अध्याय 71: देवयानी का अनुरोध और दो शाप

समावृतव्रतं तं तु विसृष्टं गुरुणा कचम् ।
प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्यब्रवीदिदम्

samāvṛtavrataṃ taṃ tu visṛṣṭaṃ guruṇā kacam |
prasthitaṃ tridaśāvāsaṃ devayānyabravīdidam

ऋषेरङ्गिरसः पौत्र वृत्तेनाभिजनेन च ।
भ्राजसे विद्यया चैव तपसा च दमेन च

ṛṣeraṅgirasaḥ pautra vṛttenābhijanena ca |
bhrājase vidyayā caiva tapasā ca damena ca

ऋषिर्यथाङ्गिरा मान्यः पितुर्मम महायशाः ।
तथा प्रान्यश्च पूज्यश्च मम भूयो बृहस्पतिः

ṛṣiryathāṅgirā mānyaḥ piturmama mahāyaśāḥ |
tathā prānyaśca pūjyaśca mama bhūyo bṛhaspatiḥ

एवं ज्ञात्वा विजानीहि यद्ब्रवीमि तपोधन ।
व्रतस्थे नियमोपेते यथा वर्ताम्यहं त्वयि

evaṃ jñātvā vijānīhi yadbravīmi tapodhana |
vratasthe niyamopete yathā vartāmyahaṃ tvayi

स समावृतविद्यो मां भक्तां भजितुमर्हसि ।
गृहाण पाणिं विधिवन्मम मन्त्रपुरस्कृतम् ॥
कच उवाच ।

sa samāvṛtavidyo māṃ bhaktāṃ bhajitumarhasi |
gṛhāṇa pāṇiṃ vidhivanmama mantrapuraskṛtam ||
kaca uvāca |

पूज्यो मान्यश्च भगवान्यथा तव पिता मम ।
तथा त्वमनवद्याङ्गि पूजनीयतरा मम

pūjyo mānyaśca bhagavānyathā tava pitā mama |
tathā tvamanavadyāṅgi pūjanīyatarā mama

प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्गवस्य महात्मनः ।
त्वं भत्रे धर्मतः पूज्या गुरुपुत्री सदा मम

prāṇebhyo'pi priyatarā bhārgavasya mahātmanaḥ |
tvaṃ bhatre dharmataḥ pūjyā guruputrī sadā mama

यथा मम गुरुर्नित्यं मान्यः शुक्रः पिता तव ।
देवयानि तथैव त्वं नैवं मां वक्तुमर्हसि

yathā mama gururnityaṃ mānyaḥ śukraḥ pitā tava |
devayāni tathaiva tvaṃ naivaṃ māṃ vaktumarhasi

गुरुपुत्रस्य पुत्रो वै न त्वं पुत्रश्च मे पितुः ।
तस्मात्पूज्यश्च मान्यश्च ममापि त्वं द्विजोत्तम

guruputrasya putro vai na tvaṃ putraśca me pituḥ |
tasmātpūjyaśca mānyaśca mamāpi tvaṃ dvijottama

असुरैर्हन्यमाने च कच त्वयि पुनःपुनः ।
तदाप्रभृति या प्रीतिस्तां त्वमद्य स्मरस्व मे

asurairhanyamāne ca kaca tvayi punaḥpunaḥ |
tadāprabhṛti yā prītistāṃ tvamadya smarasva me

सौहार्दे चानुरागे च वेत्थ मे भक्तिमुत्तमाम् ।
न मामर्हसि धर्मज्ञ त्यक्तुं भक्तामनागसम्

sauhārde cānurāge ca vettha me bhaktimuttamām |
na māmarhasi dharmajña tyaktuṃ bhaktāmanāgasam

अनियोज्ये नियोक्तुं मां देवयानि न चार्हसि ।
प्रसीद सुभ्रु त्वं मह्यं गुरोर्गुरुतरा शुभे

aniyojye niyoktuṃ māṃ devayāni na cārhasi |
prasīda subhru tvaṃ mahyaṃ gurorgurutarā śubhe

यत्रोषितं विशालाक्षि त्वया चन्द्रनिभानने ।
तत्राहमुषितो भद्रे कुक्षौ काव्यस्य भामिनि

yatroṣitaṃ viśālākṣi tvayā candranibhānane |
tatrāhamuṣito bhadre kukṣau kāvyasya bhāmini

भगिनी धर्मतो मे त्वं मैवं वोचः सुमध्यमे ।
सुखमस्म्युषितो भद्रे न मन्युर्विद्यते मम

bhaginī dharmato me tvaṃ maivaṃ vocaḥ sumadhyame |
sukhamasmyuṣito bhadre na manyurvidyate mama

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि शिवमाशंस मे पथि ।
अविरोधेन धर्मस्य स्मर्तव्योऽस्मि कथान्तरे ।
अप्रमत्तोत्थिता नित्यमाराधय गुरुं मम

āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi śivamāśaṃsa me pathi |
avirodhena dharmasya smartavyo'smi kathāntare |
apramattotthitā nityamārādhaya guruṃ mama

यदि मां धर्मकामार्थे प्रत्याख्यास्यसि याचितः ।
ततः कच न ते विद्या सिद्धिमेषा गमिष्यति

yadi māṃ dharmakāmārthe pratyākhyāsyasi yācitaḥ |
tataḥ kaca na te vidyā siddhimeṣā gamiṣyati

गुरुपुत्रीति कृत्वाऽहं प्रत्याचक्षे न दोषतः ।
गुरुणा चाननुज्ञातः काममेवं शपस्व माम्

guruputrīti kṛtvā'haṃ pratyācakṣe na doṣataḥ |
guruṇā cānanujñātaḥ kāmamevaṃ śapasva mām

आर्षं धर्मं ब्रुवाणोऽहं देवयानि यथा त्वया ।
शप्तो ह्यनर्हः शापस्य कामतोऽद्य न धर्मतः

ārṣaṃ dharmaṃ bruvāṇo'haṃ devayāni yathā tvayā |
śapto hyanarhaḥ śāpasya kāmato'dya na dharmataḥ

तस्माद्भवत्या यः कामो न तथा स भविष्यति ।
ऋषिपुत्रो न ते कश्चिज्जातु पाणिं ग्रहीष्यति

tasmādbhavatyā yaḥ kāmo na tathā sa bhaviṣyati |
ṛṣiputro na te kaścijjātu pāṇiṃ grahīṣyati

फलिष्यति न ते विद्या यत्त्वं मामात्थ तत्तथा ।
अध्यापयिष्यामि तु यं तस्य विद्या फलिष्यति

phaliṣyati na te vidyā yattvaṃ māmāttha tattathā |
adhyāpayiṣyāmi tu yaṃ tasya vidyā phaliṣyati

एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठो देवयानीं कचस्तदा ।
त्रिदशेशालयं शीघ्रं जगाम द्विजसत्तमः

evamuktvā dvijaśreṣṭho devayānīṃ kacastadā |
tridaśeśālayaṃ śīghraṃ jagāma dvijasattamaḥ

तमागतमभिप्रेक्ष्य देवा इन्द्रपुरोगमाः ।
बृहस्पतिं सभाज्येदं कचं वचनमब्रुवन्

tamāgatamabhiprekṣya devā indrapurogamāḥ |
bṛhaspatiṃ sabhājyedaṃ kacaṃ vacanamabruvan

यत्त्वयास्मद्धितं कर्म कृतं वै परमाद्भुतम् ।
न ते यशः प्रणशिता भागभाक्व भविष्यसि

yattvayāsmaddhitaṃ karma kṛtaṃ vai paramādbhutam |
na te yaśaḥ praṇaśitā bhāgabhākva bhaviṣyasi