अध्याय 127: कपिला गाय के छह लक्षण

केन वर्णविभागेन विज्ञेया कपिला भवेत् ।
कति वा लक्षणान्यस्या दृष्टानि मुनिभिः पुरा

kena varṇavibhāgena vijñeyā kapilā bhavet |
kati vā lakṣaṇānyasyā dṛṣṭāni munibhiḥ purā

शृणु तात यथा गोषु विज्ञेया कपिला भवेत् ।
नेत्रयोः शृङ्गयोश्चैव खुरेषु वृषणेषु च ।
कर्णतो घ्राणतश्चापि षड्विधाः कपिलाः स्मृताः

śṛṇu tāta yathā goṣu vijñeyā kapilā bhavet |
netrayoḥ śṛṅgayoścaiva khureṣu vṛṣaṇeṣu ca |
karṇato ghrāṇataścāpi ṣaḍvidhāḥ kapilāḥ smṛtāḥ

एतेषां लक्षणानां तु यद्येकमपि दृश्यते ।
कपिलां तां विजानीयादेवमाहुर्मनीषिणः

eteṣāṃ lakṣaṇānāṃ tu yadyekamapi dṛśyate |
kapilāṃ tāṃ vijānīyādevamāhurmanīṣiṇaḥ

आग्नेयी नेत्रकपिला खुरैर्माहेश्वरी भवेत् ।
ग्रीवायां वैष्णवी ज्ञेया पूष्णो घ्राणादजायत

āgneyī netrakapilā khurairmāheśvarī bhavet |
grīvāyāṃ vaiṣṇavī jñeyā pūṣṇo ghrāṇādajāyata

कर्णतस्तु वसन्तेन स्वयोनिमभिजायते ।
गायत्र्याश्च वृषणयोरुत्पत्तिः षड्गुणा स्मृता

karṇatastu vasantena svayonimabhijāyate |
gāyatryāśca vṛṣaṇayorutpattiḥ ṣaḍguṇā smṛtā

एवं गावश्च विप्राश्च गायत्री सत्यमेव च ।
वसन्तश्च सुवर्णश्च एकतः समजायत

evaṃ gāvaśca viprāśca gāyatrī satyameva ca |
vasantaśca suvarṇaśca ekataḥ samajāyata

नेत्रयोः कपिलां यस्तु वाहयेत दुहेत वा ।
स पापकर्मा नरकं प्रतिष्ठां प्रतिपद्यते

netrayoḥ kapilāṃ yastu vāhayeta duheta vā |
sa pāpakarmā narakaṃ pratiṣṭhāṃ pratipadyate

नरकाद्विप्रमुक्तस्तु तिर्यग्योनिं निषेवते ।
यदा लभेत मानुष्यं जात्यन्धो जायते नरः

narakādvipramuktastu tiryagyoniṃ niṣevate |
yadā labheta mānuṣyaṃ jātyandho jāyate naraḥ

शृङ्गयोः कपिलां यस्तु वाहयेत दुहेत वा ।
तिर्यग्योनिं स लभते जायमानः पुनः पुनः

śṛṅgayoḥ kapilāṃ yastu vāhayeta duheta vā |
tiryagyoniṃ sa labhate jāyamānaḥ punaḥ punaḥ

खुरेषु कपिलां यस्तु वाहयेत दुहेत वा ।
तमस्यपारे मज्जेत धनहीनो नराधमः

khureṣu kapilāṃ yastu vāhayeta duheta vā |
tamasyapāre majjeta dhanahīno narādhamaḥ

कपिलां वालधानेषु वाहयेत दुहेत वा ।
निराश्रयः सदा चैव जायते यदि चेत्कृमिः

kapilāṃ vāladhāneṣu vāhayeta duheta vā |
nirāśrayaḥ sadā caiva jāyate yadi cetkṛmiḥ

कर्णेन कपिलां यस्तु जानन्नप्युपजीवति ।
सहस्रशः शुचिर्भुत्वा मानुष्यं प्राप्नुयादथ ।
चण्डालः पापयोनिश्च जायते स नराधमः

karṇena kapilāṃ yastu jānannapyupajīvati |
sahasraśaḥ śucirbhutvā mānuṣyaṃ prāpnuyādatha |
caṇḍālaḥ pāpayoniśca jāyate sa narādhamaḥ

घ्राणेन कपिलां यस्तु प्रमादादुपजीवति ।
सोऽपि वर्षसहस्राणि तिर्यग्योनौ प्रजायते

ghrāṇena kapilāṃ yastu pramādādupajīvati |
so'pi varṣasahasrāṇi tiryagyonau prajāyate

व्याधिग्रस्तो जडो रोगी भवेन्मानुष्यमागतः

vyādhigrasto jaḍo rogī bhavenmānuṣyamāgataḥ

मधुसर्पिस्सुगन्धास्तु कपिलाः शास्त्रतः स्मृताः ।
एताः समुपजीवेत सोऽपि तिर्यक्षु जायते

madhusarpissugandhāstu kapilāḥ śāstrataḥ smṛtāḥ |
etāḥ samupajīveta so'pi tiryakṣu jāyate

स्थावरत्वमनुप्राप्तो यदि मानुष्यतां लभेत् ।
अल्पायुः स भवेज्जातो हीनवर्णकुलोद्भवः

sthāvaratvamanuprāpto yadi mānuṣyatāṃ labhet |
alpāyuḥ sa bhavejjāto hīnavarṇakulodbhavaḥ

ये तु पापा ह्यसूयन्ते कपिलां वाहयन्ति च ।
निरयेषु प्रतिष्ठन्ते यावदाभूतसम्प्लवम्

ye tu pāpā hyasūyante kapilāṃ vāhayanti ca |
nirayeṣu pratiṣṭhante yāvadābhūtasamplavam