अध्याय 86: अष्टक और प्रतर्दन अपने लोक देते हैं

कतरस्त्वनयोः पूर्वं देवानामेति साम्यताम् ।
उभयोर्धावतो राजन्सूर्याचन्द्रमसोरिव

katarastvanayoḥ pūrvaṃ devānāmeti sāmyatām |
ubhayordhāvato rājansūryācandramasoriva

अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः ।
ग्राम एव वसन्भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः

aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ |
grāma eva vasanbhikṣustayoḥ pūrvataraṃ gataḥ

अप्राप्य दीर्घमायुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् ।
तप्यते यदि तत्कृत्वा चरेत्सोऽन्यत्तपस्ततः

aprāpya dīrghamāyustu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret |
tapyate yadi tatkṛtvā caretso'nyattapastataḥ

पापानां कर्मणां नित्यं बिभीयाद्यस्तु मानवः ।
सुखमप्याचरन्नित्यं सोऽत्यन्तं सुखमेधते

pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhīyādyastu mānavaḥ |
sukhamapyācarannityaṃ so'tyantaṃ sukhamedhate

यद्वै नृशंसं तदसत्यमाहु-
र्यः सेवते धर्ममनर्थबुद्धिः ।
अस्वोऽप्यनीशश्च तथैव राजं-
स्तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम्

yadvai nṛśaṃsaṃ tadasatyamāhu-
ryaḥ sevate dharmamanarthabuddhiḥ |
asvo'pyanīśaśca tathaiva rājaṃ-
stadārjavaṃ sa samādhistadāryam

केनासि हूतः प्रहितोऽसि राज-
न्युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः ।
कुतऋ आयातः कतरस्यां दिशि त्व-
मुताहोस्वित्पार्थिवं स्थानमस्ति

kenāsi hūtaḥ prahito'si rāja-
nyuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ |
kutaṛ āyātaḥ katarasyāṃ diśi tva-
mutāhosvitpārthivaṃ sthānamasti

त्वरन्ति मां लोकपा ब्राह्मणा ये

tvaranti māṃ lokapā brāhmaṇā ye

सतां सकाशे तु वृतः प्रपात-
स्ते सङ्गता गुणवन्तश्च सर्वे ।
शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष
पतिष्यता भूमितलं नरेन्द्र

satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapāta-
ste saṅgatā guṇavantaśca sarve |
śakrācca labdho hi varo mayaiṣa
patiṣyatā bhūmitalaṃ narendra

पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं
यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मेऽत्र ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि स्थिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ
yadi lokāḥ pārthiva santi me'tra |
yadyantarikṣe yadi vā divi sthitāḥ
kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye

यावत्पृथिव्यां विहितं गवाश्वं
सहारण्यैः पशुभिः पार्वतैश्च ।
तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै
तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह

yāvatpṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ
sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ pārvataiśca |
tāvallokā divi te saṃsthitā vai
tathā vijānīhi narendrasiṃha

तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं
ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता-
स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः

tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ
ye me lokā divi rājendra santi |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritā-
stānākrama kṣipramapetamohaḥ

नास्मद्विधोऽब्राह्मणो ब्रह्मविच्च
प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य ।
यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्य-
स्तथाऽददं पूर्वमहं नरेन्द्र

nāsmadvidho'brāhmaṇo brahmavicca
pratigrahe vartate rājamukhya |
yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhya-
stathā'dadaṃ pūrvamahaṃ narendra

नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवे-
द्या चाप्यस्याऽब्राह्मणी वीरपत्नी ।
सोऽहं नैवाकृतपूर्वं चरेयं
विधित्समानः किमु तत्र साधुः

nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīve-
dyā cāpyasyā'brāhmaṇī vīrapatnī |
so'haṃ naivākṛtapūrvaṃ careyaṃ
vidhitsamānaḥ kimu tatra sādhuḥ

पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप
प्रतर्दनोऽहं यदि मे सन्ति लोकाः ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa
pratardano'haṃ yadi me santi lokāḥ |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ
kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye

सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र
अप्येकैकः सप्तसप्ताप्यहानि ।
मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोका-
स्ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति

santi lokā bahavaste narendra
apyekaikaḥ saptasaptāpyahāni |
madhucyuto ghṛtapṛktā viśokā-
ste nāntavantaḥ pratipālayanti

तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं
ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिता-
स्तानाक्रम क्षिप्रमपेतमोहः

tāṃste dadāni mā prapata prapātaṃ
ye me lokāstava te vai bhavantu |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritā-
stānākrama kṣipramapetamohaḥ

न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत
योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन् ।
दैवादेशादापदं प्राप्य विद्वां-
श्चरेन्नृशंसं न हि जातु राजा

na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta
yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san |
daivādeśādāpadaṃ prāpya vidvāṃ-
ścarennṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā

धर्म्यं मार्गं यतमानो यशस्यं
कुर्यान्नृपो धर्ममवेक्षमाणः ।
न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजान-
न्कुर्यादेवं कृपणं मां यथाऽत्थ

dharmyaṃ mārgaṃ yatamāno yaśasyaṃ
kuryānnṛpo dharmamavekṣamāṇaḥ |
na madvidho dharmabuddhiḥ prajāna-
nkuryādevaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathā'ttha

कुर्यादपूर्वं न कृतं यदन्यै-
र्विधित्समानः किमु तत्र साधु ।
धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्य-
क्कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद्यः

kuryādapūrvaṃ na kṛtaṃ yadanyai-
rvidhitsamānaḥ kimu tatra sādhu |
dharmādharmau suviniścitya samya-
kkāryākāryeṣvapramattaścaredyaḥ

स वै धीमान्सत्यसन्धः कृतात्मा
राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना ।
यदा भवेत्संशयो धर्मकार्ये
कामार्थौ वा यत्र विन्दन्ति सम्यक्

sa vai dhīmānsatyasandhaḥ kṛtātmā
rājā bhavellokapālo mahimnā |
yadā bhavetsaṃśayo dharmakārye
kāmārthau vā yatra vindanti samyak

कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं
(वैशंपायन उवाच)
यन्नो विरुध्यादर्थकामौ स धर्मः
ब्रुवाणमेवं नृपतिं ययातिं
नृपोत्तमो वसुमानब्रवीत्तम्

kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ
(vaiśaṃpāyana uvāca)
yanno virudhyādarthakāmau sa dharmaḥ
bruvāṇamevaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ
nṛpottamo vasumānabravīttam