अध्याय 255: मन्दपाल और शार्ङ्गक पक्षी

किमर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथा गते ।
तस्मिन्वने दह्यमाने ब्रह्मन्नेतत्प्रचक्ष्व मे

kimarthaṃ śārṅgakānagnirna dadāha tathā gate |
tasminvane dahyamāne brahmannetatpracakṣva me

अदाहे ह्यश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च ।
कारणं कीर्तितं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकाणां न कीर्तितम्

adāhe hyaśvasenasya dānavasya mayasya ca |
kāraṇaṃ kīrtitaṃ brahmañśārṅgakāṇāṃ na kīrtitam

तदेतदद्भुतं ब्रह्मञ्शार्ङ्गकाणामनामयम् ।
कीर्तयस्वाग्निसंमर्दे कथं ते न विनाशिताः

tadetadadbhutaṃ brahmañśārṅgakāṇāmanāmayam |
kīrtayasvāgnisaṃmarde kathaṃ te na vināśitāḥ

यदर्थं शार्ङ्गकानग्निर्न ददाह तथा गते ।
तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि यथा भूतमरिन्दम

yadarthaṃ śārṅgakānagnirna dadāha tathā gate |
tatte sarvaṃ pravakṣyāmi yathā bhūtamarindama

धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रतः ।
आसीन्महर्षिः श्रुतवान्मन्दपाल इति श्रुतः

dharmajñānāṃ mukhyatamastapasvī saṃśitavrataḥ |
āsīnmaharṣiḥ śrutavānmandapāla iti śrutaḥ

स मार्गमाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्वाध्यायवान्धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रियः

sa mārgamāśrito rājannṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
svādhyāyavāndharmaratastapasvī vijitendriyaḥ

स गत्वा तपसः पारं देहमुत्सृज्य भारत ।
जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्

sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dehamutsṛjya bhārata |
jagāma pitṛlokāya na lebhe tatra tatphalam

स लोकानफलान्दृष्ट्वा तपसा निर्जितानपि ।
पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्दिवौकसः

sa lokānaphalāndṛṣṭvā tapasā nirjitānapi |
papraccha dharmarājasya samīpasthāndivaukasaḥ

किमर्थमावृता लोका ममैते तपसाऽर्जिताः ।
किं मया न कृतं तत्र यस्यैतत्कर्मणः फलम्

kimarthamāvṛtā lokā mamaite tapasā'rjitāḥ |
kiṃ mayā na kṛtaṃ tatra yasyaitatkarmaṇaḥ phalam

तत्राहं तत्करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम् ।
फलमेतस्य तपसः कथयध्वं दिवौकसः

tatrāhaṃ tatkariṣyāmi yadarthamidamāvṛtam |
phalametasya tapasaḥ kathayadhvaṃ divaukasaḥ

ऋणिनो मानवा ब्रह्मञ्जायन्ते येन तच्छृणु ।
क्रियाभिर्ब्रह्मचर्येण प्रजया च न संशयः

ṛṇino mānavā brahmañjāyante yena tacchṛṇu |
kriyābhirbrahmacaryeṇa prajayā ca na saṃśayaḥ

तदपाक्रियते सर्वं यज्ञेन तपसा सुतैः ।
तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा

tadapākriyate sarvaṃ yajñena tapasā sutaiḥ |
tapasvī yajñakṛccāsi na ca te vidyate prajā

त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोकाः समावृताः ।
प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्

ta ime prasavasyārthe tava lokāḥ samāvṛtāḥ |
prajāyasva tato lokānupabhokṣyasi puṣkalān

पुन्नाम्नो नरकात्पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुतिः ।
तस्मादपत्यसन्ताने यतस्व ब्रह्मसत्तम

punnāmno narakātputrastrāyate pitaraṃ śrutiḥ |
tasmādapatyasantāne yatasva brahmasattama

तच्छ्रुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम् ।
क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्बहुलं चेत्यचिन्तयत्

tacchrutvā mandapālastu vacasteṣāṃ divaukasām |
kva nu śīghramapatyaṃ syādbahulaṃ cetyacintayat

स चिन्तयन्नभ्यगच्छत्सुबहुप्रसवान्खगान् ।
शार्ङ्गिकां शार्ङ्गको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्

sa cintayannabhyagacchatsubahuprasavānkhagān |
śārṅgikāṃ śārṅgako bhūtvā jaritāṃ samupeyivān

तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्मवादिनः ।
तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति

tasyāṃ putrānajanayaccaturo brahmavādinaḥ |
tānapāsya sa tatraiva jagāma lapitāṃ prati

बालान्स तानण्डगतान्सह मात्रा मुनिर्वने ।
तस्मिन्गते महाभागे लपितां प्रति भारत

bālānsa tānaṇḍagatānsaha mātrā munirvane |
tasmingate mahābhāge lapitāṃ prati bhārata

अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्वचिन्तयत् ।
तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्वने

apatyasnehasaṃyuktā jaritā bahvacintayat |
tena tyaktānasaṃtyājyānṛṣīnaṇḍagatānvane

न जहौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान् ।
बभार चैतान्संजातान्स्ववृत्त्या स्नेहविक्लवा

na jahau putraśokārtā jaritā khāṇḍave sutān |
babhāra caitānsaṃjātānsvavṛttyā snehaviklavā

ततोऽग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषिः ।
मन्दपालश्चरंस्तस्मिन्वने लपितया सह

tato'gniṃ khāṇḍavaṃ dagdhumāyāntaṃ dṛṣṭavānṛṣiḥ |
mandapālaścaraṃstasminvane lapitayā saha

तं संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांश्च बालकान् ।
सोऽभितुष्टाव विप्रर्षिब्रार्ह्मणो जातवेदसम्

taṃ saṃkalpaṃ viditvāgnerjñātvā putrāṃśca bālakān |
so'bhituṣṭāva viprarṣibrārhmaṇo jātavedasam

पुत्रान्प्रतिवदन्भीतो लोकपालं महौजसम् ।
(मन्दपाल उवाच)
त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्

putrānprativadanbhīto lokapālaṃ mahaujasam |
(mandapāla uvāca)
tvamagne sarvalokānāṃ mukhaṃ tvamasi havyavāṭ

त्वमन्तः सर्वभूतानां गूढश्चरसि पावक ।
त्वामेकमाहुः कवयस्त्वामाहुस्त्रिविधं पुनः

tvamantaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaścarasi pāvaka |
tvāmekamāhuḥ kavayastvāmāhustrividhaṃ punaḥ

त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन् ।
त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षयः

tvāmaṣṭadhā kalpayitvā yajñavāhamakalpayan |
tvayā viśvamidaṃ sṛṣṭaṃ vadanti paramarṣayaḥ

त्वदृते हि जगत्कृत्स्नं सद्यो नश्येद्धुताशन ।
तुभ्यं कृत्वा नमो विप्राः स्वकर्मविजितां गतिम्

tvadṛte hi jagatkṛtsnaṃ sadyo naśyeddhutāśana |
tubhyaṃ kṛtvā namo viprāḥ svakarmavijitāṃ gatim

गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैरपि च शाश्वतीम् ।
त्वामग्ने जलदानाहुः खेविषक्तान्सविद्युतः

gacchanti saha patnībhiḥ sutairapi ca śāśvatīm |
tvāmagne jaladānāhuḥ kheviṣaktānsavidyutaḥ

दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतयः ।
जातवेदस्त्वयैवेदं विश्वं सृष्टं महाद्युते

dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hetayaḥ |
jātavedastvayaivedaṃ viśvaṃ sṛṣṭaṃ mahādyute

तवैव कर्मविहितं भूतं सर्वं चराचरम् ।
त्वयापो विहिताः पूर्वं त्वयि सर्वमिदं जगत्

tavaiva karmavihitaṃ bhūtaṃ sarvaṃ carācaram |
tvayāpo vihitāḥ pūrvaṃ tvayi sarvamidaṃ jagat

त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्संप्रतिष्ठितम् ।
त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पतिः

tvayi havyaṃ ca kavyaṃ ca yathāvatsaṃpratiṣṭhitam |
tvameva dahano deva tvaṃ dhātā tvaṃ bṛhaspatiḥ

त्वमश्विनौ यमौ मित्रः सोमस्त्वमसि चानिलः ।
(वैशंपायन उवाच)
एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावकः

tvamaśvinau yamau mitraḥ somastvamasi cānilaḥ |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
evaṃ stutastadā tena mandapālena pāvakaḥ

तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजसः ।
उवाच चैनं प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते

tutoṣa tasya nṛpate muneramitatejasaḥ |
uvāca cainaṃ prītātmā kimiṣṭaṃ karavāṇi te

तमब्रवीन्मन्दपालः प्राञ्जलिर्हव्यवाहनम् ।
प्रदहन्खाण्डवं दावं मम पुत्रान्विसर्जय

tamabravīnmandapālaḥ prāñjalirhavyavāhanam |
pradahankhāṇḍavaṃ dāvaṃ mama putrānvisarjaya

तथेति तत्प्रतिश्रुत्य भगवान्हव्यवाहनः ।
खाण्डवे तेन काले न प्रजज्वाल दिदक्षया

tatheti tatpratiśrutya bhagavānhavyavāhanaḥ |
khāṇḍave tena kāle na prajajvāla didakṣayā