अध्याय 87: माधवी के पुत्र ययाति को स्वर्ग पहुँचाते हैं

पृच्छामि त्वां वसुमानौषदश्वि-
र्यद्यस्ति लोको दिवि मे नरेन्द्र ।
यद्यन्तरिक्षे प्रथितो महात्मन्
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

pṛcchāmi tvāṃ vasumānauṣadaśvi-
ryadyasti loko divi me narendra |
yadyantarikṣe prathito mahātman
kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye

यदन्तरिक्षं पृथिवी दिशश्च
यत्तेजसा तपते भानुमांश्च ।
लोकास्तावन्तो दिवि संस्थिता वै
तेनान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति

yadantarikṣaṃ pṛthivī diśaśca
yattejasā tapate bhānumāṃśca |
lokāstāvanto divi saṃsthitā vai
tenāntavantaḥ pratipālayanti

तांस्ते ददानि मा प्रपत प्रपातं
ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु ।
क्रीणीष्वैतांस्तृणकेनापि राज-
न्प्रतिग्रहस्ते यदि धीमन्प्रदुष्टः

tāṃste dadāni mā prapata prapātaṃ
ye me lokāstava te vai bhavantu |
krīṇīṣvaitāṃstṛṇakenāpi rāja-
npratigrahaste yadi dhīmanpraduṣṭaḥ

न मिथ्याऽहं विक्रयं वै स्मरामि
वृथा गृहीतं शिशुकाच्छङ्कमानः ।
कुर्यां न चैवाकृतपूर्वमन्यै-
र्विधित्समानः किमु तत्र साधुः

na mithyā'haṃ vikrayaṃ vai smarāmi
vṛthā gṛhītaṃ śiśukācchaṅkamānaḥ |
kuryāṃ na caivākṛtapūrvamanyai-
rvidhitsamānaḥ kimu tatra sādhuḥ

तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज-
न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते ।
अहं न तान्वै प्रतिगन्ता नरेन्द्र
सर्वे लोकास्तव ते वै भवन्तु

tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rāja-
nmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste |
ahaṃ na tānvai pratigantā narendra
sarve lokāstava te vai bhavantu

पृच्छामि त्वां शिबिरौशीनरोऽहं
ममापि लोका यदि सन्तीह तात ।
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः
क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये

pṛcchāmi tvāṃ śibirauśīnaro'haṃ
mamāpi lokā yadi santīha tāta |
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ
kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye

यत्त्वं वाचा हृदयेनापि साधू-
न्परीप्समानान्नावमंस्था नरेन्द्र ।
तेनानन्ता दिवि लोकाः श्रितास्ते
विद्युद्रूपाः स्वनवन्तो महान्तः

yattvaṃ vācā hṛdayenāpi sādhū-
nparīpsamānānnāvamaṃsthā narendra |
tenānantā divi lokāḥ śritāste
vidyudrūpāḥ svanavanto mahāntaḥ

तांस्त्वं लोकान्प्रतिपद्यस्व राज-
न्मया दत्तान्यदि नेष्टः क्रयस्ते ।
न चाहं तान्प्रतिपत्स्ये ह दत्त्वा
यत्र गत्वा नानुशोचन्ति धीराः

tāṃstvaṃ lokānpratipadyasva rāja-
nmayā dattānyadi neṣṭaḥ krayaste |
na cāhaṃ tānpratipatsye ha dattvā
yatra gatvā nānuśocanti dhīrāḥ

यथा त्वमिन्द्रप्रतिमप्रभाव-
स्ते चाप्यनन्ता नरदेव लोकाः ।
तथाऽद्य लोके न रमेऽन्यदत्ते
तस्माच्छिबे नाभिनन्दामि दायम्

yathā tvamindrapratimaprabhāva-
ste cāpyanantā naradeva lokāḥ |
tathā'dya loke na rame'nyadatte
tasmācchibe nābhinandāmi dāyam

न चेदेकैकशो राजँल्लोकान्नः प्रतिनन्दसि ।
सर्वे प्रदाय भवते गन्तारो नरकं वयम्

na cedekaikaśo rājam̐llokānnaḥ pratinandasi |
sarve pradāya bhavate gantāro narakaṃ vayam

यदर्होऽहं तद्यतध्वं सन्तः सत्याभिनन्दिनः ।
अहं तन्नाभिजानामि यत्कृतं न मया पुरा

yadarho'haṃ tadyatadhvaṃ santaḥ satyābhinandinaḥ |
ahaṃ tannābhijānāmi yatkṛtaṃ na mayā purā

कस्यैते प्रतिदृश्यन्ते रथाः पञ्च हिरण्मयाः ।
यानारुह्य नरो लोकानभिवाञ्छति शाश्वतान्

kasyaite pratidṛśyante rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ |
yānāruhya naro lokānabhivāñchati śāśvatān

युष्मानेते वहिष्यन्ति रथाः पञ्च हिरण्मयाः ।
उच्चैः सन्तः प्रकाशन्ते ज्वलन्तोऽग्निशिखा इव

yuṣmānete vahiṣyanti rathāḥ pañca hiraṇmayāḥ |
uccaiḥ santaḥ prakāśante jvalanto'gniśikhā iva

अश्वमेधे महायज्ञे स्वयंभुविहिते पुरा ।
हयस्य यानि चाङ्गानि संनिकृत्य यथाक्रमम्

aśvamedhe mahāyajñe svayaṃbhuvihite purā |
hayasya yāni cāṅgāni saṃnikṛtya yathākramam

होताऽध्वर्युरथोद्गाता ब्रह्मणा सह भारत ।
अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समस्ताः षोडशर्त्विजः

hotā'dhvaryurathodgātā brahmaṇā saha bhārata |
agnau prāsyanti vidhivatsamastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ

धूमगन्धं च पापिष्ठा ये जिघ्रन्ति नरा भुवि ।
विमुक्तपापाः पूतास्ते तत्क्षणेनाभवन्नराः

dhūmagandhaṃ ca pāpiṣṭhā ye jighranti narā bhuvi |
vimuktapāpāḥ pūtāste tatkṣaṇenābhavannarāḥ

एतस्मिन्नन्तरे चैव माधवी सा तपोधना ।
मृगचर्मपरीताङ्गी परिधाय मृगत्वचम्

etasminnantare caiva mādhavī sā tapodhanā |
mṛgacarmaparītāṅgī paridhāya mṛgatvacam

मृगैः परिचरन्ती सा मृगाहारविचेष्टिता ।
यज्ञवाटं मृगगणैः प्रविश्य भृशविस्मिता

mṛgaiḥ paricarantī sā mṛgāhāraviceṣṭitā |
yajñavāṭaṃ mṛgagaṇaiḥ praviśya bhṛśavismitā

आघ्रायन्ती धूमगन्धं मृगैरेव चचार सा ।
यज्ञवाटमटन्ती सा पुत्रांस्तानपराजितान्

āghrāyantī dhūmagandhaṃ mṛgaireva cacāra sā |
yajñavāṭamaṭantī sā putrāṃstānaparājitān

पश्यन्ती यज्ञमाहात्म्यं मुदं लेभे च माधवी ।
असंस्पृशन्तं वसुधां ययातिं नाहुषं यदा

paśyantī yajñamāhātmyaṃ mudaṃ lebhe ca mādhavī |
asaṃspṛśantaṃ vasudhāṃ yayātiṃ nāhuṣaṃ yadā

दिविष्ठं प्राप्तमाज्ञाय ववन्दे पितरं तदा ।
तदा वसुमनापृच्छन्मातरं वै तपस्विनीम्

diviṣṭhaṃ prāptamājñāya vavande pitaraṃ tadā |
tadā vasumanāpṛcchanmātaraṃ vai tapasvinīm

भवत्या यत्कृतमिदं वन्दनं पादयोरिह ।
कोयं देवोपमो राजा याऽभिवन्दसि मे वद

bhavatyā yatkṛtamidaṃ vandanaṃ pādayoriha |
koyaṃ devopamo rājā yā'bhivandasi me vada

शृणुध्वं सहिताः पुत्रा नाहुषोयं पिता मम ।
ययातिर्मम पुत्राणां मातामह इति स्मृतः

śṛṇudhvaṃ sahitāḥ putrā nāhuṣoyaṃ pitā mama |
yayātirmama putrāṇāṃ mātāmaha iti smṛtaḥ

पूरुं मे भ्रातरं राज्ये समावेश्य दिवं गतः ।
केन वा कारणेनैवमिह प्राप्तो महायशाः

pūruṃ me bhrātaraṃ rājye samāveśya divaṃ gataḥ |
kena vā kāraṇenaivamiha prāpto mahāyaśāḥ

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स्वर्गाद्भ्रष्टेति चाब्रवीत् ।
सा पुत्रस्य वचः श्रुत्वा संभ्रमाविष्टचेतना

tasyāstadvacanaṃ śrutvā svargādbhraṣṭeti cābravīt |
sā putrasya vacaḥ śrutvā saṃbhramāviṣṭacetanā

माधवी पितरं प्राह दौहित्रपरिवारितम् ।
तपसा निर्जिताँल्लोकान्प्रतिगृह्णीष्व मामकान्

mādhavī pitaraṃ prāha dauhitraparivāritam |
tapasā nirjitām̐llokānpratigṛhṇīṣva māmakān

पुत्राणामिव पौत्राणां धर्मादधिगतं धनम् ।
स्वार्थणेव वदन्तीह ऋषयो धर्मपाठकाः ।
तस्माद्दानेन तपसा चास्माकं दिवमाव्रज

putrāṇāmiva pautrāṇāṃ dharmādadhigataṃ dhanam |
svārthaṇeva vadantīha ṛṣayo dharmapāṭhakāḥ |
tasmāddānena tapasā cāsmākaṃ divamāvraja

यदि धर्मफलं ह्येतच्छोभनं भविता तव ।
दुहित्रा चैव दौहित्रैस्तारितोऽहं महात्मभिः

yadi dharmaphalaṃ hyetacchobhanaṃ bhavitā tava |
duhitrā caiva dauhitraistārito'haṃ mahātmabhiḥ

तस्मात्पवित्रं दौहित्रमद्यप्रभृति पैतृके ।
त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः

tasmātpavitraṃ dauhitramadyaprabhṛti paitṛke |
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ

त्रीणि चात्र प्रशंसन्ति शौचमक्रोधमत्वराम् ।
भोक्तारः परिवेष्टारः श्रावितारः पवित्रकाः

trīṇi cātra praśaṃsanti śaucamakrodhamatvarām |
bhoktāraḥ pariveṣṭāraḥ śrāvitāraḥ pavitrakāḥ

दिवसस्याष्टमे भागे मन्दीभवति भास्करे ।
स कालः कुतपो नाम पितॄणां दत्तमक्षयम्

divasasyāṣṭame bhāge mandībhavati bhāskare |
sa kālaḥ kutapo nāma pitṝṇāṃ dattamakṣayam

तिलाः पिशाचाद्रक्षन्ति दर्भा रक्षन्ति राक्षसात् ।
रक्षन्ति श्रोत्रियाः पङ्क्तिं यतिभिर्भुक्तमक्षयम्

tilāḥ piśācādrakṣanti darbhā rakṣanti rākṣasāt |
rakṣanti śrotriyāḥ paṅktiṃ yatibhirbhuktamakṣayam

लब्ध्वा पात्रं तु विद्वांसं श्रोत्रियं सुव्रतं शुचिम् ।
स कालः कालतो दत्तं नान्यथा काल इष्यते

labdhvā pātraṃ tu vidvāṃsaṃ śrotriyaṃ suvrataṃ śucim |
sa kālaḥ kālato dattaṃ nānyathā kāla iṣyate

एवमुक्त्वा ययातिस्तु पुनः प्रोवाच बुद्धिमान् ।
सर्वे ह्यवभृथस्नातास्त्वरध्वं कार्यगौरवात्

evamuktvā yayātistu punaḥ provāca buddhimān |
sarve hyavabhṛthasnātāstvaradhvaṃ kāryagauravāt

आतिष्ठ स्वरथं राजन्विक्रमस्व विहायसम् ।
वयमप्यनुयास्यामो यदा कालो भविष्यति

ātiṣṭha svarathaṃ rājanvikramasva vihāyasam |
vayamapyanuyāsyāmo yadā kālo bhaviṣyati

सर्वैरिदानीं गन्तव्यं सह स्वर्गजितो वयम् ।
एष नो विरजाः पन्था दृश्यते देवसद्मनः

sarvairidānīṃ gantavyaṃ saha svargajito vayam |
eṣa no virajāḥ panthā dṛśyate devasadmanaḥ

अष्टकश्च शिबिश्चैव काशेयश्च प्रतर्दनः ।
ऐक्ष्वाकवो वसुमनाश्चत्वारो भूमिपास्तदा ।
सर्वे ह्यवभृथस्नाताः स्वर्गताः साधवः सह

aṣṭakaśca śibiścaiva kāśeyaśca pratardanaḥ |
aikṣvākavo vasumanāścatvāro bhūmipāstadā |
sarve hyavabhṛthasnātāḥ svargatāḥ sādhavaḥ saha

तेऽधिरुह्य रथान्सर्वे प्रयाता नृपस्तमाः ।
आक्रमन्तो दिवं भाभिर्धर्मेणावृत्य रोदसी

te'dhiruhya rathānsarve prayātā nṛpastamāḥ |
ākramanto divaṃ bhābhirdharmeṇāvṛtya rodasī

अहं मन्ये पूर्वमेकोऽस्मि गन्ता
सखा चेन्द्रः सर्वथा मे महात्मा ।
कस्मादेवं शिबिरौशीनरोऽय-
मेकोऽत्यगात्सर्ववेगेन वाहान्

ahaṃ manye pūrvameko'smi gantā
sakhā cendraḥ sarvathā me mahātmā |
kasmādevaṃ śibirauśīnaro'ya-
meko'tyagātsarvavegena vāhān

अददद्याचमानाय यावद्वित्तमविन्दत ।
उशीनरस्य पुत्रोऽयं तस्माच्छ्रेष्ठोहि वः शिबिः

adadadyācamānāya yāvadvittamavindata |
uśīnarasya putro'yaṃ tasmācchreṣṭhohi vaḥ śibiḥ

दानं तपः संत्यमथाऽपि धर्मो
ह्रीः श्रीः क्षमा सौम्यमथो विधित्सा ।
राजन्नेतान्यप्रमेयाणि राज्ञः
शिबेः स्थितान्यप्रतिमस्य बुद्ध्या

dānaṃ tapaḥ saṃtyamathā'pi dharmo
hrīḥ śrīḥ kṣamā saumyamatho vidhitsā |
rājannetānyaprameyāṇi rājñaḥ
śibeḥ sthitānyapratimasya buddhyā

एवं वृत्तो ह्रीनिषेवश्च यस्मा-
(वैशंपायन उवाच)
त्तस्माच्छिबिरत्यगाद्वै रथेन ।
अथाष्टकः पुनरेवान्वपृच्छ-
न्मातामहं कौतुकेनेन्द्रकल्पम्

evaṃ vṛtto hrīniṣevaśca yasmā-
(vaiśaṃpāyana uvāca)
ttasmācchibiratyagādvai rathena |
athāṣṭakaḥ punarevānvapṛccha-
nmātāmahaṃ kautukenendrakalpam

पृच्छामि त्वां नृपते ब्रूहि सत्यं
कुतश्च कश्चासि सुतश्च कस्य ।
कृतं त्वया यद्धि न तस्य कर्ता
लोके त्वदन्यः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा

pṛcchāmi tvāṃ nṛpate brūhi satyaṃ
kutaśca kaścāsi sutaśca kasya |
kṛtaṃ tvayā yaddhi na tasya kartā
loke tvadanyaḥ kṣatriyo brāhmaṇo vā

ययातिरस्मि नहुषस्य पुत्रः
पूरोः पिता सार्वबौमस्त्विहासम् ।
गुह्यं चार्थं मामकेभ्यो ब्रवीमि
मातामहोऽहं भवतां प्रकाशम्

yayātirasmi nahuṣasya putraḥ
pūroḥ pitā sārvabaumastvihāsam |
guhyaṃ cārthaṃ māmakebhyo bravīmi
mātāmaho'haṃ bhavatāṃ prakāśam

सर्वामिमां पृथिवीं निर्जिगाय
दत्त्वा प्रतस्थे विपिनं ब्राह्मणेभ्यः ।
मेध्यानश्वानेकशतान्सुरूपां-
स्तदा देवाः पुण्यभाजो भवन्ति

sarvāmimāṃ pṛthivīṃ nirjigāya
dattvā pratasthe vipinaṃ brāhmaṇebhyaḥ |
medhyānaśvānekaśatānsurūpāṃ-
stadā devāḥ puṇyabhājo bhavanti

अदामहं पृथिवीं ब्राह्मणेभ्यः
पूर्णामिमामखिलां वाहनेन ।
गोभिः सुवर्णेन धनैश्च मुख्यै-
स्तदाऽददं गाः शथमर्बुदानि

adāmahaṃ pṛthivīṃ brāhmaṇebhyaḥ
pūrṇāmimāmakhilāṃ vāhanena |
gobhiḥ suvarṇena dhanaiśca mukhyai-
stadā'dadaṃ gāḥ śathamarbudāni

सत्येन मे द्यौश्च वसुन्धरा च
तथैवाग्निज्वर्लते मानुषेषु ।
न मे वृथा व्याहृतमेव वाक्यं
सत्यं हि सन्तः प्रतिपूजयन्ति

satyena me dyauśca vasundharā ca
tathaivāgnijvarlate mānuṣeṣu |
na me vṛthā vyāhṛtameva vākyaṃ
satyaṃ hi santaḥ pratipūjayanti

यदष्टक प्रब्रवीमीह सत्यं
प्रतर्दनं चौषदश्विं तथैव ।
सर्वे च लोका मुनयश्च देवाः
सत्येन पूज्या इति मे मनोगतम्

yadaṣṭaka prabravīmīha satyaṃ
pratardanaṃ cauṣadaśviṃ tathaiva |
sarve ca lokā munayaśca devāḥ
satyena pūjyā iti me manogatam

यो नः स्वर्गजितः सर्वान्यथावृत्तं निवेदयेत् ।
अनसूयुर्द्विजाग्र्येभ्यः स लभेन्नः सलोकताम्

yo naḥ svargajitaḥ sarvānyathāvṛttaṃ nivedayet |
anasūyurdvijāgryebhyaḥ sa labhennaḥ salokatām

एवं राजा स महात्मा ह्यतीव
स्वैर्दौहित्रैस्तारितोऽमित्रसाह ।
त्यक्त्वा महीं परमोदारकर्मा
स्वर्गं गतः कर्मभिर्व्याप्य पृथ्वीम्

evaṃ rājā sa mahātmā hyatīva
svairdauhitraistārito'mitrasāha |
tyaktvā mahīṃ paramodārakarmā
svargaṃ gataḥ karmabhirvyāpya pṛthvīm