अनुशासन पर्व

अध्याय 159: गौतम अपने हाथी के पीछे सब लोकों तक

इति श्रीमन्महाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि एकोनषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

63 श्लोक · 159 में से 274

इस अध्याय में क्या होता है

गौतम अपने हाथी के पीछे सब लोकों तक

युधिष्ठिर पूछते हैं कि पुण्यात्माओं का लोक एक है या अनेक। भीष्म ब्राह्मण गौतम की कथा कहते हैं, जिन्होंने अनाथ हाथी-शिशु को पालकर बड़ा किया। इन्द्र राजा धृतराष्ट्र का रूप धरकर उसे ले गए। गौतम पुत्र जैसे हाथी को माँगते हैं, गायें और सोना नहीं लेते, और दोनों में श्लोकों में संवाद होता है। गौतम कहते हैं कि वे उसे यम के लोक में, कुबेर के, मेरु पर, सोम, सूर्य, वरुण, इन्द्र और प्रजापति के लोकों में वापस लेंगे। राजा हर बार बताते हैं कि वहाँ कौन जाता है। अन्त में गौतम शीत, उष्ण, सुख और दुःख से परे ब्रह्मा के धाम का नाम लेते हैं और इन्द्र को पहचान लेते हैं। इन्द्र प्रणाम कर हाथी लौटाते हैं और उन्हें हाथी सहित स्वर्ग ले जाते हैं।

युधिष्ठिर उवाच

159.1

एको लोकस्तु कृतिनां स्वर्गे लोके पितामह ।
उत तत्रापि नानात्वं सर्वं ब्रूहि पितामह

eko lokastu kṛtināṃ svarge loke pitāmaha |
uta tatrāpi nānātvaṃ sarvaṃ brūhi pitāmaha

भीष्म उवाच

159.2

कर्मभिः पार्थ नानात्वं लोकानां यान्ति मानवाः ।
पुण्यान्पुण्यकृतो यान्ति पापान्पापकृतो नराः

karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lokānāṃ yānti mānavāḥ |
puṇyānpuṇyakṛto yānti pāpānpāpakṛto narāḥ

159.3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गौतमस्य मुनेस्तात संवादं वासवस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gautamasya munestāta saṃvādaṃ vāsavasya ca

159.4

ब्राह्मणो गौतमः कश्चिन्मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः ।
महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनममातृकम्

brāhmaṇo gautamaḥ kaścinmṛdurdānto jitendriyaḥ |
mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnamamātṛkam

159.5

तं दृष्ट्वा जीवयामास सानुक्रोशो धृतव्रतः ।
स तु दीर्घेण कालेनि बभूवातिबलो महान्

taṃ dṛṣṭvā jīvayāmāsa sānukrośo dhṛtavrataḥ |
sa tu dīrgheṇa kāleni babhūvātibalo mahān

159.6

तं प्रपन्नं महादीर्घं प्रभूतं सर्वतोमदम् ।
धृतराष्ट्रस्वरूपेण शक्रो जग्राह हस्तिनम्

taṃ prapannaṃ mahādīrghaṃ prabhūtaṃ sarvatomadam |
dhṛtarāṣṭrasvarūpeṇa śakro jagrāha hastinam

159.7

ह्रियमाणं तु तं दृष्ट्वा गौतमः संशितव्रतः ।
अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्रं महातपाः

hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ |
abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ

159.8

मामाहार्षीर्हस्तिनं पुत्रमेनं
दुःखात्पुष्टं धृतराष्ट्रात्कृतज्ञ ।
मैत्रं सतां सप्तपदं वदन्ति
मित्रद्रोहो नेह राजन्स्पृसेत्त्वाम्

māmāhārṣīrhastinaṃ putramenaṃ
duḥkhātpuṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrātkṛtajña |
maitraṃ satāṃ saptapadaṃ vadanti
mitradroho neha rājanspṛsettvām

159.9

इध्मोदकप्रदातारं शून्यपालं ममाश्रमे ।
विनीतमाचार्यकुले सुयुक्तं गुरुकर्मणि

idhmodakapradātāraṃ śūnyapālaṃ mamāśrame |
vinītamācāryakule suyuktaṃ gurukarmaṇi

159.10

शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च प्रियं च सततं मम ।
न मे विक्रोशतो राजन्हर्तुमर्हसि कुञ्जरम्

śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca priyaṃ ca satataṃ mama |
na me vikrośato rājanhartumarhasi kuñjaram

धृतराष्ट्र उवाच

159.11

गवां सहस्रं भवते ददानि
शतानि निष्कस्य ददानि पञ्च ।
अन्यच्च वित्तं विविधं महर्षे
किं ब्राह्मणस्येह गजेन कृत्यम्

gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāni
śatāni niṣkasya dadāni pañca |
anyacca vittaṃ vividhaṃ maharṣe
kiṃ brāhmaṇasyeha gajena kṛtyam

गौतम उवाच

159.12

तवैव गावो हि भवन्तु राज-
न्दास्यः सनिष्का विविधं च रत्नम् ।
अन्यच्च वित्तं विविधं नरेन्द्र
किं ब्राह्मणस्येह धनेन कृत्यम्

tavaiva gāvo hi bhavantu rāja-
ndāsyaḥ saniṣkā vividhaṃ ca ratnam |
anyacca vittaṃ vividhaṃ narendra
kiṃ brāhmaṇasyeha dhanena kṛtyam

धृतराष्ट्र उवाच

159.13

ब्राह्मणानां हस्तिभिर्नास्ति कृत्यं
राजन्यानां नागकुलानि विप्र ।
स्वं वाहनं नयतो नास्त्यधर्मो
नागश्रेष्ठं गौतमास्मान्निवर्त

brāhmaṇānāṃ hastibhirnāsti kṛtyaṃ
rājanyānāṃ nāgakulāni vipra |
svaṃ vāhanaṃ nayato nāstyadharmo
nāgaśreṣṭhaṃ gautamāsmānnivarta

गौतम उवाच

159.14

यत्र प्रेतो नन्दति पुण्यकर्मा
यत्र प्रेतः शोचते पापकर्मा ।
वैवस्वतस्य सदने महात्मन-
स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

yatra preto nandati puṇyakarmā
yatra pretaḥ śocate pāpakarmā |
vaivasvatasya sadane mahātmana-
statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.15

ये निष्क्रिया नास्तिकाः श्रद्धधानाः
पापात्मान इन्द्रियार्थे निसृष्टाः ।
यमस्य ते यातनां प्राप्नुवन्ति
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

ye niṣkriyā nāstikāḥ śraddhadhānāḥ
pāpātmāna indriyārthe nisṛṣṭāḥ |
yamasya te yātanāṃ prāpnuvanti
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.16

वैवस्वती संयमनी जनानां
यत्रानृतं नोच्यते यत्र सत्यम् ।
यत्रांबलान्बलिनो घातयन्ति
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ
yatrānṛtaṃ nocyate yatra satyam |
yatrāṃbalānbalino ghātayanti
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.17

ज्येष्ठां स्वसारं पितरं मातरं च
गुरून्यथाऽमानयन्तश्चरन्ति ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

jyeṣṭhāṃ svasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca
gurūnyathā'mānayantaścaranti |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.18

मन्दाकिनी वैश्रवणस् राज्ञो
महाभागा भोगिजनप्रवेश्या ।
गन्धर्वयक्षैरप्सरोभिश्च जुष्टा
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

mandākinī vaiśravaṇas rājño
mahābhāgā bhogijanapraveśyā |
gandharvayakṣairapsarobhiśca juṣṭā
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.19

अतिथिव्रताः सुव्रता ये जना वै
प्रतिश्रयं ददति ब्राह्मणेभ्यः ।
शिष्टाशिनः संविभज्याश्रितेभ्यो
मन्दाकिनीं तेऽपि हि भूषयन्ति

atithivratāḥ suvratā ye janā vai
pratiśrayaṃ dadati brāhmaṇebhyaḥ |
śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritebhyo
mandākinīṃ te'pi hi bhūṣayanti

गौतम उवाच

159.20

मेरोरग्रे यद्वनं भाति रम्यं
सुपुष्पितं किन्नरीगीतजुष्टम् ।
सुदर्शना यत्र जम्बूर्विशाला
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

meroragre yadvanaṃ bhāti ramyaṃ
supuṣpitaṃ kinnarīgītajuṣṭam |
sudarśanā yatra jambūrviśālā
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.21

ये ब्राह्मणा मृदवः सत्यशीला
बहुश्रुताः सर्वभूताभिरामाः ।
येऽधीयते सेतिहासं पुराणं
मध्वाहुत्या जुह्वति वै द्विजेभ्यः

ye brāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā
bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ |
ye'dhīyate setihāsaṃ purāṇaṃ
madhvāhutyā juhvati vai dvijebhyaḥ

159.22

तथाविधानामेष लोको महर्षे
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र ।
यदन्यत्ते विदितं स्थानमस्ति
तद्ब्रूहि त्वं त्वरितो ह्येष यामि

tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra |
yadanyatte viditaṃ sthānamasti
tadbrūhi tvaṃ tvarito hyeṣa yāmi

गौतम उवाच

159.23

सुपुष्पितं किंनरराजजुष्टं
प्रियं वनं नन्दनं नारदस्य ।
गन्धर्वाणामप्सरसां च सद्म
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ
priyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya |
gandharvāṇāmapsarasāṃ ca sadma
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.24

ये नृत्यगीते कुशला जनाः सदा
देवात्मानः प्रियकामाश्चरन्ति ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

ye nṛtyagīte kuśalā janāḥ sadā
devātmānaḥ priyakāmāścaranti |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.25

यत्रोत्तराः कुरवो भान्ति रम्या
देवैः सार्धं मोदमाना नरेन्द्रः ।
यत्राग्नियौनाश्च वसन्ति विप्रा
अब्योनयः पर्वतयोनयश्च

yatrottarāḥ kuravo bhānti ramyā
devaiḥ sārdhaṃ modamānā narendraḥ |
yatrāgniyaunāśca vasanti viprā
abyonayaḥ parvatayonayaśca

159.26

यत्र शक्रो वर्षति सर्वकामा-
न्यत्र स्त्रियः कामचारा भवन्ति ।
यत्र चेर्ष्या नास्ति नारीनराणां
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

yatra śakro varṣati sarvakāmā-
nyatra striyaḥ kāmacārā bhavanti |
yatra cerṣyā nāsti nārīnarāṇāṃ
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.27

ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा
अमांसादा न्यस्तदण्डाश्चरन्ति ।
न हिंसन्ति स्थावरं जङ्गमानि
भूतानां ये सर्वभूतात्मभूताः

ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā
amāṃsādā nyastadaṇḍāścaranti |
na hiṃsanti sthāvaraṃ jaṅgamāni
bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ

159.28

निराशिषो निर्ममा वीतरागा
लाभालाभे तुल्यनिन्दाप्रशंसाः ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

nirāśiṣo nirmamā vītarāgā
lābhālābhe tulyanindāpraśaṃsāḥ |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.29

ततोऽपरे भान्ति लोकाः सनातनाः
सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोकाः ।
सोमस्य राज्ञः सदने महात्मन-
स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

tato'pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ
supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ |
somasya rājñaḥ sadane mahātmana-
statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.30

ये दानशीला न प्रतिगृह्णते सदा
न चाप्यर्थांश्चाददते परेभ्यः ।
येषामदेयमर्हते नास्ति किञ्चि-
त्सर्वातिथ्याः सुप्रजना जनाश्च

ye dānaśīlā na pratigṛhṇate sadā
na cāpyarthāṃścādadate parebhyaḥ |
yeṣāmadeyamarhate nāsti kiñci-
tsarvātithyāḥ suprajanā janāśca

159.31

ये क्षन्तारो नाभिजल्पन्ति चान्या-
ञ्शक्ता भूत्वा सततं पुण्यशीलाः ।
तथाविधानामेष लोको महर्षे
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

ye kṣantāro nābhijalpanti cānyā-
ñśaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ |
tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.32

ततोऽपरे भान्ति लोकाः सनातना
विराजसा वितमस्का विशोकाः ।
आदित्यदेवस्य पदं महात्मन-
स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

tato'pare bhānti lokāḥ sanātanā
virājasā vitamaskā viśokāḥ |
ādityadevasya padaṃ mahātmana-
statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.33

स्वाध्यायशीला गुरुशुश्रूषकाश्च
तपस्विनः सुव्रताः सत्यसन्धाः ।
आचार्याणामप्रतिकूलभाषिणो
नित्योत्थिता गुरुकर्मस्वचोद्याः

svādhyāyaśīlā guruśuśrūṣakāśca
tapasvinaḥ suvratāḥ satyasandhāḥ |
ācāryāṇāmapratikūlabhāṣiṇo
nityotthitā gurukarmasvacodyāḥ

159.34

तथाविधानामेष लोको महर्षे
विशुद्धानां भावितो वाग्यतानाम् ।
सत्ये स्थितानां वेदविदां महात्मनां
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

tathāvidhānāmeṣa loko maharṣe
viśuddhānāṃ bhāvito vāgyatānām |
satye sthitānāṃ vedavidāṃ mahātmanāṃ
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.35

ततोऽपरे भान्ति लोकाः सनातनाः
सुपुण्यगन्धा विरजा विशोकाः ।
वरुणस्य राज्ञः सदने महात्मन-
स्तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

tato'pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ
supuṇyagandhā virajā viśokāḥ |
varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmana-
statra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.36

चातुर्मास्यैर्ये यजन्ते जनाः सदा
तथेष्टीनां दशशतं प्राप्नुवन्ति ।
ये चाग्निहोत्रं जुह्वति श्रद्दधाना
यथान्यायं त्रीणि वर्षाणि विप्राः

cāturmāsyairye yajante janāḥ sadā
tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ prāpnuvanti |
ye cāgnihotraṃ juhvati śraddadhānā
yathānyāyaṃ trīṇi varṣāṇi viprāḥ

159.37

स्वदारगाणां धर्मकृतां महात्मनां
यथोदिते वर्त्मनि सुस्थितानाम् ।
धर्मान्मनामुद्वहतां गतिं तां
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

svadāragāṇāṃ dharmakṛtāṃ mahātmanāṃ
yathodite vartmani susthitānām |
dharmānmanāmudvahatāṃ gatiṃ tāṃ
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.38

इन्द्रस्य लोका विरजा विशोका
दुरन्वयाः काङ्क्षिता मानवानाम् ।
तस्याहं ते भवने भूरितेजसो
राजन्निमं हस्तिनं यातयिष्ये

indrasya lokā virajā viśokā
duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānām |
tasyāhaṃ te bhavane bhūritejaso
rājannimaṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.39

शतवर्षजीवी यश्च शूरो मनुष्यो
वेदाध्यायी यश्च यज्वाऽप्रमत्तः ।
एते सर्वे शक्रलोकं व्रजन्ति
परं गन्ता धृतराष्ट्रो न तत्र

śatavarṣajīvī yaśca śūro manuṣyo
vedādhyāyī yaśca yajvā'pramattaḥ |
ete sarve śakralokaṃ vrajanti
paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.40

प्राजापत्याः सन्ति लोका महान्तो
नाकस्य पृष्ठे पुष्कला वीतशोकाः ।
मनीषिणां सर्वलोकाभयानां
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

prājāpatyāḥ santi lokā mahānto
nākasya pṛṣṭhe puṣkalā vītaśokāḥ |
manīṣiṇāṃ sarvalokābhayānāṃ
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.41

ये राजानो राजसूयाभिषिक्ता
धर्मात्मानो रक्षितारः प्रजानाम् ।
ये चाश्वमेधावभृथे प्लुताङ्गा-
स्तेषां लोका धृतराष्ट्रो न तत्र

ye rājāno rājasūyābhiṣiktā
dharmātmāno rakṣitāraḥ prajānām |
ye cāśvamedhāvabhṛthe plutāṅgā-
steṣāṃ lokā dhṛtarāṣṭro na tatra

गौतम उवाच

159.42

ततःपरं भान्ति लोकाः सनातनाः
सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशोकाः ।
तस्मिन्नहं दुर्लभे चाप्यधृष्ये
गवां लोके हस्तिनं यातयिष्ये

tataḥparaṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ
supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ |
tasminnahaṃ durlabhe cāpyadhṛṣye
gavāṃ loke hastinaṃ yātayiṣye

धृतराष्ट्र उवाच

159.43

यो गोसहस्री शतदो महात्मा
यो गोशती दश दद्याच्च शक्त्या ।
तथा दशभ्यो यश्च दद्यादिहैकां
पञ्चभ्यो वा दानशीलस्तथैकाम्

yo gosahasrī śatado mahātmā
yo gośatī daśa dadyācca śaktyā |
tathā daśabhyo yaśca dadyādihaikāṃ
pañcabhyo vā dānaśīlastathaikām

159.44

ये जीर्यन्ते ब्रह्मचर्येणि विप्रा
ब्राह्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव ।
मनस्विनस्तीर्थयात्रापरा ये
ते तत्र मोदन्ति ततो विमानैः

ye jīryante brahmacaryeṇi viprā
brāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva |
manasvinastīrthayātrāparā ye
te tatra modanti tato vimānaiḥ

159.45

प्रभासं मानसं तीर्थ पुष्कराणि महत्सरः ।
पुण्यं च नैमिषं तीर्थं बाहुदां करतोयिनीम्

prabhāsaṃ mānasaṃ tīrtha puṣkarāṇi mahatsaraḥ |
puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatoyinīm

159.46

गां हयशिरश्चैव विपाशां स्थूलवालुकाम् ।
तूष्णीं गङ्गां शनैर्गङ्गां महाह्रदमथापि च

gāṃ hayaśiraścaiva vipāśāṃ sthūlavālukām |
tūṣṇīṃ gaṅgāṃ śanairgaṅgāṃ mahāhradamathāpi ca

159.47

गोमतीं कौशिकीं पंपां महात्मानो धृतव्रताः ।
सरस्वतीदृषद्वत्यौ यमुनां ये तु यान्ति च

gomatīṃ kauśikīṃ paṃpāṃ mahātmāno dhṛtavratāḥ |
sarasvatīdṛṣadvatyau yamunāṃ ye tu yānti ca

159.48

तत ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधराः शिवाः ।
प्रयान्ति पुण्यगन्धाढ्या धृतराष्ट्रो न तत्र वै

tata te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ |
prayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭro na tatra vai

गौतम उवाच

159.49

यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा

yatra śītabhayaṃ nāsti na coṣṇabhayamaṇvapi |
na kṣutpipāse na glānirna duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā

159.50

न द्वेष्यो न प्रियः कश्चिन्न बन्धुर्न रिपुस्तथा ।
न जरामरणे तत्र न पुण्यं न च पातकम् ।

na dveṣyo na priyaḥ kaścinna bandhurna ripustathā |
na jarāmaraṇe tatra na puṇyaṃ na ca pātakam |

159.51

तस्मिन्विरजसि स्फीते प्रज्ञासत्वव्यवस्थिते ।
स्वयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं यातयिष्यति

tasminvirajasi sphīte prajñāsatvavyavasthite |
svayambhubhavane puṇye hastinaṃ yātayiṣyati

धृतराष्ट्र उवाच

159.52

निर्मुक्ताः सर्वसङ्गैर्ये कृतात्मानो यतव्रताः ।
अध्यात्मयोगसंस्तानैर्युक्ताः स्वर्गगतिं गताः

nirmuktāḥ sarvasaṅgairye kṛtātmāno yatavratāḥ |
adhyātmayogasaṃstānairyuktāḥ svargagatiṃ gatāḥ

159.53

ते ब्रह्मभवनं पुण्यं प्राप्नुवन्तीह सात्विकाः ।
न तत्र धृतराष्ट्रस्ते शक्यो द्रष्टुं महामुने

te brahmabhavanaṃ puṇyaṃ prāpnuvantīha sātvikāḥ |
na tatra dhṛtarāṣṭraste śakyo draṣṭuṃ mahāmune

गौतम उवाच

159.54

रथन्तरं यत्र बृहच्च गीयते
यत्र वेदिः पुण्यजनैर्वृता च ।
यत्रोपयाति हरिभिः सोमपीथी
तत्र त्वाऽहं हस्तिनं यातयिष्ये

rathantaraṃ yatra bṛhacca gīyate
yatra vediḥ puṇyajanairvṛtā ca |
yatropayāti haribhiḥ somapīthī
tatra tvā'haṃ hastinaṃ yātayiṣye

159.55

बुध्यामि त्वां वृत्रहणं शतक्रतुं
व्यतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा ।
कच्चिन्न वाचा वृजिनं कदाचि-
दकार्षं ते मनसोऽभिषङ्कात्

budhyāmi tvāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ
vyatikramantaṃ bhuvanāni viśvā |
kaccinna vācā vṛjinaṃ kadāci-
dakārṣaṃ te manaso'bhiṣaṅkāt

शतक्रतुरुवाच

159.56

मघवाऽहं लोकपथं प्रजाना-
मन्वागमं परिवादे गजस्य ।
तस्माद्भवान्प्रणतं माऽनुशास्तु
ब्रवीषि यत्तत्करवाणि सर्वम्

maghavā'haṃ lokapathaṃ prajānā-
manvāgamaṃ parivāde gajasya |
tasmādbhavānpraṇataṃ mā'nuśāstu
bravīṣi yattatkaravāṇi sarvam

गौतम उवाच

159.57

श्वेतं करेणुं मम पुत्रं हि नागं
प्रियं तु मे षष्टिवर्षं तु बालम् ।
यो मे वने वसतोऽभूद्द्वितीय-
स्तमेव मे देहि सुरेन्द्र नागम्

śvetaṃ kareṇuṃ mama putraṃ hi nāgaṃ
priyaṃ tu me ṣaṣṭivarṣaṃ tu bālam |
yo me vane vasato'bhūddvitīya-
stameva me dehi surendra nāgam

शतक्रतुरुवाच

159.58

अयं सुतस्ते द्विजमुख्यनाग
आघ्रायते त्वामभिवीक्षमाणः ।
पादौ च ते नासिकयोपजिघ्रते
श्रेयो ममाध्याहि नमश्च तेऽस्तु

ayaṃ sutaste dvijamukhyanāga
āghrāyate tvāmabhivīkṣamāṇaḥ |
pādau ca te nāsikayopajighrate
śreyo mamādhyāhi namaśca te'stu

गौतम उवाच

159.59

शिवं सदैवेह सुरेन्द्र तुभ्यं
ध्यायामि पूजां च सदा प्रयुञ्जे ।
ममापि त्वं शक्र शिवं ददस्व
त्वया दत्तं प्रतिगृह्णामि नागम्

śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ
dhyāyāmi pūjāṃ ca sadā prayuñje |
mamāpi tvaṃ śakra śivaṃ dadasva
tvayā dattaṃ pratigṛhṇāmi nāgam

शतक्रतुरुवाच

159.60

येषां वेदा निहिता वै गुहायां
मनीषिणां सत्यवतां महात्मनाम् ।
तेषां त्वयैकेन महात्मनाऽस्मि
बुद्धस्तस्मात्प्रीतिमांस्तेऽहतद्य

yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ
manīṣiṇāṃ satyavatāṃ mahātmanām |
teṣāṃ tvayaikena mahātmanā'smi
buddhastasmātprītimāṃste'hatadya

159.61

हन्तैहि ब्राह्मणि क्षिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना ।
त्वं हि प्राप्तुं शुभाँल्लोकानह्नाय च चिराय च

hantaihi brāhmaṇi kṣipraṃ saha putreṇa hastinā |
tvaṃ hi prāptuṃ śubhām̐llokānahnāya ca cirāya ca

भीष्म उवाच

159.62

स गौतमं पुरुस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना ।
दिवमाचक्रमे वज्री सद्भिः सह दुरासदम्

sa gautamaṃ puruskṛtya saha putreṇa hastinā |
divamācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadam

159.63

इदं यः शृणुयान्नित्यं यः पठेद्वा जितेन्द्रियः ।
स याति ब्रह्मणो लोकं ब्राह्मणो गौतमो यथा

idaṃ yaḥ śṛṇuyānnityaṃ yaḥ paṭhedvā jitendriyaḥ |
sa yāti brahmaṇo lokaṃ brāhmaṇo gautamo yathā

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)