिव्रज्यं न गन्तव्यं तथा निशि ।
नानापदि परस्यान्नमनिमन्त्रितमाहरेत्

na caikena parivrajyaṃ na gantavyaṃ tathā niśi |
nānāpadi parasyānnamanimantritamāharet

एकोद्दिष्टं न भुञ्जीत प्रथमं तु विशेषतः ।
सपिण्डीकरणं वर्ज्यं सविधानं च मासिकम्

ekoddiṣṭaṃ na bhuñjīta prathamaṃ tu viśeṣataḥ |
sapiṇḍīkaraṇaṃ varjyaṃ savidhānaṃ ca māsikam

अनागतायां सन्ध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत्

anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset

मातुः पितुर्गुरूणां च कार्यमेवानुशासनम् ।
हितं चाप्यहितं चापि न विचार्यं नरर्षभ

mātuḥ piturgurūṇāṃ ca kāryamevānuśāsanam |
hitaṃ cāpyahitaṃ cāpi na vicāryaṃ nararṣabha

क्षत्रियस्तु विशेषेण धनुर्वेदं समभ्यसेत् ।
धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यो नाराधिप

kṣatriyastu viśeṣeṇa dhanurvedaṃ samabhyaset |
dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo nārādhipa

हस्तिपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह ।
यत्नवान्भव राजेन्द्र यत्नवान्सुवमेधते

hastipṛṣṭhe'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha |
yatnavānbhava rājendra yatnavānsuvamedhate

अप्रधृष्यश्च शत्रूमां भृत्यानां स्वजनस्य च ।
प्रजापालनयुक्तश्च नारतिं लभते क्वचित्

apradhṛṣyaśca śatrūmāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca |
prajāpālanayuktaśca nāratiṃ labhate kvacit

युक्तिशास्त्रं च ते ज्ञेयं शब्दशास्त्रं च भारत ।
गान्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप

yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata |
gāndharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa

पुराणमितिहासाश्च तथाऽऽख्यानानि यानि च ।
महात्मनां च चरितं श्रोतव्यं नित्यमेव ते

purāṇamitihāsāśca tathā''khyānāni yāni ca |
mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityameva te

मान्यानां माननं कुर्यान्निन्द्यानां निन्दनं तथा ।
गोब्राह्मणार्थे युध्येत प्राणानपि परित्यजेत्

mānyānāṃ mānanaṃ kuryānnindyānāṃ nindanaṃ tathā |
gobrāhmaṇārthe yudhyeta prāṇānapi parityajet

न स्त्रीषु सज्जेद्द्रष्टव्यं शक्त्या दानरुचिर्भवेत् ।
न ब्राह्मणान्परिभवेत्कार्पण्यं ब्राह्मणैर्वृतम् ।
पतितान्नाभिभाषेत नाह्वयेत रजस्वलाम्

na strīṣu sajjeddraṣṭavyaṃ śaktyā dānarucirbhavet |
na brāhmaṇānparibhavetkārpaṇyaṃ brāhmaṇairvṛtam |
patitānnābhibhāṣeta nāhvayeta rajasvalām

पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन्न चाह्वयेत् ।
स्नातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद्विचक्षणः

patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchenna cāhvayet |
snātāṃ caturthe divase rātrau gacchedvicakṣaṇaḥ

पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठेऽहनि पुमान्भवेत् ।
आषोडशादृतुर्मुख्यः पुत्रजन्मनि शब्दितः

pañcame divase nārī ṣaṣṭhe'hani pumānbhavet |
āṣoḍaśādṛturmukhyaḥ putrajanmani śabditaḥ

एतेन विधिना पत्नीमुपगच्छेत पण्डितः ।
ज्ञातिसम्बन्धिमित्राणि पूजनीयानि सर्वशः

etena vidhinā patnīmupagaccheta paṇḍitaḥ |
jñātisambandhimitrāṇi pūjanīyāni sarvaśaḥ

यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ।
अत ऊर्ध्वमरण्यं च सेवितव्यं नराधिप

yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñairvividhadakṣiṇaiḥ |
ata ūrdhvamaraṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ |
śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira

एष ते लक्षणोद्देश आयुष्याणां प्रकीर्तितः ।
शेषस्त्रैविद्यवृद्धेभ्यः प्रत्याहार्यो युधिष्ठिर

eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ |
śeṣastraividyavṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira

आचारो भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः ।
आचाराद्वर्धते ह्यायुराचारो हन्त्यलक्षणम्

ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ |
ācārādvardhate hyāyurācāro hantyalakṣaṇam

आगमानां हि सर्वेषामाचारः श्रेष्ठ उच्यते ।
आचारप्रभवो धर्मो धर्मादायुर्विवर्धते

āgamānāṃ hi sarveṣāmācāraḥ śreṣṭha ucyate |
ācāraprabhavo dharmo dharmādāyurvivardhate

एतद्यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
अनुकम्प्य सर्ववर्णान्ब्रह्मणा समुदाहृतम्

etadyaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat |
anukampya sarvavarṇānbrahmaṇā samudāhṛtam