अध्याय 84: पतन और पुनर्जन्म पर अष्टक के प्रश्न

यदाऽवसो नन्दने कामरूपी
संवत्सराणामयुतं शतानाम् ।
किं कारणं कार्तयुगप्रधान
हित्वा च त्वं वसुधामन्वपद्यः

yadā'vaso nandane kāmarūpī
saṃvatsarāṇāmayutaṃ śatānām |
kiṃ kāraṇaṃ kārtayugapradhāna
hitvā ca tvaṃ vasudhāmanvapadyaḥ

ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो वा यथेह
क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि ।
तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्यं
त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसङ्घाः

jñātiḥ suhṛtsvajano vā yatheha
kṣīṇe vitte tyajyate mānavairhi |
tathā tatra kṣīṇapuṇyaṃ manuṣyaṃ
tyajanti sadyaḥ seśvarā devasaṅghāḥ

तस्मिन्कथं क्षीणपुण्या भवन्ति
संमुह्यते मेऽत्र मनोऽतिमात्रम् ।
किं वा विशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति
तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे

tasminkathaṃ kṣīṇapuṇyā bhavanti
saṃmuhyate me'tra mano'timātram |
kiṃ vā viśiṣṭāḥ kasya dhāmopayānti
tadvai brūhi kṣetravittvaṃ mato me

इमं भौमं नरकं ते पतन्ति
ललाप्यमाना नरदेव सर्वे ।
ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थे
क्षीणे पुण्ये बहुधा प्रव्रजन्ति

imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti
lalāpyamānā naradeva sarve |
te kaṅkagomāyubalāśanārthe
kṣīṇe puṇye bahudhā pravrajanti

तस्मादेतद्वर्जनीयं नरेन्द्र
दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म ।
आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेव
भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि

tasmādetadvarjanīyaṃ narendra
duṣṭaṃ loke garhaṇīyaṃ ca karma |
ākhyātaṃ te pārthiva sarvameva
bhūyaścedānīṃ vada kiṃ te vadāmi

यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि
तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतङ्गाः ।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति
न भौममन्यं नरकं शृणोमि

yadā tu tānvitudante vayāṃsi
tathā gṛdhrāḥ śitikaṇṭhāḥ pataṅgāḥ |
kathaṃ bhavanti kathamābhavanti
na bhaumamanyaṃ narakaṃ śṛṇomi

ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणा-
द्व्यक्तं पृथिव्यामनुसंचरन्ति ।
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति
नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान्

ūrdhvaṃ dehātkarmaṇo jṛmbhamāṇā-
dvyaktaṃ pṛthivyāmanusaṃcaranti |
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ te patanti
nāvekṣante varṣapūgānanekān

षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि
तथा अशीतिं परिवत्सराणि ।
तान्वै तुदन्ति पततः प्रपातं
भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः

ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi patanti vyomni
tathā aśītiṃ parivatsarāṇi |
tānvai tudanti patataḥ prapātaṃ
bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ

यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति
भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः ।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति
कथंभूता गर्भभूता भवन्ति

yadenasaste patatastudanti
bhīmā bhaumā rākṣasāstīkṣṇadaṃṣṭrāḥ |
kathaṃ bhavanti kathamābhavanti
kathaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti

अस्रं रेतः पुष्पफलानुपृक्त-
मन्वेति तद्वै पुरुषेण सृष्टम् ।
स वै तस्या रज आपद्यते वै
स गर्भभूतः समुपैति तत्र

asraṃ retaḥ puṣpaphalānupṛkta-
manveti tadvai puruṣeṇa sṛṣṭam |
sa vai tasyā raja āpadyate vai
sa garbhabhūtaḥ samupaiti tatra

वनस्पतीनोषधीश्चाविशन्ति
आपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम् ।
चतुष्पदं द्विपदं चाति सर्व-
मेवंभूता गर्भभूता भवन्ति

vanaspatīnoṣadhīścāviśanti
āpo vāyuṃ pṛthivīṃ cāntarikṣam |
catuṣpadaṃ dvipadaṃ cāti sarva-
mevaṃbhūtā garbhabhūtā bhavanti

अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ-
मुताहोस्वित्स्वेन कायेन याति ।
आपद्यमानो नरयोनिमेता-
माचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि

anyadvapurvidadhātīha garbha-
mutāhosvitsvena kāyena yāti |
āpadyamāno narayonimetā-
mācakṣva me saṃśayātprabravīmi

शरीरदेहातिसमुच्छ्रयं च
चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम् ।
एतत्तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः
क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे

śarīradehātisamucchrayaṃ ca
cakṣuḥśrotre labhate kena saṃjñām |
etattattvaṃ sarvamācakṣva pṛṣṭaḥ
kṣetrajñaṃ tvāṃ tāta manyāma sarve

वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनि-
मृतौ रेतः पुष्पफलानुपृक्तम् ।
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः
क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम्

vāyuḥ samutkarṣati garbhayoni-
mṛtau retaḥ puṣpaphalānupṛktam |
sa tatra tanmātrakṛtādhikāraḥ
krameṇa saṃvardhayatīha garbham

स जायमानो विगृहीतमात्रः
संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः ।
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं
स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च

sa jāyamāno vigṛhītamātraḥ
saṃjñāmadhiṣṭhāya tato manuṣyaḥ |
sa śrotrābhyāṃ vedayatīha śabdaṃ
sa vai rūpaṃ paśyati cakṣuṣā ca

घ्राणेन गन्धं जिह्वयाऽथो रसं च
त्वचा स्पर्शं मनसा वेदभावम् ।
इत्यष्टकेहोपहितं हि विद्धि
महात्मनः प्राणभृतः शरीरे

ghrāṇena gandhaṃ jihvayā'tho rasaṃ ca
tvacā sparśaṃ manasā vedabhāvam |
ityaṣṭakehopahitaṃ hi viddhi
mahātmanaḥ prāṇabhṛtaḥ śarīre

यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा
निखन्यते वापि निकृष्यते वा ।
अभावभूतः स विनाशमेत्य
केनात्मानं चेतयते परस्तात्

yaḥ saṃsthitaḥ puruṣo dahyate vā
nikhanyate vāpi nikṛṣyate vā |
abhāvabhūtaḥ sa vināśametya
kenātmānaṃ cetayate parastāt

हित्वा सोऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा
पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा ।
अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी
हित्वा देहं भजते राजसिंह

hitvā so'sūnsuptavanniṣṭanitvā
purodhāya sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vā |
anyāṃ yoniṃ pavanāgrānusārī
hitvā dehaṃ bhajate rājasiṃha

पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति
पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति ।
कीटाः पतङ्गाश्च भवन्ति पापा
न मे विवक्षास्ति महानुभाव

puṇyāṃ yoniṃ puṇyakṛto vrajanti
pāpāṃ yoniṃ pāpakṛto vrajanti |
kīṭāḥ pataṅgāśca bhavanti pāpā
na me vivakṣāsti mahānubhāva

चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च
तथाभूता गर्भभूता भवन्ति ।
आख्यातमेतन्निखिलेन सर्वं
भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह

catuṣpadā dvipadāḥ ṣaṭpadāśca
tathābhūtā garbhabhūtā bhavanti |
ākhyātametannikhilena sarvaṃ
bhūyastu kiṃ pṛcchasi rājasiṃha

किंस्वित्कृत्वा लभते तात लोका-
न्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया च ।
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथाव-
च्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण

kiṃsvitkṛtvā labhate tāta lokā-
nmartyaḥ śreṣṭhāṃstapasā vidyayā ca |
tanme pṛṣṭaḥ śaṃsa sarvaṃ yathāva-
cchubhām̐llokānyena gacchetkrameṇa

पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः

puṃsaḥ sadaiveti vadanti santaḥ

अधीयानः पण्डितंमन्यमानो
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम् ।
तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका
न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति

adhīyānaḥ paṇḍitaṃmanyamāno
yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām |
tasyāntavantaśca bhavanti lokā
na cāsya tadbrahma phalaṃ dadāti

चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः

catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ

न मानमान्यो मुदमाददीत
न सन्तापं प्राप्नुयाच्चावमानात् ।
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके
नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते

na mānamānyo mudamādadīta
na santāpaṃ prāpnuyāccāvamānāt |
santaḥ sataḥ pūjayantīha loke
nāsādhavaḥ sādhubuddhiṃ labhante

इति दद्यामिति यज इत्यदीय इति व्रतम् ।
इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि सर्वशः

iti dadyāmiti yaja ityadīya iti vratam |
ityetāni bhayānyāhustāni varjyāni sarvaśaḥ

ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं
मनीषिणो मानसमार्गरुद्धम् ।
तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य
परां शान्तिं प्रत्युः प्रेत्य चेह

ye cāśrayaṃ vedayante purāṇaṃ
manīṣiṇo mānasamārgaruddham |
tanniḥśreyastena saṃyogametya
parāṃ śāntiṃ pratyuḥ pretya ceha