अध्याय 158: ब्रह्मस्व के पाप को याद करता चाण्डाल

ब्राह्मणस्वानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ ।
नृशंसकारिणो योनिं कां ते गच्छन्ति मानवाः

brāhmaṇasvāni ye mandā haranti bharatarṣabha |
nṛśaṃsakāriṇo yoniṃ kāṃ te gacchanti mānavāḥ

पातकानां परं ह्येतद्ब्रह्मस्वहरणं बलात् ।
सान्वयास्ते विनश्यन्ति चण्डालाः प्रेत्य चेह च

pātakānāṃ paraṃ hyetadbrahmasvaharaṇaṃ balāt |
sānvayāste vinaśyanti caṇḍālāḥ pretya ceha ca

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनमम् ।
चण्डालस्य च संवादं क्षत्रबन्धोश्च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanamam |
caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhośca bhārata

वृद्धरूपोऽसि चण्डाल बालवच्च विचेष्टसे ।
श्वखराणां रजःसेवी कस्मादुद्विजसे गवाम्

vṛddharūpo'si caṇḍāla bālavacca viceṣṭase |
śvakharāṇāṃ rajaḥsevī kasmādudvijase gavām

साधुभिर्गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते ।
कस्माद्गोरजसा ध्वस्तमङ्गं तोयेन सिञ्चसि

sādhubhirgarhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate |
kasmādgorajasā dhvastamaṅgaṃ toyena siñcasi

ब्राह्मणस्य गवां राजन्प्रयान्तीनां रजः पुरा ।
सोममुद्ध्वंसयामास तं सोममपिबन्द्विजाः

brāhmaṇasya gavāṃ rājanprayāntīnāṃ rajaḥ purā |
somamuddhvaṃsayāmāsa taṃ somamapibandvijāḥ

भृत्यानामपि राज्ञस्तु रजसा ध्वंसितं मखे ।
तत्पानाच्च द्विजाः सर्वे क्षिप्रं नरकमाविशन्

bhṛtyānāmapi rājñastu rajasā dhvaṃsitaṃ makhe |
tatpānācca dvijāḥ sarve kṣipraṃ narakamāviśan

दीक्षितश्च स राजाऽपि क्षिप्रं नरकमाविशत् ।
सह तैर्याजकैः सर्वैर्ब्रह्मस्वमुपजीव्य तत्

dīkṣitaśca sa rājā'pi kṣipraṃ narakamāviśat |
saha tairyājakaiḥ sarvairbrahmasvamupajīvya tat

येऽपि तत्रापिबन्क्षीरं घृतं दधि च मानवाः ।
ब्राह्मणाः सहराजन्याः सर्वे नरकमाविशन्

ye'pi tatrāpibankṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ |
brāhmaṇāḥ saharājanyāḥ sarve narakamāviśan

जघ्नुस्ताः पयसा पुत्रांस्तथा पौत्रान्विधूय तान् ।
पशूनवेक्षमाणश्च साधुवृत्तेन दंपती

jaghnustāḥ payasā putrāṃstathā pautrānvidhūya tān |
paśūnavekṣamāṇaśca sādhuvṛttena daṃpatī

अहं तत्रावसं राजन्ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
तासां मे रजसा ध्वस्तं भैक्षमासीन्नराधिप

ahaṃ tatrāvasaṃ rājanbrahmacārī jitendriyaḥ |
tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣamāsīnnarādhipa

चण्डालोऽहं ततो राजन्भुक्त्वा तदभवं नृप ।
ब्रह्मस्वहारी न नृपः सोऽप्रतिष्ठां गतिं ययौ

caṇḍālo'haṃ tato rājanbhuktvā tadabhavaṃ nṛpa |
brahmasvahārī na nṛpaḥ so'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau

तस्माद्धरेन्न विप्रस्वं कदाचिदपि किञ्चन ।
न पश्येन्नानुमोदेच्च न हर्तुं किञ्चिदाहरेत्

tasmāddharenna viprasvaṃ kadācidapi kiñcana |
na paśyennānumodecca na hartuṃ kiñcidāharet

ब्रह्मस्वं रजसा ध्वस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम् ।
तस्मात्सोमोऽप्यविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता

brahmasvaṃ rajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam |
tasmātsomo'pyavikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā

एतद्धि धनमुत्कृष्टं द्विजानामविशेषतः ।
विक्रयं त्विह सोमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः

etaddhi dhanamutkṛṣṭaṃ dvijānāmaviśeṣataḥ |
vikrayaṃ tviha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ

ये चैनं क्रीणते तात ये च विक्रीणते जनाः ।
ते तु वैवस्वतं प्राप्य रौरवं यान्ति सर्वशः

ye cainaṃ krīṇate tāta ye ca vikrīṇate janāḥ |
te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ

सोमं तु रजसा ध्वस्तं विक्रीणन्विधिपूर्वकम् ।
श्रोत्रियो वार्धुषी भूत्वा नचिरं स विनश्यति

somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīṇanvidhipūrvakam |
śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā naciraṃ sa vinaśyati

नरकं त्रिंशतं प्राप्य स्वविष्ठामुपजीवति ।
ब्रह्मस्वहारी नरकान्यातनाश्चानुभूय तु ।
मलेषु च कृमिर्भूत्वा श्वविष्ठामुपजीवती

narakaṃ triṃśataṃ prāpya svaviṣṭhāmupajīvati |
brahmasvahārī narakānyātanāścānubhūya tu |
maleṣu ca kṛmirbhūtvā śvaviṣṭhāmupajīvatī

श्वचर्यामतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम् ।
तुलयाधारयद्धर्मो ह्यतिमानोऽतिरिच्यते

śvacaryāmatimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam |
tulayādhārayaddharmo hyatimāno'tiricyate

म्लानं मां विकलं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम् ।
अतिमानेनि मां पश्य पापां गतिमुपागतम्

mlānaṃ māṃ vikalaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam |
atimāneni māṃ paśya pāpāṃ gatimupāgatam

अहं वै विपुले तात कुले दनसमन्विते ।
पौराणे जन्मनि विभो ज्ञानविज्ञानपारगः

ahaṃ vai vipule tāta kule danasamanvite |
paurāṇe janmani vibho jñānavijñānapāragaḥ

अभवं तत्र जानानो ह्येतान्दोषान्मदात्सदा ।
संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसमभक्षयम्

abhavaṃ tatra jānāno hyetāndoṣānmadātsadā |
saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsamabhakṣayam

सोऽहं वै विदितः सर्वैर्दूरगो वनिनो वने ।
साधूनां परिभावेप्सुर्विप्राणां गर्वितो धनैः ।
इमामवस्थां सम्प्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम्

so'haṃ vai viditaḥ sarvairdūrago vanino vane |
sādhūnāṃ paribhāvepsurviprāṇāṃ garvito dhanaiḥ |
imāmavasthāṃ samprāptaḥ paśya kālasya paryayam

आदीप्तमिव चैलान्तं भ्रमरैरिव चार्दितम् ।
धावमानं सुसंरब्दं फश्य मां रजसाऽन्वितम्

ādīptamiva cailāntaṃ bhramarairiva cārditam |
dhāvamānaṃ susaṃrabdaṃ phaśya māṃ rajasā'nvitam

स्वाध्यायैस्तु महात्पापं हरन्ति गृहमेधिनः ।
दानैः पृथग्विधैश्चापि विप्रजात्यां मनीषिणः

svādhyāyaistu mahātpāpaṃ haranti gṛhamedhinaḥ |
dānaiḥ pṛthagvidhaiścāpi viprajātyāṃ manīṣiṇaḥ

तथा पापकृतं विप्रमाश्रमस्तं महीपते ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्युत्तारयन्त्युत

tathā pāpakṛtaṃ vipramāśramastaṃ mahīpate |
sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsyuttārayantyuta

अहं हि पापयोन्यां वै प्रसूतः क्षत्रियर्षभ ।
निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयमित्युत

ahaṃ hi pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha |
niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyamityuta

जातिस्मरत्वं च मम केनचित्पूर्वकर्मणा ।
शुभने येन मोक्षं वै प्राप्तुमिच्छाम्यहं नृप

jātismaratvaṃ ca mama kenacitpūrvakarmaṇā |
śubhane yena mokṣaṃ vai prāptumicchāmyahaṃ nṛpa

त्वमिमं सम्प्रपन्नाय संशयं ब्रूहि पृच्छते ।
चण्डालत्वात्कथमहं मुच्येयमिति सत्तम

tvamimaṃ samprapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate |
caṇḍālatvātkathamahaṃ mucyeyamiti sattama

चण्डाल प्रतिजानीहि येन मोक्षमवाप्स्यसि ।
ब्राह्मणार्थे त्यजन्प्राणान्गतिमिष्टामवाप्स्यसि

caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣamavāpsyasi |
brāhmaṇārthe tyajanprāṇāngatimiṣṭāmavāpsyasi

दत्त्वा शरीरं क्रव्याद्भ्यो रणाग्नौ द्विजहेतुकम् ।
हित्वा प्राणान्प्रमोक्षस्ते नान्यथा मोक्षमर्हसि

dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvijahetukam |
hitvā prāṇānpramokṣaste nānyathā mokṣamarhasi

इत्युक्तः स तदा तेन ब्रह्मस्वार्थे परन्तप ।
हित्वा रणमुखे प्राणान्गतिमिष्टामवाप ह

ityuktaḥ sa tadā tena brahmasvārthe parantapa |
hitvā raṇamukhe prāṇāngatimiṣṭāmavāpa ha

तस्माद्रक्ष्यं त्वया पुत्र ब्रह्मस्वं भरतर्षभ ।
यदीच्छसि महाबाहो शाश्वतीं गतिमात्मनः

tasmādrakṣyaṃ tvayā putra brahmasvaṃ bharatarṣabha |
yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatimātmanaḥ