अध्याय 254: इन्द्र का लौटना और मय को अभय

तथा शैलनिपातेन भीषिताः खाण्डवालयाः ।
दानवा राक्षसा नागास्तरक्ष्वृक्षवनौकसः

tathā śailanipātena bhīṣitāḥ khāṇḍavālayāḥ |
dānavā rākṣasā nāgāstarakṣvṛkṣavanaukasaḥ

द्विपाः प्रभिन्नाः शार्दूलाः सिंहाः केसरिणस्तथा ।
मृगाश्च महिषाश्चैव शतशः पक्षिणस्तथा

dvipāḥ prabhinnāḥ śārdūlāḥ siṃhāḥ kesariṇastathā |
mṛgāśca mahiṣāścaiva śataśaḥ pakṣiṇastathā

समुद्विग्ना विससृपुस्तथान्या भूतजातयः ।
तं दावं समुदैक्षन्त कृष्णौ चाभ्युद्यतायुधौ

samudvignā visasṛpustathānyā bhūtajātayaḥ |
taṃ dāvaṃ samudaikṣanta kṛṣṇau cābhyudyatāyudhau

उत्पातनादशब्देन त्रासिता इव चाभवन् ।
ते वनं प्रसमीक्ष्याथ दह्यमानमनेकधा

utpātanādaśabdena trāsitā iva cābhavan |
te vanaṃ prasamīkṣyātha dahyamānamanekadhā

कृष्णमभ्युद्यतास्त्रं च नादं मुमुचुरुल्बणम् ।
तेन नादेन रौद्रेण नादेन च विभावसोः

kṛṣṇamabhyudyatāstraṃ ca nādaṃ mumucurulbaṇam |
tena nādena raudreṇa nādena ca vibhāvasoḥ

ररास गगनं कृत्स्नमुत्पातजलदैरिव ।
ततः कृष्णो महाबाहुः स्वतेजोभास्वरं महत्

rarāsa gaganaṃ kṛtsnamutpātajaladairiva |
tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ svatejobhāsvaraṃ mahat

चक्रं व्यसृजदत्युग्रं तेषां नाशाय केशवः ।
तेनार्ता जातयः क्षुद्राः सदानवनिशाचराः

cakraṃ vyasṛjadatyugraṃ teṣāṃ nāśāya keśavaḥ |
tenārtā jātayaḥ kṣudrāḥ sadānavaniśācarāḥ

निकृत्ताः शतशः सर्वा निपेतुरनलं क्षणात् ।
तत्रादृश्यन्त ते दैत्याः कृष्णचक्रविदारिताः

nikṛttāḥ śataśaḥ sarvā nipeturanalaṃ kṣaṇāt |
tatrādṛśyanta te daityāḥ kṛṣṇacakravidāritāḥ

वसारुधिरसंपृक्ताः सन्ध्यायामिव तोयदाः ।
पिशाचान्पक्षिणो नागान्पशूंश्चैव सहस्रशः

vasārudhirasaṃpṛktāḥ sandhyāyāmiva toyadāḥ |
piśācānpakṣiṇo nāgānpaśūṃścaiva sahasraśaḥ

निघ्नंश्चरति वार्ष्णेयः कालवत्तत्र भारत ।
क्षिप्तं क्षिप्तं पुनश्चक्रं कृष्णस्यामित्रघातिनः

nighnaṃścarati vārṣṇeyaḥ kālavattatra bhārata |
kṣiptaṃ kṣiptaṃ punaścakraṃ kṛṣṇasyāmitraghātinaḥ

छित्त्वानेकानि सत्वानि पाणिमेति पुनः पुनः ।
तथा तु निघ्नतस्तस्य पिशाचोरगराक्षसान्

chittvānekāni satvāni pāṇimeti punaḥ punaḥ |
tathā tu nighnatastasya piśācoragarākṣasān

बभूव रूपमत्युग्रं सर्वभूतात्मनस्तदा ।
समेतानां च सर्वेषां दानवानां च सर्वशः

babhūva rūpamatyugraṃ sarvabhūtātmanastadā |
sametānāṃ ca sarveṣāṃ dānavānāṃ ca sarvaśaḥ

विजेता नाभवत्कश्चित्कृष्णपाण्डवयोर्मृधे ।
तयोर्बलात्परित्रातुं तं च दावं यदा सुराः

vijetā nābhavatkaścitkṛṣṇapāṇḍavayormṛdhe |
tayorbalātparitrātuṃ taṃ ca dāvaṃ yadā surāḥ

नाशक्नुवञ्शमयितुं तदाऽभूवन्पराङ्मुखाः ।
शतक्रतुस्तु संप्रेक्ष्य विमुखानमरांस्तथा

nāśaknuvañśamayituṃ tadā'bhūvanparāṅmukhāḥ |
śatakratustu saṃprekṣya vimukhānamarāṃstathā

बभूव मुदितो राजन्प्रशंसन्केशवार्जुनौ ।
निवृत्तेष्वथ देवेषु वागुवाचाशरीरिणी

babhūva mudito rājanpraśaṃsankeśavārjunau |
nivṛtteṣvatha deveṣu vāguvācāśarīriṇī

शतक्रतुं समाभाष्य महागम्भीरनिःस्वना ।
न ते सखा सन्निहितस्तक्षको भुजगोत्तमः

śatakratuṃ samābhāṣya mahāgambhīraniḥsvanā |
na te sakhā sannihitastakṣako bhujagottamaḥ

दाहकाले खाण्डवस्य कुरुक्षेत्रं गतो ह्यसौ ।
न च शक्यौ युधा जेतुं कथंचिदपि वासव

dāhakāle khāṇḍavasya kurukṣetraṃ gato hyasau |
na ca śakyau yudhā jetuṃ kathaṃcidapi vāsava

वासुदेवार्जुनावेतौ निबोध वचनान्मम ।
नरनारायणावेतौ पूर्वदेवौ दिवि श्रुतौ

vāsudevārjunāvetau nibodha vacanānmama |
naranārāyaṇāvetau pūrvadevau divi śrutau

भवानप्यभिजानाति यद्वीर्यौ यत्पराक्रमौ ।
नैतौ शक्यौ दुराधर्षौ विजेतुमजितौ युधि

bhavānapyabhijānāti yadvīryau yatparākramau |
naitau śakyau durādharṣau vijetumajitau yudhi

अपि सर्वेषु लोकेषु पुराणावृषिसत्तमौ ।
पूजनीयतमावेतावपि सर्वैः सुरासुरैः

api sarveṣu lokeṣu purāṇāvṛṣisattamau |
pūjanīyatamāvetāvapi sarvaiḥ surāsuraiḥ

यक्षराक्षसगन्धर्वनरकिन्नरपन्नगैः ।
तस्मादितः सुरैः सार्धं गन्तुमर्हसि वासव

yakṣarākṣasagandharvanarakinnarapannagaiḥ |
tasmāditaḥ suraiḥ sārdhaṃ gantumarhasi vāsava

दिष्टं चाप्यनुपश्यैतत्खाण्डवस्य विनाशनम् ।
इति वाक्यमुपश्रुत्य तथ्यमित्यमरेश्वरः

diṣṭaṃ cāpyanupaśyaitatkhāṇḍavasya vināśanam |
iti vākyamupaśrutya tathyamityamareśvaraḥ

क्रोधामर्षौ समुत्सृज्य संप्रतस्थे दिवं तदा ।
तं प्रस्थितं महात्मानं समवेक्ष्य दिवौकसः

krodhāmarṣau samutsṛjya saṃpratasthe divaṃ tadā |
taṃ prasthitaṃ mahātmānaṃ samavekṣya divaukasaḥ

सहिताः सेनया राजन्ननुजग्मुः पुरन्दरम् ।
देवराजं तदा यान्तं सह देवैरवेक्ष्य तु

sahitāḥ senayā rājannanujagmuḥ purandaram |
devarājaṃ tadā yāntaṃ saha devairavekṣya tu

वासुदेवार्जुनौ वीरौ सिंहनादं विनेदतुः ।
देवराजे गते राजन्प्रहृष्टौ केशवार्जुनौ

vāsudevārjunau vīrau siṃhanādaṃ vinedatuḥ |
devarāje gate rājanprahṛṣṭau keśavārjunau

निर्विशङ्कं वनं वीरौ दाहयामासतुस्तदा ।
स मारुत इवाभ्राणि नाशयित्वाऽर्जुनः सुरान्

nirviśaṅkaṃ vanaṃ vīrau dāhayāmāsatustadā |
sa māruta ivābhrāṇi nāśayitvā'rjunaḥ surān

व्यधमच्छरसङ्घातैर्देहिनः खाण्डवालयान् ।
न च स्म किंचिच्छक्नोति भूतं निश्चरितुं ततः

vyadhamaccharasaṅghātairdehinaḥ khāṇḍavālayān |
na ca sma kiṃcicchaknoti bhūtaṃ niścarituṃ tataḥ

संछिद्यमानमिषुभिरस्यता सव्यसाचिना ।
नाशक्नुवंश्च भूतानि महान्त्यपि रणेऽर्जुनम्

saṃchidyamānamiṣubhirasyatā savyasācinā |
nāśaknuvaṃśca bhūtāni mahāntyapi raṇe'rjunam

निरीक्षितुममोघास्त्रं योद्धुं चापि कुतो रणे ।
शतं चैकेन विव्याध शतेनैकं पतत्रिणाम्

nirīkṣitumamoghāstraṃ yoddhuṃ cāpi kuto raṇe |
śataṃ caikena vivyādha śatenaikaṃ patatriṇām

व्यसवस्तेऽपतन्नग्नौ साक्षात्कालहता इव ।
न चालभन्त ते शर्म रोधःसु विषमेषु च

vyasavaste'patannagnau sākṣātkālahatā iva |
na cālabhanta te śarma rodhaḥsu viṣameṣu ca

पितृदेवनिवासेषु सन्तापश्चाप्यजायत ।
भूतसङ्घाश्च बहवो दीनाश्चक्रुर्महास्वनम्

pitṛdevanivāseṣu santāpaścāpyajāyata |
bhūtasaṅghāśca bahavo dīnāścakrurmahāsvanam

रुरुदुर्वारणाश्चैव तथा मृगतरक्षवः ।
तेन शब्देन वित्रेसुर्गङ्गोदधिचरा झषाः

rurudurvāraṇāścaiva tathā mṛgatarakṣavaḥ |
tena śabdena vitresurgaṅgodadhicarā jhaṣāḥ

विद्याधरगणाश्चैव ये च तत्र वनौकसः ।
न त्वर्जुनं महाबाहो नापि कृष्णं जनार्दनम्

vidyādharagaṇāścaiva ye ca tatra vanaukasaḥ |
na tvarjunaṃ mahābāho nāpi kṛṣṇaṃ janārdanam

निरीक्षितुं वै शक्नोति कश्चिद्योद्धुं कुतः पुनः ।
एकायनगता येऽपि निष्पेतुस्तत्र केचन

nirīkṣituṃ vai śaknoti kaścidyoddhuṃ kutaḥ punaḥ |
ekāyanagatā ye'pi niṣpetustatra kecana

राक्षसा दानवा नागा जघ्ने चक्रेण तान्हरिः ।
ते तु भिन्नशिरोदेहाश्चक्रवेगाद्गतासवः

rākṣasā dānavā nāgā jaghne cakreṇa tānhariḥ |
te tu bhinnaśirodehāścakravegādgatāsavaḥ

पेतुरन्ये महाकायाः प्रदीप्ते वसुरेतसि ।
समांसरुधिरौधैश्च वसाभिश्चापि तर्पितः

peturanye mahākāyāḥ pradīpte vasuretasi |
samāṃsarudhiraudhaiśca vasābhiścāpi tarpitaḥ

उपर्याकाशगो भूत्वा विधूमः समपद्यत ।
दीप्ताक्षो दीप्तजिह्वश्च संप्रदीप्तमहाननः

uparyākāśago bhūtvā vidhūmaḥ samapadyata |
dīptākṣo dīptajihvaśca saṃpradīptamahānanaḥ

दीप्तोर्ध्वकेशः पिङ्गाक्षः पिबन्प्राणभृतां वसाम् ।
तां स कृष्णार्जुनकृतां सुधां प्राप्य हुताशनः

dīptordhvakeśaḥ piṅgākṣaḥ pibanprāṇabhṛtāṃ vasām |
tāṃ sa kṛṣṇārjunakṛtāṃ sudhāṃ prāpya hutāśanaḥ

बभूव मुदितस्तृप्तः परां निर्वृतिमागतः ।
तथाऽसुरं मयं नाम तक्षकस्य निवेशनात्

babhūva muditastṛptaḥ parāṃ nirvṛtimāgataḥ |
tathā'suraṃ mayaṃ nāma takṣakasya niveśanāt

विप्रद्रवन्तं सहसा ददर्श मधुसूदनः ।
तमग्निः प्रार्थयामास दिधक्षुर्वातसारथिः

vipradravantaṃ sahasā dadarśa madhusūdanaḥ |
tamagniḥ prārthayāmāsa didhakṣurvātasārathiḥ

शरीरवाञ्जटी भूत्वा नदन्निव बलाहकः ।
विज्ञाय दानवेन्द्राणां मयं वै शिल्पिनां वरम्

śarīravāñjaṭī bhūtvā nadanniva balāhakaḥ |
vijñāya dānavendrāṇāṃ mayaṃ vai śilpināṃ varam

जिघांसुर्वासुदेवस्तं चक्रमुद्यम्य धिष्ठितः ।
स चक्रमुद्यतं दृष्ट्वा दिधक्षन्तं च पावकम्

jighāṃsurvāsudevastaṃ cakramudyamya dhiṣṭhitaḥ |
sa cakramudyataṃ dṛṣṭvā didhakṣantaṃ ca pāvakam

अभिधावार्जुनेत्येवं मयस्त्राहीति चाब्रवीत् ।
तस्य भीतस्वनं श्रुत्वा मा भैरिति धनंजयः

abhidhāvārjunetyevaṃ mayastrāhīti cābravīt |
tasya bhītasvanaṃ śrutvā mā bhairiti dhanaṃjayaḥ

प्रत्युवाच मयं पार्थो जीवयन्निव भारत ।
तं न भेतव्यमित्याह मयं पार्थो दयापरः

pratyuvāca mayaṃ pārtho jīvayanniva bhārata |
taṃ na bhetavyamityāha mayaṃ pārtho dayāparaḥ

तं पार्थेनाभये दत्ते नमुचेर्भ्रातरं मयम् ।
न हन्तुमैच्छद्दाशार्हः पावको न ददाह च

taṃ pārthenābhaye datte namucerbhrātaraṃ mayam |
na hantumaicchaddāśārhaḥ pāvako na dadāha ca

तद्वनं पावको धीमान्दिनानि दश पञ्च च ।
ददाह कृष्णपार्थाभ्यां रक्षितः पाकशासनात्

tadvanaṃ pāvako dhīmāndināni daśa pañca ca |
dadāha kṛṣṇapārthābhyāṃ rakṣitaḥ pākaśāsanāt

तस्मिन्वने दह्यमाने षडग्निर्न ददाह च ।
अश्वसेनं मयं चैव चतुरः शार्ङ्गकांस्तथा

tasminvane dahyamāne ṣaḍagnirna dadāha ca |
aśvasenaṃ mayaṃ caiva caturaḥ śārṅgakāṃstathā