अध्याय 70: कच शुक्राचार्य से संजीवनी विद्या पाते हैं

ययातिः पूर्वजोऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः ।
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्

yayātiḥ pūrvajo'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ |
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण तपोधन ।
आनुपूर्व्या च मे शंस राज्ञो वंशकरान्पृथक्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa tapodhana |
ānupūrvyā ca me śaṃsa rājño vaṃśakarānpṛthak

ययातिरासीन्नृपतिर्देवराजसमद्युतिः ।
तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा

yayātirāsīnnṛpatirdevarājasamadyutiḥ |
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि पृच्छते जनमेजय ।
देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च

tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi pṛcchate janamejaya |
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca

सुराणामसुराणां च समजायत वै मिथः ।
ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे

surāṇāmasurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ |
aiśvaryaṃ prati saṃgharṣastrailokye sacarācare

जिगीषया ततो देवा वव्रिरेऽङ्गिरसं मुनिम् ।
पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे

jigīṣayā tato devā vavrire'ṅgirasaṃ munim |
paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare

ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यमन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम् ।
तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान्

brāhmaṇau tāvubhau nityamanyonyaspardhinau bhṛśam |
tatra devā nijaghnuryāndānavānyudhi saṃgatān

तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात् ।
ततस्ते पुनरुत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्

tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt |
tataste punarutthāya yodhayāṃcakrire surān

असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि ।
न तान्सञ्जीवयामास बृहस्पतिरुदारधीः

asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhani |
na tānsañjīvayāmāsa bṛhaspatirudāradhīḥ

न हि वेद स तां विद्यां यां काव्योवेत्ति वीर्यवान् ।
सञ्जीविनीं ततो देवा विषादमगमन्परम्

na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyovetti vīryavān |
sañjīvinīṃ tato devā viṣādamagamanparam

ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्यादुशनसस्तदा ।
ऊचुः कचमुपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः

te tu devā bhayodvignāḥ kāvyāduśanasastadā |
ūcuḥ kacamupāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ

भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यमुत्तमम् ।
या सा विद्या निवसति ब्राह्मणेऽमिततेजसि

bhajamānānbhajasvāsmānkuru naḥ sāhyamuttamam |
yā sā vidyā nivasati brāhmaṇe'mitatejasi

शुक्रे तामाहर क्षिप्रं भागभाङ्गो भविष्यसि ।
वृषपर्वसमीपे हि शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः

śukre tāmāhara kṣipraṃ bhāgabhāṅgo bhaviṣyasi |
vṛṣaparvasamīpe hi śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ

रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान् ।
तमाराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम्

rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān |
tamārādhayituṃ śakto bhavānpūrvavayāḥ kavim

देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः ।
त्वमाराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते

devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ |
tvamārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate

शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैराचारेण दमेन च ।
देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्

śīladākṣiṇyamādhuryairācāreṇa damena ca |
devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam

तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः ।
तदाऽभिपूजितो देवैः समीपे वृषपर्वणः

tathetyuktvā tataḥ prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ |
tadā'bhipūjito devaiḥ samīpe vṛṣaparvaṇaḥ

स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः ।
असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यमुवाच ह

sa gatvā tvarito rājandevaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ |
asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyamuvāca ha

ऋषेरङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः ।
नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णात् मां भवान्

ṛṣeraṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ |
nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇāt māṃ bhavān

ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ ।
अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान्

brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurau |
anumanyasva māṃ brahmansahasraṃ parivatsarān

कच सुस्वागतं तेऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः ।
अर्चयिष्येऽहमर्च्यं त्वामर्चितोऽस्तु बृहस्पतिः

kaca susvāgataṃ te'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ |
arcayiṣye'hamarcyaṃ tvāmarcito'stu bṛhaspatiḥ

कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम् ।
आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्

kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam |
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam

व्रतस्य प्राप्तकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत ।
आराधयन्नुपाध्यायं देवयानीं च भारत

vratasya prāptakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata |
ārādhayannupādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata

नित्यमाराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगां मुनिः ।
गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीमतोषयत्

nityamārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanagāṃ muniḥ |
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīmatoṣayat

स शीलयन्देवयानीं कन्यां संप्राप्तयौवनाम् ।
पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत

sa śīlayandevayānīṃ kanyāṃ saṃprāptayauvanām |
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārata

देवयान्यपि तं विप्रं नियमव्रतधारिणम् ।
गायन्ती च ललन्ती च रहः पर्यचरत्तथा

devayānyapi taṃ vipraṃ niyamavratadhāriṇam |
gāyantī ca lalantī ca rahaḥ paryacarattathā

गायन्तं चैव शुल्कं च दातारं प्रियवादिनम् ।
नार्यो नरं कामयन्ते रूपिणं स्रग्विणं तथा

gāyantaṃ caiva śulkaṃ ca dātāraṃ priyavādinam |
nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā

पञ्चवर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम् ।
तत्रातीयुरथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्

pañcavarṣaśatānyevaṃ kacasya carato vratam |
tatrātīyuratho buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam

गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकममर्षिताः ।
जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थमेव च

gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyekamamarṣitāḥ |
jaghnurbṛhaspaterdveṣādvidyārakṣārthameva ca

हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छँल्लवशः कृतम् ।
ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम्

hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyaccham̐llavaśaḥ kṛtam |
tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaṃ niveśanam

सा दृष्ट्वा रहिता गाश्च कचेनाभ्यागता वनात् ।
उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत

sā dṛṣṭvā rahitā gāśca kacenābhyāgatā vanāt |
uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārata

आहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो ।
अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते

āhutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho |
agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति ।
तं विना न च जीवेयमिति सत्यं ब्रवीमि ते

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati |
taṃ vinā na ca jīveyamiti satyaṃ bravīmi te

अयमेहीति संशब्द्य मृतं संजीवयाम्यहम् ।
(वैशंपायन उवाच)
ततः संजीविनीं विद्यां प्रयुज्य कचमाह्वयत्

ayamehīti saṃśabdya mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tataḥ saṃjīvinīṃ vidyāṃ prayujya kacamāhvayat

भित्त्वा भित्त्वा शरीराणि वृकाणां स विनिर्गतः ।
आहूतः प्रादुरभवत्कचो हृष्टोऽथ विद्यया

bhittvā bhittvā śarīrāṇi vṛkāṇāṃ sa vinirgataḥ |
āhūtaḥ prādurabhavatkaco hṛṣṭo'tha vidyayā

कस्माच्चिरायितोऽसीति पृष्टस्तामाह भार्गवीम् ।
(कच उवाच)
समिधश्च कुशादीनि काष्ठभारं च भामिनि

kasmāccirāyito'sīti pṛṣṭastāmāha bhārgavīm |
(kaca uvāca)
samidhaśca kuśādīni kāṣṭhabhāraṃ ca bhāmini

गृहीत्वा श्रमभारार्तो वटवृक्षं समाश्रितः ।
गावश्च सहिताः सर्वा वृक्षच्छायामुपाश्रिताः

gṛhītvā śramabhārārto vaṭavṛkṣaṃ samāśritaḥ |
gāvaśca sahitāḥ sarvā vṛkṣacchāyāmupāśritāḥ

असुरास्तत्र मां दृष्ट्वा कस्त्वमित्यभ्यचोदयन् ।
बृहस्पतिसुतश्चाहं कच इत्यभिविश्रुतः

asurāstatra māṃ dṛṣṭvā kastvamityabhyacodayan |
bṛhaspatisutaścāhaṃ kaca ityabhiviśrutaḥ

इत्युक्तमात्रे मां हत्वा पेषीकृत्वा तु दानवाः ।
दत्त्वा शालावृकेभ्यस्तु सुखं जग्मुः स्वमालयं

ityuktamātre māṃ hatvā peṣīkṛtvā tu dānavāḥ |
dattvā śālāvṛkebhyastu sukhaṃ jagmuḥ svamālayaṃ

आहूतो विद्यया भद्रे भार्गवेण महात्मना ।
त्वत्समीपमिहायातः कथंचित्प्राप्तजीवितः

āhūto vidyayā bhadre bhārgaveṇa mahātmanā |
tvatsamīpamihāyātaḥ kathaṃcitprāptajīvitaḥ

हतोऽहमिति चाचख्यौ पृष्टो ब्राह्मणकन्यया ।
स पुनर्देवयान्योक्तः पुष्पाण्याहर मे द्विज

hato'hamiti cācakhyau pṛṣṭo brāhmaṇakanyayā |
sa punardevayānyoktaḥ puṣpāṇyāhara me dvija

वनं ययौ कचो विप्रो ददृशुर्दानवाश्च तम् ।
पुनस्तं पेषयित्वा तु समुद्राम्भस्यमिश्रयन्

vanaṃ yayau kaco vipro dadṛśurdānavāśca tam |
punastaṃ peṣayitvā tu samudrāmbhasyamiśrayan

चिरं गतं पुनः कन्या पित्रे तं संन्यवेदयत् ।
विप्रेण पुनराहूतो विद्यया गुरुदेहजः ।
पुनरावृत्य तद्वृत्तं न्यवेदयत तद्यथा

ciraṃ gataṃ punaḥ kanyā pitre taṃ saṃnyavedayat |
vipreṇa punarāhūto vidyayā gurudehajaḥ |
punarāvṛtya tadvṛttaṃ nyavedayata tadyathā

ततस्तृतीयं हत्वा तं दग्ध्वा कृत्वा च चूर्णशः ।
प्रायच्छन्ब्राह्मणायैव सुरायामसुरास्तथा

tatastṛtīyaṃ hatvā taṃ dagdhvā kṛtvā ca cūrṇaśaḥ |
prāyacchanbrāhmaṇāyaiva surāyāmasurāstathā

अपिबत्सुरया सार्धं कचभस्म भृगूद्वहः ।
सा सायन्तनवेलायामगोपा गाः समागताः

apibatsurayā sārdhaṃ kacabhasma bhṛgūdvahaḥ |
sā sāyantanavelāyāmagopā gāḥ samāgatāḥ

देवयानी शङ्कमाना दृष्ट्वा पितरमब्रवीत् ।
पुष्पाहारः प्रेषणकृत्कचस्तात न दृश्यते

devayānī śaṅkamānā dṛṣṭvā pitaramabravīt |
puṣpāhāraḥ preṣaṇakṛtkacastāta na dṛśyate

व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति ।
तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते

vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati |
taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te

श्रुत्वा पुत्रीवचः काव्यो मन्त्रेणाहूतवान्कचम् ।
ज्ञात्वा बहिष्ठमज्ञात्वा स्वकुक्षिस्थं कचं नृप

śrutvā putrīvacaḥ kāvyo mantreṇāhūtavānkacam |
jñātvā bahiṣṭhamajñātvā svakukṣisthaṃ kacaṃ nṛpa

बृहस्पतेः सुतः पुत्रि कचः प्रेतगतिं गतः ।
विद्यया जीवितोऽप्येवं हन्यते करवाम किम्

bṛhaspateḥ sutaḥ putri kacaḥ pretagatiṃ gataḥ |
vidyayā jīvito'pyevaṃ hanyate karavāma kim

मैवं शुचो मा रुद देवयानि
न त्वादृशी मर्त्यमनुप्रशोचते ।
यस्यास्तव ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च
सेन्द्रा देवा वसवोऽथाश्विनौ च

maivaṃ śuco mā ruda devayāni
na tvādṛśī martyamanupraśocate |
yasyāstava brahma ca brāhmaṇāśca
sendrā devā vasavo'thāśvinau ca

सुरद्विषश्चैव जगच्च सर्व-
मुपस्थाने सन्नमन्ति प्रभावात् ।
अशक्योऽसौ जीवयितुं द्विजातिः
संजीवितो वध्यते चैव भूयः

suradviṣaścaiva jagacca sarva-
mupasthāne sannamanti prabhāvāt |
aśakyo'sau jīvayituṃ dvijātiḥ
saṃjīvito vadhyate caiva bhūyaḥ

यस्याङ्गिरा वृद्धतमः पितामहो
बृहस्पतिश्चापि पिता तपोनिधिः ।
ऋषेः पुत्रं तमथो वापि पौत्रं
कथं न शोचेयमहं न रुद्याम्

yasyāṅgirā vṛddhatamaḥ pitāmaho
bṛhaspatiścāpi pitā taponidhiḥ |
ṛṣeḥ putraṃ tamatho vāpi pautraṃ
kathaṃ na śoceyamahaṃ na rudyām

स ब्रह्मचारी च तपोधनश्च
सदोत्थितः कर्मसु चैव दक्षः ।
कचस्य मार्गं प्रतिपत्स्ये न भोक्ष्ये
प्रियो हि मे तात कचोऽभिरूपः

sa brahmacārī ca tapodhanaśca
sadotthitaḥ karmasu caiva dakṣaḥ |
kacasya mārgaṃ pratipatsye na bhokṣye
priyo hi me tāta kaco'bhirūpaḥ

कं ब्रह्महत्या न दहेदपीन्द्रम्

kaṃ brahmahatyā na dahedapīndram

संचोदितो देवयान्या महर्षिः पुनराह्वयत् ।
संरम्भेणैव काव्यो हि बृहस्पतिसुतं कचम्

saṃcodito devayānyā maharṣiḥ punarāhvayat |
saṃrambheṇaiva kāvyo hi bṛhaspatisutaṃ kacam

कचोऽपि राजन्स महानुभावो
विद्याबलाल्लब्धमतिर्महात्मा ।
गुरोर्हि भीतो विद्यया चोपहूतः ।
शनैर्वाक्यं जठरे व्याजहार

kaco'pi rājansa mahānubhāvo
vidyābalāllabdhamatirmahātmā |
gurorhi bhīto vidyayā copahūtaḥ |
śanairvākyaṃ jaṭhare vyājahāra

प्रसीद भगवन्मह्यं कचोऽहमभिवादये ।
यथा बहुमतः पुत्रस्तथा मन्यतु मां भवान्

prasīda bhagavanmahyaṃ kaco'hamabhivādaye |
yathā bahumataḥ putrastathā manyatu māṃ bhavān

तमब्रवीत्केन पथोपनीत-
स्त्वं चोदरे तिष्ठसि ब्रूहि विप्र ।
अस्मिन्मुहूर्ते ह्यसुरान्विनाश्य
गच्छामि देवानहमद्य विप्र

tamabravītkena pathopanīta-
stvaṃ codare tiṣṭhasi brūhi vipra |
asminmuhūrte hyasurānvināśya
gacchāmi devānahamadya vipra

तव प्रसादान्न जहाति मां स्मृतिः
स्मरामि सर्वं यच्च यथा च वृत्तम् ।
नत्वेवं स्यात्तपसः संक्षयो मे
ततः क्लेशं घोरमिमं सहामि

tava prasādānna jahāti māṃ smṛtiḥ
smarāmi sarvaṃ yacca yathā ca vṛttam |
natvevaṃ syāttapasaḥ saṃkṣayo me
tataḥ kleśaṃ ghoramimaṃ sahāmi

असुरैः सुरायां भवतोऽस्मि दत्तो
हत्वा दग्ध्वा चूर्णयित्वा च काव्य ।
ब्राह्मीं मायां चासुरीं विप्र मायां
त्वयि स्थिते कथमेवातिवर्तेत्

asuraiḥ surāyāṃ bhavato'smi datto
hatvā dagdhvā cūrṇayitvā ca kāvya |
brāhmīṃ māyāṃ cāsurīṃ vipra māyāṃ
tvayi sthite kathamevātivartet

किं ते प्रियं करवाण्यद्य वत्से
वधेन मे जीवितं स्यात्कचस्य ।
नान्यत्र कुक्षेर्मम भेदनेन
दृश्येत्कचो मद्गतो देवयानि

kiṃ te priyaṃ karavāṇyadya vatse
vadhena me jīvitaṃ syātkacasya |
nānyatra kukṣermama bhedanena
dṛśyetkaco madgato devayāni

द्वौ मां शोकावग्निकल्पौ दहेतां
कचस्य नाशस्तव चैवोपघातः ।
कचस्य नाशे मम शर्म नास्ति
तवोपघाते जीवितुं नास्मि शक्ता

dvau māṃ śokāvagnikalpau dahetāṃ
kacasya nāśastava caivopaghātaḥ |
kacasya nāśe mama śarma nāsti
tavopaghāte jīvituṃ nāsmi śaktā

संसिद्धरूपोऽसि बृहस्पतेः सुत
यत्त्वां भक्तं भजते देवयानी ।
विद्यामिमां प्राप्नुहि जीवनीं त्वं
न चेदिन्द्रः कचरूपी त्वमद्य

saṃsiddharūpo'si bṛhaspateḥ suta
yattvāṃ bhaktaṃ bhajate devayānī |
vidyāmimāṃ prāpnuhi jīvanīṃ tvaṃ
na cedindraḥ kacarūpī tvamadya

न निवर्तेत्पुनर्जीवन्कश्चिदन्यो ममोदरात् ।
ब्राह्मणं वर्जयित्वैकं तस्माद्विद्यामवाप्नुहि

na nivartetpunarjīvankaścidanyo mamodarāt |
brāhmaṇaṃ varjayitvaikaṃ tasmādvidyāmavāpnuhi

पुत्रो भूत्वा भावय भावितो मा-
मस्मद्देहादुपनिष्क्रम्य तात ।
समीक्षेथा धर्मवतीमवेक्षां
गुरोः सकाशात्प्राप्य विद्यां सविद्यः

putro bhūtvā bhāvaya bhāvito mā-
masmaddehādupaniṣkramya tāta |
samīkṣethā dharmavatīmavekṣāṃ
guroḥ sakāśātprāpya vidyāṃ savidyaḥ

गुरोः सकाशात्समवाप्य विद्यां
भित्त्वा कुक्षिं निर्विचक्राम विप्रः ।
कचोऽभिरूपस्तत्क्षणाद्ब्राह्मणस्य
शुक्लात्यये पौर्णमास्यामिवेन्दुः

guroḥ sakāśātsamavāpya vidyāṃ
bhittvā kukṣiṃ nirvicakrāma vipraḥ |
kaco'bhirūpastatkṣaṇādbrāhmaṇasya
śuklātyaye paurṇamāsyāmivenduḥ

दृष्ट्वा च तं पतितं ब्रह्मराशि-
मुत्थापयामास मृतं कचोऽपि ।
विद्यां सिद्धां तामवाप्याभिवाद्य
ततः कचस्तं गुरुमित्युवाच

dṛṣṭvā ca taṃ patitaṃ brahmarāśi-
mutthāpayāmāsa mṛtaṃ kaco'pi |
vidyāṃ siddhāṃ tāmavāpyābhivādya
tataḥ kacastaṃ gurumityuvāca

यः श्रोत्रयोरमृतं सन्निषिञ्चे-
द्विद्यामविद्यस्य यथा त्वमार्यः ।
तं मन्येऽहं पितरं मातरं च
तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन्

yaḥ śrotrayoramṛtaṃ sanniṣiñce-
dvidyāmavidyasya yathā tvamāryaḥ |
taṃ manye'haṃ pitaraṃ mātaraṃ ca
tasmai na druhyetkṛtamasya jānan

ऋतस्य दातारमनुत्तमस्य
निधिं निधीनामपि लब्धविद्याः ।
ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीयं
पापाँल्लोकांस्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठाः

ṛtasya dātāramanuttamasya
nidhiṃ nidhīnāmapi labdhavidyāḥ |
ye nādriyante gurumarcanīyaṃ
pāpām̐llokāṃste vrajantyapratiṣṭhāḥ

सुरापानाद्वञ्चनां प्राप्य विद्वा-
न्संज्ञानाशं चैव महातिघोरम् ।
दृष्ट्वा कचं चापि तथाभिरूपं
पीतं तदा सुरया मोहितेन

surāpānādvañcanāṃ prāpya vidvā-
nsaṃjñānāśaṃ caiva mahātighoram |
dṛṣṭvā kacaṃ cāpi tathābhirūpaṃ
pītaṃ tadā surayā mohitena

समन्युरुत्थाय महानुभाव-
स्तदोशना विप्रहितं चिकीर्षुः ।
सुरापानं प्रति संजातमन्युः
काव्यः स्वयं वाक्यमिदं जगाद

samanyurutthāya mahānubhāva-
stadośanā viprahitaṃ cikīrṣuḥ |
surāpānaṃ prati saṃjātamanyuḥ
kāvyaḥ svayaṃ vākyamidaṃ jagāda

यो ब्राह्मणोऽद्यप्रभृतीह कश्चि-
न्मोहात्सुरां पास्यति मन्दबुद्धिः ।
अपेतधर्मा ब्र्हमहा चैव स स्या-
दस्मिंल्लोके गर्हितः स्यात्परे च

yo brāhmaṇo'dyaprabhṛtīha kaści-
nmohātsurāṃ pāsyati mandabuddhiḥ |
apetadharmā brhamahā caiva sa syā-
dasmiṃlloke garhitaḥ syātpare ca

मया चैतां विप्रधर्मोक्तिसीमां
मर्यादां वै स्थापितां सर्वलोके ।
सन्तो विप्राः शुश्रुवांसो गुरूणां
देवा लोकाश्चोपशृण्वन्तु सर्वे

mayā caitāṃ vipradharmoktisīmāṃ
maryādāṃ vai sthāpitāṃ sarvaloke |
santo viprāḥ śuśruvāṃso gurūṇāṃ
devā lokāścopaśṛṇvantu sarve

इतीदमुक्त्वा स महानुभाव-
स्तपोनिधीनां निधिरप्रमेयः ।
तान्दानवान्दैवविमूढबुद्धी-
निदं समाहूय वचोऽभ्युवाच

itīdamuktvā sa mahānubhāva-
staponidhīnāṃ nidhiraprameyaḥ |
tāndānavāndaivavimūḍhabuddhī-
nidaṃ samāhūya vaco'bhyuvāca

आचक्षे वो दानवा बालिशाः स्थ
सिद्धः कचो वत्स्यति मत्सकाशे ।
सञ्जीविनीं प्राप्य विद्यां महात्मा
तुल्यप्रभावो ब्राह्मणो ब्रह्मभूतः

ācakṣe vo dānavā bāliśāḥ stha
siddhaḥ kaco vatsyati matsakāśe |
sañjīvinīṃ prāpya vidyāṃ mahātmā
tulyaprabhāvo brāhmaṇo brahmabhūtaḥ

योऽकार्षीद्दुष्करं कर्म देवानां कारणात्कचः ।
न तत्किर्तिर्जरां गच्छेद्याज्ञीयश्च भविष्यति

yo'kārṣīdduṣkaraṃ karma devānāṃ kāraṇātkacaḥ |
na tatkirtirjarāṃ gacchedyājñīyaśca bhaviṣyati

एतावदुक्त्वा वचनं विरराम स भार्गवः ।
दानवा विस्मयाविष्टाः प्रययुः स्वं निवेशनम्

etāvaduktvā vacanaṃ virarāma sa bhārgavaḥ |
dānavā vismayāviṣṭāḥ prayayuḥ svaṃ niveśanam

गुरोरुष्य सकाशे तु दश वर्षशतानि सः ।
अनुज्ञातः कचो गन्तुमियेष त्रिदशालयम्

guroruṣya sakāśe tu daśa varṣaśatāni saḥ |
anujñātaḥ kaco gantumiyeṣa tridaśālayam