अध्याय 42: शमीक की चेतावनी और तक्षक से काश्यप की भेंट

यद्येतत्साहसं तात यदि वा दुष्कृतं कृतम् ।
प्रियं वाप्यप्रियं वा ते वागुक्ता न मृषा भवेत्

yadyetatsāhasaṃ tāta yadi vā duṣkṛtaṃ kṛtam |
priyaṃ vāpyapriyaṃ vā te vāguktā na mṛṣā bhavet

नैवान्यथेदं भविता पितरेष ब्रवीमि ते ।
नाहं मृषा ब्रवीम्येवं स्वैरेष्वपि कुतः शपन्

naivānyathedaṃ bhavitā pitareṣa bravīmi te |
nāhaṃ mṛṣā bravīmyevaṃ svaireṣvapi kutaḥ śapan

जानाम्युग्रप्रभावं त्वां तात सत्यगिरं तथा ।
नानृतं चोक्तपूर्वं ते नैतन्मिथ्या भविष्यति

jānāmyugraprabhāvaṃ tvāṃ tāta satyagiraṃ tathā |
nānṛtaṃ coktapūrvaṃ te naitanmithyā bhaviṣyati

पित्रा पुत्रो वयस्थोऽपि सततं वाच्य एव तु ।
यथा स्याद्गुणसंयुक्तः प्राप्नुयाच्च महद्यशः

pitrā putro vayastho'pi satataṃ vācya eva tu |
yathā syādguṇasaṃyuktaḥ prāpnuyācca mahadyaśaḥ

किं पुनर्बाल एव त्वं तपसा भावितः सदा ।
वर्धते चेत्प्रभवतां कोपोऽतीव महात्मनाम्

kiṃ punarbāla eva tvaṃ tapasā bhāvitaḥ sadā |
vardhate cetprabhavatāṃ kopo'tīva mahātmanām

उत्सीदेयुरिमे लोकाः क्षणा चास्य प्रतिक्रिया ।
सोऽहं पश्यामि वक्तव्यं त्वयि धर्मभृतां वर ।
पुत्रत्वं बालतां चैव तवावेक्ष्य च साहसम्

utsīdeyurime lokāḥ kṣaṇā cāsya pratikriyā |
so'haṃ paśyāmi vaktavyaṃ tvayi dharmabhṛtāṃ vara |
putratvaṃ bālatāṃ caiva tavāvekṣya ca sāhasam

स त्वं शमपरो भूत्वा वन्यमाहारमाचरन् ।
चर क्रोधमिमं हित्वा नैवं धर्मं प्रहास्यसि

sa tvaṃ śamaparo bhūtvā vanyamāhāramācaran |
cara krodhamimaṃ hitvā naivaṃ dharmaṃ prahāsyasi

क्रोधो हि धर्मं हरति यतीनां दुःखसंचितम् ।
ततो धर्मविहीनानां गतिरिष्टा न विद्यते

krodho hi dharmaṃ harati yatīnāṃ duḥkhasaṃcitam |
tato dharmavihīnānāṃ gatiriṣṭā na vidyate

शम एव यतीनां हि क्षमिणां सिद्धिकारकः ।
क्षमावतामयं लोकः परश्चैव क्षमावताम्

śama eva yatīnāṃ hi kṣamiṇāṃ siddhikārakaḥ |
kṣamāvatāmayaṃ lokaḥ paraścaiva kṣamāvatām

तस्माच्चरेथाः सततं क्षमाशीलो जितेन्द्रियः ।
क्षमया प्राप्स्यसे लोकान्ब्रह्मणः समनन्तरान्

tasmāccarethāḥ satataṃ kṣamāśīlo jitendriyaḥ |
kṣamayā prāpsyase lokānbrahmaṇaḥ samanantarān

मया तु शममास्थाय यच्छक्यं कर्तुमद्य वै ।
तत्करिष्याम्यहं तात प्रेपयिष्ये नृपाय वै

mayā tu śamamāsthāya yacchakyaṃ kartumadya vai |
tatkariṣyāmyahaṃ tāta prepayiṣye nṛpāya vai

मम पुत्रेण शप्तोऽसि बालेनाकृतबुद्धिना ।
ममेमां धर्षणां त्वत्तः प्रेक्ष्य राजन्नमर्षिणा

mama putreṇa śapto'si bālenākṛtabuddhinā |
mamemāṃ dharṣaṇāṃ tvattaḥ prekṣya rājannamarṣiṇā

एवमादिश्य शिष्यं स प्रेषयामास सुव्रतः ।
परिक्षिते नृपतये दयापन्नो महातपाः

evamādiśya śiṣyaṃ sa preṣayāmāsa suvrataḥ |
parikṣite nṛpataye dayāpanno mahātapāḥ

संदिश्य कुशलप्रश्नं कार्यवृत्तान्तमेव च ।
शिष्यं गौरमुखं नाम शीलवन्तं समाहितम्

saṃdiśya kuśalapraśnaṃ kāryavṛttāntameva ca |
śiṣyaṃ gauramukhaṃ nāma śīlavantaṃ samāhitam

सोऽभिगम्य ततः शीघ्रं नरेन्द्रं कुरुवर्धनम् ।
विवेश भवनं राज्ञः पूर्वं द्वास्थैर्निवेदितः

so'bhigamya tataḥ śīghraṃ narendraṃ kuruvardhanam |
viveśa bhavanaṃ rājñaḥ pūrvaṃ dvāsthairniveditaḥ

पूजितस्तु नरेन्द्रेण द्विजो गौरमुखस्तदा ।
आचख्यौ च परिश्रान्तो राज्ञः सर्वमशेषतः

pūjitastu narendreṇa dvijo gauramukhastadā |
ācakhyau ca pariśrānto rājñaḥ sarvamaśeṣataḥ

शमीकवचनं घोरं यथोक्तं मन्त्रिसन्निधौ ।
शमीको नाम राजेन्द्र वर्तते विषये तव

śamīkavacanaṃ ghoraṃ yathoktaṃ mantrisannidhau |
śamīko nāma rājendra vartate viṣaye tava

ऋषिः परमधर्मात्मा दान्तः शान्तो महातपाः ।
तस्य त्वया नरव्याघ्र सर्पः प्राणैर्वियोजितः

ṛṣiḥ paramadharmātmā dāntaḥ śānto mahātapāḥ |
tasya tvayā naravyāghra sarpaḥ prāṇairviyojitaḥ

अवसक्तो धनुष्कोट्या स्कन्धे मौनान्वितस्य च ।
क्षान्तवांस्तव तत्कर्म पुत्रस्तस्य न चक्षमे

avasakto dhanuṣkoṭyā skandhe maunānvitasya ca |
kṣāntavāṃstava tatkarma putrastasya na cakṣame

तेन शप्तोऽसि राजेन्द्र पितुरज्ञातमद्य वै ।
तक्षकः सप्तरात्रेण मृत्युस्तव भविष्यति

tena śapto'si rājendra piturajñātamadya vai |
takṣakaḥ saptarātreṇa mṛtyustava bhaviṣyati

तत्र रक्षां कुरुष्वेति पुनः पुनरथाब्रवीत् ।
तदन्यथा न शक्यं च कर्तुं केनचिदप्युत

tatra rakṣāṃ kuruṣveti punaḥ punarathābravīt |
tadanyathā na śakyaṃ ca kartuṃ kenacidapyuta

न हि शक्नोति संयन्तुं पुत्रं कोपसमन्वितम् ।
ततोऽहं प्रेषितस्तेन तव राजन्हितार्थिना

na hi śaknoti saṃyantuṃ putraṃ kopasamanvitam |
tato'haṃ preṣitastena tava rājanhitārthinā

इति श्रुत्वा वचो घोरं स राजा कुरुनन्दनः ।
पर्यतप्यत तत्पापं कृत्वा राजा महातपाः

iti śrutvā vaco ghoraṃ sa rājā kurunandanaḥ |
paryatapyata tatpāpaṃ kṛtvā rājā mahātapāḥ

तं च मौनव्रतं श्रुत्वा वने मुनिवरं तदा ।
भूय एवाभवद्राजा शोकसंतप्तमानसः

taṃ ca maunavrataṃ śrutvā vane munivaraṃ tadā |
bhūya evābhavadrājā śokasaṃtaptamānasaḥ

अनुक्रोशात्मतां तस्य शमीकस्यावधार्य च ।
पर्यतप्यत भूयोपि कृत्वा तत्किल्बिषं मुनेः

anukrośātmatāṃ tasya śamīkasyāvadhārya ca |
paryatapyata bhūyopi kṛtvā tatkilbiṣaṃ muneḥ

न हि मृत्युं तथा राजा श्रुत्वा वै सोऽन्वतप्यत ।
अशोचदमरप्रख्यो यथा कृत्वेह कर्म तत्

na hi mṛtyuṃ tathā rājā śrutvā vai so'nvatapyata |
aśocadamaraprakhyo yathā kṛtveha karma tat

ततस्तं प्रेषयामास राजा गौरमुखं तदा ।
भूयः प्रसादं भगवान्करोत्विह ममेति वै

tatastaṃ preṣayāmāsa rājā gauramukhaṃ tadā |
bhūyaḥ prasādaṃ bhagavānkarotviha mameti vai

श्रुत्वा तु वचनं राज्ञो मुनिर्गौरमुखस्तदा ।
समनुज्ञाप्य वेगेन प्रजगामाश्रमं गुरोः

śrutvā tu vacanaṃ rājño munirgauramukhastadā |
samanujñāpya vegena prajagāmāśramaṃ guroḥ

तस्मिंश्च गतमात्रेऽथ राजा गौरमुखे तदा ।
मन्त्रिभिर्मन्त्रयामास सह संविग्नमानसः

tasmiṃśca gatamātre'tha rājā gauramukhe tadā |
mantribhirmantrayāmāsa saha saṃvignamānasaḥ

संमन्त्र्य मन्त्रिभिश्चैव स तथा मन्त्रतत्त्ववित् ।
प्रासादं कारयामास एकस्तम्भं सुरक्षितम्

saṃmantrya mantribhiścaiva sa tathā mantratattvavit |
prāsādaṃ kārayāmāsa ekastambhaṃ surakṣitam

रक्षां च विदधे तत्र भिषजश्चौषधानि च ।
ब्राह्मणान्मन्त्रसिद्धांश्च सर्वतो वै न्ययोजयत्

rakṣāṃ ca vidadhe tatra bhiṣajaścauṣadhāni ca |
brāhmaṇānmantrasiddhāṃśca sarvato vai nyayojayat

राजकार्याणि तत्रस्थः सर्वाण्येवाकरोच्च सः ।
मन्त्रिभिः सह धर्मज्ञः समन्तात्परिरक्षितः

rājakāryāṇi tatrasthaḥ sarvāṇyevākarocca saḥ |
mantribhiḥ saha dharmajñaḥ samantātparirakṣitaḥ

न चैनं कश्चिदारूढं लभते राजसत्तमम् ।
वातोऽपि निश्चरंस्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते

na cainaṃ kaścidārūḍhaṃ labhate rājasattamam |
vāto'pi niścaraṃstatra praveśe vinivāryate

प्राप्ते च दिवसे तस्मिन्सप्तमे द्विजसत्तमः ।
काश्यपोऽभ्यागमद्विद्वांस्तं राजानं चिकित्सितुम्

prāpte ca divase tasminsaptame dvijasattamaḥ |
kāśyapo'bhyāgamadvidvāṃstaṃ rājānaṃ cikitsitum

श्रुतं हि तेन तदभूद्यथा तं राजसत्तमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठो नेष्यते यमसादनम्

śrutaṃ hi tena tadabhūdyathā taṃ rājasattamam |
takṣakaḥ pannagaśreṣṭho neṣyate yamasādanam

तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण करिष्येऽहमपज्वरम् ।
तत्र मेऽर्थश्च धर्मश्च भवितेति विचिन्तयन्

taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa kariṣye'hamapajvaram |
tatra me'rthaśca dharmaśca bhaviteti vicintayan

तं ददर्श स नागेन्द्रस्तक्षकः काश्यपं पथि ।
गच्छन्तमेकमनसं द्विजो भूत्वा वयोऽतिगः

taṃ dadarśa sa nāgendrastakṣakaḥ kāśyapaṃ pathi |
gacchantamekamanasaṃ dvijo bhūtvā vayo'tigaḥ

तमब्रवीत्पन्नगेन्द्रः काश्यपं मुनिपुंगवम् ।
क्व भवांस्त्वरितो याति किंच कार्यं चिकीर्षति

tamabravītpannagendraḥ kāśyapaṃ munipuṃgavam |
kva bhavāṃstvarito yāti kiṃca kāryaṃ cikīrṣati

नृपं कुरुकुलोत्पन्नं परिक्षितमरिंदमम् ।
तक्षकः पन्नगश्रेष्ठस्तेजसाऽध्य प्रधक्ष्यति

nṛpaṃ kurukulotpannaṃ parikṣitamariṃdamam |
takṣakaḥ pannagaśreṣṭhastejasā'dhya pradhakṣyati

तं दष्टं पन्नगेन्द्रेण तेनाग्निसमतेजसम् ।
पाण्डवानां कुलकरं राजानममितौजसम् ।
गच्छामित्वरितं सौम्य सद्यः कर्तुमपज्वरम्

taṃ daṣṭaṃ pannagendreṇa tenāgnisamatejasam |
pāṇḍavānāṃ kulakaraṃ rājānamamitaujasam |
gacchāmitvaritaṃ saumya sadyaḥ kartumapajvaram

विज्ञातविषविद्योऽहं ब्राह्मणो लोकपूजितः ।
अस्मद्गुरुकटाक्षेण कल्योऽहं विषनाशने

vijñātaviṣavidyo'haṃ brāhmaṇo lokapūjitaḥ |
asmadgurukaṭākṣeṇa kalyo'haṃ viṣanāśane

अहं स तक्षको ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् ।
निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्

ahaṃ sa takṣako brahmaṃstaṃ dhakṣyāmi mahīpatim |
nivartasva na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum

अहं तं नृपतिं गत्वा त्वया दष्टमपज्वरम् ।
करिष्यामीति मे बुद्धिर्विद्याबलसमन्विता

ahaṃ taṃ nṛpatiṃ gatvā tvayā daṣṭamapajvaram |
kariṣyāmīti me buddhirvidyābalasamanvitā