अध्याय 43: फल से निकलकर तक्षक का परीक्षित को डँसना

यदि दष्टं मयेह त्वं शक्तः किंचिच्चिकित्सितुम् ।
ततो वृक्षं मया दष्टमिमं जीवय काश्यप

yadi daṣṭaṃ mayeha tvaṃ śaktaḥ kiṃciccikitsitum |
tato vṛkṣaṃ mayā daṣṭamimaṃ jīvaya kāśyapa

परं मन्त्रबलं यत्ते तद्दर्शय यतस्व च ।
न्यग्रोधमेनं धक्ष्यामि पश्यतस्ते द्विजोत्तम

paraṃ mantrabalaṃ yatte taddarśaya yatasva ca |
nyagrodhamenaṃ dhakṣyāmi paśyataste dvijottama

दश नागेन्द्र वृक्षं त्वं यद्येतदभिमन्यसे ।
अहमेनं त्वया दष्टं जीवयिष्ये भुजंगम ।
पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं दश पन्नग

daśa nāgendra vṛkṣaṃ tvaṃ yadyetadabhimanyase |
ahamenaṃ tvayā daṣṭaṃ jīvayiṣye bhujaṃgama |
paśya mantrabalaṃ me'dya nyagrodhaṃ daśa pannaga

एवमुक्तः स नागेन्द्रः काश्यपेन महात्मना ।
अदशद्वृक्षमभ्येत्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तमः

evamuktaḥ sa nāgendraḥ kāśyapena mahātmanā |
adaśadvṛkṣamabhyetya nyagrodhaṃ pannagottamaḥ

स वृक्षस्तेन दष्टस्तु पन्नगेन महात्मना ।
आशीविषविषोपेतः प्रजज्वाल समन्ततः

sa vṛkṣastena daṣṭastu pannagena mahātmanā |
āśīviṣaviṣopetaḥ prajajvāla samantataḥ

तं दग्ध्वा स नगं नागः काश्यपं पुनरब्रवीत् ।
कुरु यत्नं द्विजश्रेष्ठ जीवयैव वनस्पतिम्

taṃ dagdhvā sa nagaṃ nāgaḥ kāśyapaṃ punarabravīt |
kuru yatnaṃ dvijaśreṣṭha jīvayaiva vanaspatim

भस्मीभूतं ततो वृक्षं पन्नगेन्द्रस्य तेजसा ।
भस्म सर्वं समाहृत्य काश्यपो वाक्यमब्रवीत्

bhasmībhūtaṃ tato vṛkṣaṃ pannagendrasya tejasā |
bhasma sarvaṃ samāhṛtya kāśyapo vākyamabravīt

विद्याबलं पन्नगेन्द्र पश्य मेऽद्य वनस्पतौ ।
अहं संजीवयाम्येनं पश्यतस्ते भुजंगम

vidyābalaṃ pannagendra paśya me'dya vanaspatau |
ahaṃ saṃjīvayāmyenaṃ paśyataste bhujaṃgama

ततः स भगवान्विद्वान्काश्यपो द्विजसत्तमः ।
भस्मराशीकृतं वृक्षं विद्यया समजीवयत्

tataḥ sa bhagavānvidvānkāśyapo dvijasattamaḥ |
bhasmarāśīkṛtaṃ vṛkṣaṃ vidyayā samajīvayat

अङ्कुरं कृतवांस्तत्र ततः पर्णद्वयान्वितम् ।
पलाशिनं शाखिनं च तथा विटपिनं पुनः

aṅkuraṃ kṛtavāṃstatra tataḥ parṇadvayānvitam |
palāśinaṃ śākhinaṃ ca tathā viṭapinaṃ punaḥ

तं दृष्ट्वा जीवितं वृक्षं काश्यपेन महात्मना ।
उवाच तक्षको ब्रह्मन्नैतदत्यद्भुतं त्वयि

taṃ dṛṣṭvā jīvitaṃ vṛkṣaṃ kāśyapena mahātmanā |
uvāca takṣako brahmannaitadatyadbhutaṃ tvayi

द्विजेन्द्र यद्विषं हन्या मम वा मद्विधस्य वा ।
कं त्वमर्थमभिप्रेप्सुर्यासि तत्र तपोधन

dvijendra yadviṣaṃ hanyā mama vā madvidhasya vā |
kaṃ tvamarthamabhiprepsuryāsi tatra tapodhana

यत्तेऽभिलषितं प्राप्तं फलं तस्मान्नृपोत्तमात् ।
अहमेव प्रदास्यामि तत्ते यद्यपि दुर्लभम्

yatte'bhilaṣitaṃ prāptaṃ phalaṃ tasmānnṛpottamāt |
ahameva pradāsyāmi tatte yadyapi durlabham

विप्रशापाभिभूते च क्षीणायुषि नराधिपे ।
घटमानस्य ते विप्र सिद्धिः संशयिता भवेत्

vipraśāpābhibhūte ca kṣīṇāyuṣi narādhipe |
ghaṭamānasya te vipra siddhiḥ saṃśayitā bhavet

ततो यशः प्रदीप्तं ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
निरंशुरिव घर्मांशुरन्तर्धानमितो व्रजेत्

tato yaśaḥ pradīptaṃ te triṣu lokeṣu viśrutam |
niraṃśuriva gharmāṃśurantardhānamito vrajet

धनार्थी याम्यहं तत्र तन्मे देहि भुजंगम ।
ततोऽहं विनिवर्तिष्ये स्वापतेयं प्रगृह्य वै

dhanārthī yāmyahaṃ tatra tanme dehi bhujaṃgama |
tato'haṃ vinivartiṣye svāpateyaṃ pragṛhya vai

यावद्धनं प्रार्थयसे तस्माद्राज्ञस्ततोऽधिकम् ।
अहमेव प्रदास्यामि निवर्तस्व द्विजोत्तम

yāvaddhanaṃ prārthayase tasmādrājñastato'dhikam |
ahameva pradāsyāmi nivartasva dvijottama

तक्षकस्य वचः श्रुत्वा काश्यपो द्विजसत्तमः ।
प्रदध्यौ सुमहातेजाराजानं प्रति बुद्धिमान्

takṣakasya vacaḥ śrutvā kāśyapo dvijasattamaḥ |
pradadhyau sumahātejārājānaṃ prati buddhimān

दिव्यज्ञानः स तेजस्वी ज्ञात्वा तं नृपतिं तदा ।
क्षीणायुषं पाण्डवेयमपावर्तत काश्यपः

divyajñānaḥ sa tejasvī jñātvā taṃ nṛpatiṃ tadā |
kṣīṇāyuṣaṃ pāṇḍaveyamapāvartata kāśyapaḥ

लब्ध्वा वित्तं मुनिवरस्तक्षकाद्यावदीप्सितम् ।
निवृत्ते काश्यपे तस्मिन्समयेन महात्मनि

labdhvā vittaṃ munivarastakṣakādyāvadīpsitam |
nivṛtte kāśyape tasminsamayena mahātmani

जगाम तक्षकस्तूर्णं नगरं नागसाह्वयम् ।
अथ शुश्राव गच्छन्स तक्षको जगतीपतिम्

jagāma takṣakastūrṇaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam |
atha śuśrāva gacchansa takṣako jagatīpatim

मन्त्रैर्विषहरैर्दिव्यै रक्ष्यमाणं प्रयत्नतः ।
(सौतिरुवाच)
स चिन्तयामास तदा मायायोगेन पार्थिवः

mantrairviṣaharairdivyai rakṣyamāṇaṃ prayatnataḥ |
(sautiruvāca)
sa cintayāmāsa tadā māyāyogena pārthivaḥ

मया वञ्चयितव्योऽसौ क उपायो भवेदिति ।
ततस्तापसरूपेण प्राहिणोत्स भुजंगमान्

mayā vañcayitavyo'sau ka upāyo bhavediti |
tatastāpasarūpeṇa prāhiṇotsa bhujaṃgamān

फलपत्रोदकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः ।
(तक्षक उवाच)
गच्छध्वं यूयमव्यग्रा राजानं कार्यवत्तया

phalapatrodakaṃ gṛhya rājñe nāgo'tha takṣakaḥ |
(takṣaka uvāca)
gacchadhvaṃ yūyamavyagrā rājānaṃ kāryavattayā

फलपत्रोदकं नागाः प्रतिग्राहयितुं नृपम् ।
(सौतिरुवाच)
ते तक्षकसमादिष्टास्तथा चक्रुर्भुजङ्गमाः

phalapatrodakaṃ nāgāḥ pratigrāhayituṃ nṛpam |
(sautiruvāca)
te takṣakasamādiṣṭāstathā cakrurbhujaṅgamāḥ

उपनिन्युस्तथा राज्ञे दर्भानम्भः फलानि च ।
तच्च सर्वं स राजेन्द्रः प्रतिजग्राह वीर्यवान्

upaninyustathā rājñe darbhānambhaḥ phalāni ca |
tacca sarvaṃ sa rājendraḥ pratijagrāha vīryavān

कृत्वा तेषां च कार्याणि गम्यतामित्युवाच तान् ।
गतेषु तेषु नागेषु तापसच्छद्मरूपिषु

kṛtvā teṣāṃ ca kāryāṇi gamyatāmityuvāca tān |
gateṣu teṣu nāgeṣu tāpasacchadmarūpiṣu

अमात्यान्सुहृदश्चैव प्रोवाच स नराधिपः ।
भक्षयन्तु भवन्तो वै स्वादूनीमानि सर्वशः

amātyānsuhṛdaścaiva provāca sa narādhipaḥ |
bhakṣayantu bhavanto vai svādūnīmāni sarvaśaḥ

तापसैरुपनीतानि फलानि सहिता मया ।
ततो राजा ससचिवः फलान्यादातुमैच्छत

tāpasairupanītāni phalāni sahitā mayā |
tato rājā sasacivaḥ phalānyādātumaicchata

विधिना संप्रयुक्तो वै ऋषिवाक्येन तेन तु ।
यस्मिन्नेव फले नागस्तमेवाभक्षयत्स्वयम्

vidhinā saṃprayukto vai ṛṣivākyena tena tu |
yasminneva phale nāgastamevābhakṣayatsvayam

ततो भक्षयतस्तस्य फलात्कृमिरभूदणुः ।
ह्रस्वकः कृष्णनयनस्ताम्रवर्णोऽथ शौनक

tato bhakṣayatastasya phalātkṛmirabhūdaṇuḥ |
hrasvakaḥ kṛṣṇanayanastāmravarṇo'tha śaunaka

स तं गृह्य नृपश्रेष्ठः सचिवानिदमब्रवीत् ।
अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्

sa taṃ gṛhya nṛpaśreṣṭhaḥ sacivānidamabravīt |
astamabhyeti savitā viṣādadya na me bhayam

सत्यवागस्तु स मुनिः कृमिर्मां दशतामयम् ।
तक्षको नाम भूत्वा वै तथा परिहृतं भवेत्

satyavāgastu sa muniḥ kṛmirmāṃ daśatāmayam |
takṣako nāma bhūtvā vai tathā parihṛtaṃ bhavet

ते चैनमन्ववर्तन्त मन्त्रिणः कालचोदिताः ।
एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां सन्निवेश्यह

te cainamanvavartanta mantriṇaḥ kālacoditāḥ |
evamuktvā sa rājendro grīvāyāṃ sanniveśyaha

कृमिकं प्राहसत्तूर्णं मुमूर्षुर्नष्टचेतनः ।
प्रहसन्नेव भोगेन तक्षकेणाभिवेष्टितः

kṛmikaṃ prāhasattūrṇaṃ mumūrṣurnaṣṭacetanaḥ |
prahasanneva bhogena takṣakeṇābhiveṣṭitaḥ

तस्मात्फलाद्विनिष्क्रम्य यत्तद्राज्ञे निवेदितम् ।
वेष्टयित्वा च भोगेन विनद्य च महास्वनम् ।
अदशत्पृथिवीपालं तक्षकः पन्नगेश्वरः

tasmātphalādviniṣkramya yattadrājñe niveditam |
veṣṭayitvā ca bhogena vinadya ca mahāsvanam |
adaśatpṛthivīpālaṃ takṣakaḥ pannageśvaraḥ