अध्याय 72: शर्मिष्ठा देवयानी को कुएँ में धकेलती है

कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः ।
कचादधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ

kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ |
kacādadhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha

सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् ।
कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरन्दर

sarva eva samāgamya śatakratumathābruvan |
kālaste vikramasyādya jahi śatrūnpurandara

एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा ।
तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोऽपश्यत वने स्त्रियः

evamuktastu sahitaistridaśairmaghavāṃstadā |
tathetyuktvā pracakrāma so'paśyata vane striyaḥ

क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे ।
वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्

krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame |
vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat

ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा ।
वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथाऽऽसन्नान्यनेकशः

tato jalātsamuttīrya kanyāstāḥ sahitāstadā |
vastrāṇi jagṛhustāni yathā''sannānyanekaśaḥ

तत्र वासो देवयानयाः शर्मिष्ठा जगृहे तदा ।
व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः

tatra vāso devayānayāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā |
vyatimiśramajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ

ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत ।
देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते

tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyata |
devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte

कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि ।
समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति

kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri |
samudācārahīnāyā na te sādhu bhaviṣyati

आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम ।
स्तौतिबन्दीव चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत्

āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama |
stautibandīva cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat

याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः ।
सुताहं स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः

yācatastvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ |
sutāhaṃ stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ

आदुन्वस्व विदुन्वस्व द्रुह्य कुप्यस्व याचकि ।
अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि

ādunvasva vidunvasva druhya kupyasva yācaki |
anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki

लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम् ।
प्रतिकूलं वदसि चेदितःप्रभृति याचकि

lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmyaham |
pratikūlaṃ vadasi ceditaḥprabhṛti yācaki

समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि ।
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरमागमत् ।
हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया

samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi |
śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuramāgamat |
hateyamiti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā

अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा ।
प्रविश्य स्वगृहं स्वस्था धर्ममासुरमास्थिता ।
अथ तं देशमभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः

anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā |
praviśya svagṛhaṃ svasthā dharmamāsuramāsthitā |
atha taṃ deśamabhyāgādyayātirnahuṣātmajaḥ

श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः ।
स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्

śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ |
sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam

ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव ।
तामपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याममरवर्णिनीम्

dadarśa rājā tāṃ tatra kanyāmagniśikhāmiva |
tāmapṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyāmamaravarṇinīm

सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना ।
का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला

sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā |
kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā

दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा ।
कथं च पतिताऽस्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते

dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā |
kathaṃ ca patitā'syasminkūpe vīruttṛṇāvṛte

दुहिता चैव कस्य त्वं वद सत्यं सुमध्यमे ।
(देवयान्युवाच)
योऽसौ देवैर्हतान्दैत्यानुत्थापयति विद्यया

duhitā caiva kasya tvaṃ vada satyaṃ sumadhyame |
(devayānyuvāca)
yo'sau devairhatāndaityānutthāpayati vidyayā

तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते ।
एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः

tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate |
eṣa me dakṣiṇo rājanpāṇistāmranakhāṅguliḥ

समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः ।
जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्

samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ |
jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam

तस्मान्मां पतितामस्मात्कूपादुद्धर्तुमर्हसि ।
(वैशंपायन उवाच)
तामथो ब्राह्मणीं कन्यां विज्ञायनहुषात्मजः

tasmānmāṃ patitāmasmātkūpāduddhartumarhasi |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
tāmatho brāhmaṇīṃ kanyāṃ vijñāyanahuṣātmajaḥ

गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोऽवटात् ।
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः

gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāvujjahāra tato'vaṭāt |
uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ

गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव ।
इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदमुत्तरम्

gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava |
ityucyamānā nṛpatiṃ devayānīdamuttaram

उवाच मामुपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो हि मे ।
गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद्भर्ता भविष्यसि

uvāca māmupādāya gaccha śīghraṃ priyo hi me |
gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmādbhartā bhaviṣyasi

इत्येवमुक्तो नृपतिराह क्षत्रकुलोद्भवः ।
त्वं भद्रे ब्राह्मणी तस्मान्मया नार्हसि सङ्गमम्

ityevamukto nṛpatirāha kṣatrakulodbhavaḥ |
tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmānmayā nārhasi saṅgamam

सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहिता शुभे ।
तस्मादपि भयं मेऽद्य ततः कल्याणि नार्हसि

sarvalokaguruḥ kāvyastvaṃ tasya duhitā śubhe |
tasmādapi bhayaṃ me'dya tataḥ kalyāṇi nārhasi

यदि मद्वचनान्नाद्य मां नेच्छसि नराधिप ।
त्वामेव वरये पित्रा तस्माल्लप्स्यसि गच्छ हि

yadi madvacanānnādya māṃ necchasi narādhipa |
tvāmeva varaye pitrā tasmāllapsyasi gaccha hi

आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ ।
गते तु नाहुषे तस्मिन्देवयान्यप्यनिन्दिता

āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau |
gate tu nāhuṣe tasmindevayānyapyaninditā

क्वचिद्गत्वा च रुदती वृक्षमाश्रित्य धिष्ठिता ।
ततश्चिरायमाणायां दुहितर्यथ भार्गवः

kvacidgatvā ca rudatī vṛkṣamāśritya dhiṣṭhitā |
tataścirāyamāṇāyāṃ duhitaryatha bhārgavaḥ

संस्मृत्योवाच धात्रीं तां दुहितुः स्नेहविक्लवः ।
धात्रि त्वमानय क्षिप्रं देवयानीं समुध्यमाम्

saṃsmṛtyovāca dhātrīṃ tāṃ duhituḥ snehaviklavaḥ |
dhātri tvamānaya kṣipraṃ devayānīṃ samudhyamām

इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरिताऽऽनयितुं गता ।
यत्रयत्र सशीभिः सा गता पदममार्गत

ityuktamātre sā dhātrī tvaritā''nayituṃ gatā |
yatrayatra saśībhiḥ sā gatā padamamārgata

सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्तां रुदतीं स्थिताम् ।
वृत्तान्तं किमिदं भद्रे शीघ्रं वद पिताह्वयत्

sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām |
vṛttāntaṃ kimidaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat

एवमुक्ताह धात्रीं तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम् ।
उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकामागतां पुरः

evamuktāha dhātrīṃ tāṃ śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam |
uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikāmāgatāṃ puraḥ

त्वरितं घूर्णिके गच्छ शीघ्रमाचक्ष्व मे पितुः

tvaritaṃ ghūrṇike gaccha śīghramācakṣva me pituḥ

नेदानीं संप्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः ।
(वैशंपायन उवाच)
सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकाऽसुरमन्दिरम्

nedānīṃ saṃpravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
sā tatra tvaritaṃ gatvā ghūrṇikā'suramandiram

दृष्ट्वा काव्यमुवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना ।
आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्

dṛṣṭvā kāvyamuvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā |
ācacakṣe mahāprājñaṃ devayānīṃ vane hatām

शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः ।
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्

śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ |
śrutvā duhitaraṃ kāvyastatra śarmiṣṭhayā hatām

त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने ।
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने

tvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane |
dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane

बाहुभ्यां संपरिष्वज्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ।
आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः

bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya duḥkhito vākyamabravīt |
ātmadoṣairniyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ

मन्ये दुश्चरितं तेऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता ।
(देवयान्युवाच)
निष्कृतिर्मेऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम

manye duścaritaṃ te'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā |
(devayānyuvāca)
niṣkṛtirme'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama

शर्मिष्ठया यदुक्ताऽस्मि दुहित्रा वृषपर्वणः ॥
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानामसि गायनः

śarmiṣṭhayā yaduktā'smi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ ||
satyaṃ kilaitatsā prāha daityānāmasi gāyanaḥ

एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी ।
वचनं तीक्ष्णपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्

evaṃ hi me kathayati śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī |
vacanaṃ tīkṣṇaparuṣaṃ krodharaktekṣaṇā bhṛśam

स्तुवतो दुहिता नित्यं याचतः प्रतिगृह्णतः ।
अहं तु स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णतः

stuvato duhitā nityaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ |
ahaṃ tu stūyamānasya dadato'pratigṛhṇataḥ

इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वणः ।
क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुनः

idaṃ māmāha śarmiṣṭhā duhitā vṛṣaparvaṇaḥ |
krodhasaṃraktanayanā darpapūrṇā punaḥ punaḥ

यद्यह स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्णतः ।
प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया

yadyaha stuvatastāta duhitā pratigṛhṇataḥ |
prasādayiṣye śarmiṣṭhāmityuktā tu sakhī mayā

उक्ताप्येवं भृशं मां सा निगृह्य विजने वने ।
कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्य गृहमागमत्

uktāpyevaṃ bhṛśaṃ māṃ sā nigṛhya vijane vane |
kūpe prakṣepayāmāsa prakṣipya gṛhamāgamat

स्तुवतो दुहिता न त्वं याचतः प्रतिगृह्णतः ।
अस्तोतुः स्तूयमानस्य दुहिता देवयान्यसि

stuvato duhitā na tvaṃ yācataḥ pratigṛhṇataḥ |
astotuḥ stūyamānasya duhitā devayānyasi

वृषपर्वैव तद्वेद शक्रो राजा च नाहुषः ।
अचिन्त्यं ब्रह्म निर्द्वन्द्वमैश्वरं हि बलं मम

vṛṣaparvaiva tadveda śakro rājā ca nāhuṣaḥ |
acintyaṃ brahma nirdvandvamaiśvaraṃ hi balaṃ mama

जानामि जीविनीं विद्यां लोकेस्मिञ्शाश्वतीं ध्रुवम् ।
मृतः संजीवते जन्तुर्यया कमललोचने

jānāmi jīvinīṃ vidyāṃ lokesmiñśāśvatīṃ dhruvam |
mṛtaḥ saṃjīvate janturyayā kamalalocane

कत्थनं स्वगुणानां च कृत्वा तप्यति सज्जनः ।
ततो वक्तुमशक्तोऽस्मित्वं मे जानासि यद्बलम्

katthanaṃ svaguṇānāṃ ca kṛtvā tapyati sajjanaḥ |
tato vaktumaśakto'smitvaṃ me jānāsi yadbalam

तसमादुत्तिष्ठ गच्छामः स्वगृहं कुलनन्दिनि ।
क्षमां कृत्वा विशालाक्षि क्षमासारा हि साधवः

tasamāduttiṣṭha gacchāmaḥ svagṛhaṃ kulanandini |
kṣamāṃ kṛtvā viśālākṣi kṣamāsārā hi sādhavaḥ

यच्च किंचित्सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि ।
तस्याहमीश्वरो नित्यं तुष्टेनोक्तः स्वयंभुवा

yacca kiṃcitsarvagataṃ bhūmau vā yadi vā divi |
tasyāhamīśvaro nityaṃ tuṣṭenoktaḥ svayaṃbhuvā

अहं जलं विमुञ्चामि प्रजानां हितकाम्यया ।
पुष्णाम्यौषधयः सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते

ahaṃ jalaṃ vimuñcāmi prajānāṃ hitakāmyayā |
puṣṇāmyauṣadhayaḥ sarvā iti satyaṃ bravīmi te

एवं विषादमापन्नां मन्युना संप्रपीडिताम् ।
वचनैर्मधुरैः श्लक्ष्णैः सान्त्वयामास तां पिता

evaṃ viṣādamāpannāṃ manyunā saṃprapīḍitām |
vacanairmadhuraiḥ ślakṣṇaiḥ sāntvayāmāsa tāṃ pitā