अध्याय 235: अर्जुन की तीर्थयात्रा और चित्राङ्गदा

कथयित्वा च तत्सर्वं ब्राह्मणेभ्यः स भारत ।
प्रययौ हिमवत्पार्श्वं ततो वज्रधरात्मजः

kathayitvā ca tatsarvaṃ brāhmaṇebhyaḥ sa bhārata |
prayayau himavatpārśvaṃ tato vajradharātmajaḥ

अगस्त्यवटमासाद्य वसिष्ठस्य च पर्वतम् ।
भृगुतुङ्गे च कौन्तेयः कृतवाञ्शौचमात्मनः

agastyavaṭamāsādya vasiṣṭhasya ca parvatam |
bhṛgutuṅge ca kaunteyaḥ kṛtavāñśaucamātmanaḥ

प्रददौ गोसहस्राणि सुबहूनि च भारत ।
निवेशांश्च द्विजातिभ्यः सोऽददत्कुरुसत्तमः

pradadau gosahasrāṇi subahūni ca bhārata |
niveśāṃśca dvijātibhyaḥ so'dadatkurusattamaḥ

हिरण्यबिन्दोस्तीर्थे च स्नात्वा पुरुषसत्तमः ।
दृष्टवान्पाण्डवश्रेष्ठः पुण्यान्यायतनानि च

hiraṇyabindostīrthe ca snātvā puruṣasattamaḥ |
dṛṣṭavānpāṇḍavaśreṣṭhaḥ puṇyānyāyatanāni ca

अवतीर्य नरश्रेष्ठो ब्राह्मणैः सह भारत ।
प्राचीं दिशमभिप्रेप्सुर्जगाम भरतर्षभः

avatīrya naraśreṣṭho brāhmaṇaiḥ saha bhārata |
prācīṃ diśamabhiprepsurjagāma bharatarṣabhaḥ

आनुपूर्व्येण तीर्थानि दृष्टवान्कुरुसत्तमः ।
नदीं चोत्पलिनीं रम्यामरण्यं नैमिषं प्रति

ānupūrvyeṇa tīrthāni dṛṣṭavānkurusattamaḥ |
nadīṃ cotpalinīṃ ramyāmaraṇyaṃ naimiṣaṃ prati

नन्दामपरनन्दां च कौशिकीं च यशस्विनीम् ।
महानदीं गयां चैव गङ्गामपि च भारत

nandāmaparanandāṃ ca kauśikīṃ ca yaśasvinīm |
mahānadīṃ gayāṃ caiva gaṅgāmapi ca bhārata

एवं तीर्थानि सर्वाणि पश्यमानस्तथाश्रमान् ।
आत्मनः पावनं कुर्वन्ब्राह्मणेभ्यो ददौ च गाः

evaṃ tīrthāni sarvāṇi paśyamānastathāśramān |
ātmanaḥ pāvanaṃ kurvanbrāhmaṇebhyo dadau ca gāḥ

अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु यानि तीर्थानि कानिचित् ।
जगाम तानि सर्वाणि पुण्यान्यायतनानि च

aṅgavaṅgakaliṅgeṣu yāni tīrthāni kānicit |
jagāma tāni sarvāṇi puṇyānyāyatanāni ca

दृष्ट्वा च विधिवत्तानि धनं चापि ददौ ततः ।
कलिङ्गराष्ट्रद्वारेषु ब्राह्मणाः पाण्डवानुगाः ।
अभ्यनुज्ञाय कौन्तेयमुपावर्तन्त भारत

dṛṣṭvā ca vidhivattāni dhanaṃ cāpi dadau tataḥ |
kaliṅgarāṣṭradvāreṣu brāhmaṇāḥ pāṇḍavānugāḥ |
abhyanujñāya kaunteyamupāvartanta bhārata

स तु तैरभ्यनुज्ञातः कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
सहायैरल्पकैः शूरः प्रययौ यत्र सागरः

sa tu tairabhyanujñātaḥ kuntīputro dhanañjayaḥ |
sahāyairalpakaiḥ śūraḥ prayayau yatra sāgaraḥ

स कलिङ्गानतिक्रम्य देशानायतनानि च ।
हर्म्याणि रमणीयानि प्रेक्षणाणो ययौ प्रभुः

sa kaliṅgānatikramya deśānāyatanāni ca |
harmyāṇi ramaṇīyāni prekṣaṇāṇo yayau prabhuḥ

महेन्द्रपर्वतं दृष्ट्वा तापसैरुपशोभितम् ।
गोदावर्यां ततः स्नात्वा तामतीत्य महाबलः

mahendraparvataṃ dṛṣṭvā tāpasairupaśobhitam |
godāvaryāṃ tataḥ snātvā tāmatītya mahābalaḥ

कावेरीं तां समासाद्य सङ्गमे सागरस्य च ।
स्नात्वा संपूज्य देवांश्च पितॄंश्च मुनिभिः सह

kāverīṃ tāṃ samāsādya saṅgame sāgarasya ca |
snātvā saṃpūjya devāṃśca pitṝṃśca munibhiḥ saha

समुद्रतीरेण शनैर्मणलूरं जगाम ह

samudratīreṇa śanairmaṇalūraṃ jagāma ha

तत्र सर्वाणि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च ।
अभिगम्य महाबाहुरभ्यगच्छन्महीपतिम्

tatra sarvāṇi tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca |
abhigamya mahābāhurabhyagacchanmahīpatim

मणलूरेश्वरं राजन्धर्मज्ञं चित्रवाहनम् ।
तस्य चित्राङ्गदा नाम दुहिता चारुदर्शना

maṇalūreśvaraṃ rājandharmajñaṃ citravāhanam |
tasya citrāṅgadā nāma duhitā cārudarśanā

तां ददर्श पुरे तस्मिन्विचरन्तीं यदृच्छया ।
दृष्ट्वा च तां वरारोहां चकमे चैत्रवाहनीम्

tāṃ dadarśa pure tasminvicarantīṃ yadṛcchayā |
dṛṣṭvā ca tāṃ varārohāṃ cakame caitravāhanīm

अभिगम्य च राजानमवदत्स्वं प्रयोजनम् ।
देहि मे खल्विमां राजन्क्षत्रियाय महात्मने

abhigamya ca rājānamavadatsvaṃ prayojanam |
dehi me khalvimāṃ rājankṣatriyāya mahātmane

तच्छ्रुत्वा त्वब्रवीद्राजा कस्य पुत्रोऽसि नाम किम् ।
उवाच तं पाण्डवोऽहं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः

tacchrutvā tvabravīdrājā kasya putro'si nāma kim |
uvāca taṃ pāṇḍavo'haṃ kuntīputro dhanañjayaḥ

तमुवाचाथ राजा स सान्त्वपूर्वमिदं वचः ।
राजा प्रभञ्जनो नाम कुलेऽस्मिन्संबभूव ह

tamuvācātha rājā sa sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ |
rājā prabhañjano nāma kule'sminsaṃbabhūva ha

अपुत्रः प्रसवेनार्थी तपस्तेपे स उत्तमम् ।
उग्रेण तपसा तेन देवदेवः पिनाकधृक्

aputraḥ prasavenārthī tapastepe sa uttamam |
ugreṇa tapasā tena devadevaḥ pinākadhṛk

ईश्वरस्तोषितः पार्थ देवदेवः उमापतिः ।
स तस्मै भघवान्प्रादादेकैकं प्रसवं कुले

īśvarastoṣitaḥ pārtha devadevaḥ umāpatiḥ |
sa tasmai bhaghavānprādādekaikaṃ prasavaṃ kule

एकैकः प्रसवस्तस्माद्भवत्यस्मिन्कुले सदा ।
तेषां कुमाराः सर्वेषां पूर्वेषां मम जज्ञिरे

ekaikaḥ prasavastasmādbhavatyasminkule sadā |
teṣāṃ kumārāḥ sarveṣāṃ pūrveṣāṃ mama jajñire

एका च मम कन्येयं कुलस्योत्पादनी भृशम् ।
पुत्रो ममायमिति मे भावना पुरुषर्षभ

ekā ca mama kanyeyaṃ kulasyotpādanī bhṛśam |
putro mamāyamiti me bhāvanā puruṣarṣabha

पुत्रिकाहेतुविधिना संज्ञिता भरतर्षभ ।
तस्मादेकः सुतो योऽस्यां जायते भारत त्वया

putrikāhetuvidhinā saṃjñitā bharatarṣabha |
tasmādekaḥ suto yo'syāṃ jāyate bhārata tvayā

एतच्छुल्कं भवत्वस्याः कुलकृज्जायतामिह ।
एतेन समयेनेमां प्रतिगृह्णीष्व पाण्डव

etacchulkaṃ bhavatvasyāḥ kulakṛjjāyatāmiha |
etena samayenemāṃ pratigṛhṇīṣva pāṇḍava

स तथेति प्रतिज्ञाय तां कन्यां प्रतिगृह्य च ।
मासे त्रयोदशे पार्थः कृत्वा वैवाहिकीं क्रियाम् ।
उवास नगरे तस्मिन्मासांस्त्रीन्स तया सह

sa tatheti pratijñāya tāṃ kanyāṃ pratigṛhya ca |
māse trayodaśe pārthaḥ kṛtvā vaivāhikīṃ kriyām |
uvāsa nagare tasminmāsāṃstrīnsa tayā saha