अध्याय 85: चारों आश्रमों का धर्म

चरन्गृहस्थः कथमेति धर्मान्कथं भिक्षुः कथमाचार्यकर्मा ।
वानप्रस्थः सत्पथे सन्निविष्टो
बहून्यस्मिन्संप्रति वेदयन्ति

carangṛhasthaḥ kathameti dharmānkathaṃ bhikṣuḥ kathamācāryakarmā |
vānaprasthaḥ satpathe sanniviṣṭo
bahūnyasminsaṃprati vedayanti

आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः
पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी ।
मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः
स्वाध्याशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी

āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ
pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī |
mṛdurdānto dhṛtimānapramattaḥ
svādhyāśīlaḥ sidhyati brahmacārī

धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत
दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च ।
अनाददानश्च परैरदत्तं
सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी

dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta
dadyātsadaivātithīnbhojayecca |
anādadānaśca parairadattaṃ
saiṣā gṛhasthopaniṣatpurāṇī

स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो
दाता परेभ्यो न परोपतापी ।
तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां
वसन्नरण्ये नियताहारचेष्टः

svavīryajīvī vṛjinānnivṛtto
dātā parebhyo na paropatāpī |
tādṛṅmuniḥ siddhimupaiti mukhyāṃ
vasannaraṇye niyatāhāraceṣṭaḥ

अशिल्पजीवी गुणवांश्चैव नित्यं
जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रयुक्तः ।
अनोकशायी लघुरल्पप्रसार-
श्चरन्देशानेकचरः स भिक्षुः

aśilpajīvī guṇavāṃścaiva nityaṃ
jitendriyaḥ sarvato viprayuktaḥ |
anokaśāyī laghuralpaprasāra-
ścarandeśānekacaraḥ sa bhikṣuḥ

रात्र्या यया वाऽभिजिताश्च लोका
भवन्ति कामाभिजिताः सुखाश्च ।
तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वा-
नरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा

rātryā yayā vā'bhijitāśca lokā
bhavanti kāmābhijitāḥ sukhāśca |
tāmeva rātriṃ prayateta vidvā-
naraṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā

दशैव पूर्वान्दश चापरांश्च
ज्ञातीनथात्मानमथैकविंशम् ।
अरण्यवासी सुकृते दधाति
विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून्

daśaiva pūrvāndaśa cāparāṃśca
jñātīnathātmānamathaikaviṃśam |
araṇyavāsī sukṛte dadhāti
vimucyāraṇye svaśarīradhātūn

कतिस्विदेव मुनयः कति मौनानि चाप्युत ।
भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम्

katisvideva munayaḥ kati maunāni cāpyuta |
bhavantīti tadācakṣva śrotumicchāmahe vayam

अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ।
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप

araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ |
grāme vā vasato'raṇyaṃ sa muniḥ syājjanādhipa

कथंस्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ।
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः

kathaṃsvidvasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ |
grāme vā vasato'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ

न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् ।
तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः

na grāmyamupayuñjīta ya āraṇyo munirbhavet |
tathāsya vasato'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ

अनग्निरनिकेतश्चाप्यगोत्रचरणो मुनिः ।
कौपीनाच्छादनं यावत्तावदिच्छेच्च चीवरम्

anagniraniketaścāpyagotracaraṇo muniḥ |
kaupīnācchādanaṃ yāvattāvadicchecca cīvaram

यावत्प्राणाभिसन्धानं तावदिच्छेच्च भोजनम् ।
तथाऽस्य वसतो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः

yāvatprāṇābhisandhānaṃ tāvadicchecca bhojanam |
tathā'sya vasato grāme'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ

यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः ।
आतिष्ठेच्च मुनिर्मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात्

yastu kāmānparityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ |
ātiṣṭhecca munirmaunaṃ sa loke siddhimāpnuyāt

धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलङ्कृतम् ।
असितं सितकर्माणं कस्तमर्हति नार्चितुम्

dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātamalaṅkṛtam |
asitaṃ sitakarmāṇaṃ kastamarhati nārcitum

तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः ।
स च लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम्

tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ |
sa ca lokamimaṃ jitvā lokaṃ vijayate param

यदा भवति निर्द्वन्द्वो मुनिर्मौनं समास्थितः ।
अथ लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम्

yadā bhavati nirdvandvo munirmaunaṃ samāsthitaḥ |
atha lokamimaṃ jitvā lokaṃ vijayate param

आस्येन तु यदाऽहारं गोवन्मृगयते मुनिः ।
अथास्य लोकः सर्वोऽयं सोऽमृतत्वाय कल्पते

āsyena tu yadā'hāraṃ govanmṛgayate muniḥ |
athāsya lokaḥ sarvo'yaṃ so'mṛtatvāya kalpate

सामान्यधर्मः सर्वेषां क्रोधो लोभो द्रुहाऽक्षमा ।
विहाय मत्सरं शाठ्यं दर्पं दम्भं च पैशुनम् ।
क्रोधं लोभं ममत्वं च यस्य नास्ति स धर्मवित्

sāmānyadharmaḥ sarveṣāṃ krodho lobho druhā'kṣamā |
vihāya matsaraṃ śāṭhyaṃ darpaṃ dambhaṃ ca paiśunam |
krodhaṃ lobhaṃ mamatvaṃ ca yasya nāsti sa dharmavit

नित्याशनो ब्रह्मचारी गृहस्थो वनगो मुनिः ।
नाधर्ममशनात्प्राप्येत्कथं ब्रूहीह पृच्छते

nityāśano brahmacārī gṛhastho vanago muniḥ |
nādharmamaśanātprāpyetkathaṃ brūhīha pṛcchate

अष्टौ ग्रासा मुनेः प्रोक्ताः षोडशारण्यवासिनः ।
द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः

aṣṭau grāsā muneḥ proktāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ |
dvātriṃśattu gṛhasthasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ

इत्येवं कारणैर्ज्ञेयमष्टकैतच्छुभाशुभम्

ityevaṃ kāraṇairjñeyamaṣṭakaitacchubhāśubham