अध्याय 234: उलूपी द्वारा अर्जुन को नागलोक ले जाना

तं प्रयान्तं महाबाहुं कौरवाणां यशस्करम् ।
अनुजग्मुर्महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः

taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ kauravāṇāṃ yaśaskaram |
anujagmurmahātmāno brāhmaṇā vedapāragāḥ

वेदवेदाङ्गविद्वासस्तथैवाध्यात्मचिन्तकाः ।
भैक्षाश्च भगवद्भक्ताः सूताः पौराणिकाश्च ये

vedavedāṅgavidvāsastathaivādhyātmacintakāḥ |
bhaikṣāśca bhagavadbhaktāḥ sūtāḥ paurāṇikāśca ye

कथकाश्चापरे राजञ्श्रमणाश्च वनौकसः ।
दिव्याख्यानानि ये चापि पठन्ति मधुरं द्विजाः

kathakāścāpare rājañśramaṇāśca vanaukasaḥ |
divyākhyānāni ye cāpi paṭhanti madhuraṃ dvijāḥ

एतैश्चान्यैश्च बहुभिः सहायैः पाण्डुनन्दनः ।
वृतः श्लक्ष्णकथैः प्रायान्मरुद्भिरिव वासवः

etaiścānyaiśca bahubhiḥ sahāyaiḥ pāṇḍunandanaḥ |
vṛtaḥ ślakṣṇakathaiḥ prāyānmarudbhiriva vāsavaḥ

रमणीयानि चित्राणि वनानि च सरांसि च ।
सरितः सागरांश्चैव देशानपि च भारत

ramaṇīyāni citrāṇi vanāni ca sarāṃsi ca |
saritaḥ sāgarāṃścaiva deśānapi ca bhārata

पुण्यान्यपि च तीर्थानि ददर्श भरतर्षभः ।
स गङ्गाद्वारमाश्रित्य निवेशमकरोत्प्रभुः

puṇyānyapi ca tīrthāni dadarśa bharatarṣabhaḥ |
sa gaṅgādvāramāśritya niveśamakarotprabhuḥ

तत्र तस्याद्भुतं कर्म शृणु त्वं जनमेजय ।
कृतवान्यद्विशुद्धात्मा पाण्डूनां प्रवरो हि सः

tatra tasyādbhutaṃ karma śṛṇu tvaṃ janamejaya |
kṛtavānyadviśuddhātmā pāṇḍūnāṃ pravaro hi saḥ

निविष्टे तत्र कौन्तेये ब्राह्मणेषु च भारत ।
अग्निहोत्राणि विप्रास्ते प्रादुश्चक्रुरनेकशः

niviṣṭe tatra kaunteye brāhmaṇeṣu ca bhārata |
agnihotrāṇi viprāste prāduścakruranekaśaḥ

तेषु प्रबोध्यमानेषु ज्वलितेषु हुतेषु च ।
कृतपुष्पोपहारेषु तीरान्तरगतेषु च

teṣu prabodhyamāneṣu jvaliteṣu huteṣu ca |
kṛtapuṣpopahāreṣu tīrāntaragateṣu ca

कृताभिषेकैर्विद्वद्भिर्नियतैः सत्पथे स्थितैः ।
शुशुभेऽतीव तद्राजन्गङ्गाद्वारं महात्मभिः

kṛtābhiṣekairvidvadbhirniyataiḥ satpathe sthitaiḥ |
śuśubhe'tīva tadrājangaṅgādvāraṃ mahātmabhiḥ

तथा पर्याकुले तस्मिन्निवेशे पाण्डवर्षभः ।
अभिषेकाय कौन्तेयो गङ्गामवततार ह

tathā paryākule tasminniveśe pāṇḍavarṣabhaḥ |
abhiṣekāya kaunteyo gaṅgāmavatatāra ha

तत्राभिषेकं कृत्वा स तर्पयित्वा पितामहान् ।
उत्तितीर्षुर्जलाद्राजन्नग्निकार्यचिकीर्षया

tatrābhiṣekaṃ kṛtvā sa tarpayitvā pitāmahān |
uttitīrṣurjalādrājannagnikāryacikīrṣayā

अपकृष्टो महाबाहुर्नागराजस्य कन्यया ।
अन्तर्जले महाराज उलूप्या कामयानया

apakṛṣṭo mahābāhurnāgarājasya kanyayā |
antarjale mahārāja ulūpyā kāmayānayā

ददर्श पाण्डवस्तत्र पावकं सुसमाहितः ।
कौरव्यस्याथ नागस्य भवने परमार्चिते

dadarśa pāṇḍavastatra pāvakaṃ susamāhitaḥ |
kauravyasyātha nāgasya bhavane paramārcite

तत्राग्निकार्यं कृतवान्कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अशङ्कमानेन हुतस्तेनातुष्यद्धुताशनः

tatrāgnikāryaṃ kṛtavānkuntīputro dhanañjayaḥ |
aśaṅkamānena hutastenātuṣyaddhutāśanaḥ

अग्निकार्यं स कृत्वा तु नागराजसुतां तदा ।
प्रसहन्निव कौन्तेय इदं वचनमब्रवीत्

agnikāryaṃ sa kṛtvā tu nāgarājasutāṃ tadā |
prasahanniva kaunteya idaṃ vacanamabravīt

किमिदं साहसं भीरु कृतवत्यसि भामिनि ।
कश्चायं सुभगे देशः का च त्वं कस्य वात्मजा

kimidaṃ sāhasaṃ bhīru kṛtavatyasi bhāmini |
kaścāyaṃ subhage deśaḥ kā ca tvaṃ kasya vātmajā

ऐरावतकुले जातः कौरव्यो नाम पन्नगः ।
तस्यास्मि दुहिता राजन्नुलूपी नाम पन्नगी

airāvatakule jātaḥ kauravyo nāma pannagaḥ |
tasyāsmi duhitā rājannulūpī nāma pannagī

साऽहं त्वामभिषेकार्थमवतीर्णं समुद्गाम् ।
दृष्ट्वैव पुरुषव्याघ्र कन्दर्पेणाभिमूर्च्छिता

sā'haṃ tvāmabhiṣekārthamavatīrṇaṃ samudgām |
dṛṣṭvaiva puruṣavyāghra kandarpeṇābhimūrcchitā

तां मामनङ्गग्लपितां त्वत्कृते कुरुनन्दन ।
अनन्यां नन्दयस्वाद्य प्रदानेनात्मनोऽनघ

tāṃ māmanaṅgaglapitāṃ tvatkṛte kurunandana |
ananyāṃ nandayasvādya pradānenātmano'nagha

ब्रह्मचर्यमिदं भद्रे मम द्वादशमासिकम् ।
धर्मराजेन चादिष्टं नाहमस्मि स्वयं वशः

brahmacaryamidaṃ bhadre mama dvādaśamāsikam |
dharmarājena cādiṣṭaṃ nāhamasmi svayaṃ vaśaḥ

तव चापि प्रियं कर्तुमिच्छामि जलचारिणि ।
अनृतं नोक्तपूर्वं च मया किंचन कर्हिचित्

tava cāpi priyaṃ kartumicchāmi jalacāriṇi |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ ca mayā kiṃcana karhicit

कथं च नानृतं मे स्यात्तव चापि प्रियं भवेत् ।
न च पीड्येत मे धर्मस्तथा कुर्या भुजङ्गमे

kathaṃ ca nānṛtaṃ me syāttava cāpi priyaṃ bhavet |
na ca pīḍyeta me dharmastathā kuryā bhujaṅgame

जानाम्यहं पाण्डवेय यथा चरसि मेदिनीम् ।
यथा च ते ब्रह्मचर्यमिदमादिष्टवान्गुरुः

jānāmyahaṃ pāṇḍaveya yathā carasi medinīm |
yathā ca te brahmacaryamidamādiṣṭavānguruḥ

परस्परं वर्तमानान्द्रुपदस्यात्मजां प्रति ।
यो नोऽनुप्रविशेन्मोहात्स वै द्वादशमासिकम्

parasparaṃ vartamānāndrupadasyātmajāṃ prati |
yo no'nupraviśenmohātsa vai dvādaśamāsikam

वने चरेद्ब्रह्मचर्यमिति वः समयः कृतः ।
तदिदं दौपदीहेतोरन्योन्यस्य प्रवासनम्

vane caredbrahmacaryamiti vaḥ samayaḥ kṛtaḥ |
tadidaṃ daupadīhetoranyonyasya pravāsanam

कृतवांस्तत्र धर्मार्थमत्र धर्मो न दुष्यति ।
परित्राणं च कर्तव्यमार्तानां पृथुलोचन

kṛtavāṃstatra dharmārthamatra dharmo na duṣyati |
paritrāṇaṃ ca kartavyamārtānāṃ pṛthulocana

कृत्वा मम परित्राणं तव धर्मो न लुप्यते ।
यदि वाप्यस्य धर्मस्य सूक्ष्मोऽपि स्याद्व्यतिक्रमः

kṛtvā mama paritrāṇaṃ tava dharmo na lupyate |
yadi vāpyasya dharmasya sūkṣmo'pi syādvyatikramaḥ

स च ते धर्म एव स्याद्दत्वा प्राणान्ममार्जुन ।
भक्तां च भज मां पार्थ सतामेतन्मतं प्रभो

sa ca te dharma eva syāddatvā prāṇānmamārjuna |
bhaktāṃ ca bhaja māṃ pārtha satāmetanmataṃ prabho

न करिष्यसि चेदेवं मृतां मामुपधारय ।
प्राणदानान्महाबाहो चर धर्ममनुत्तमम्

na kariṣyasi cedevaṃ mṛtāṃ māmupadhāraya |
prāṇadānānmahābāho cara dharmamanuttamam

शरणं च प्रपन्नास्मि त्वामद्य पुरुषोत्तम ।
दीनाननाथान्कौन्तेय परिरक्षसि नित्यशः

śaraṇaṃ ca prapannāsmi tvāmadya puruṣottama |
dīnānanāthānkaunteya parirakṣasi nityaśaḥ

साऽहं शऱणमभ्येमि रोरवीमि च दुःखिता ।
याचे त्वां चाभिकामाहं तस्मात्कुरु मम प्रियम् ।
स त्वमात्मप्रदानेन सकामां कर्तुमर्हसि

sā'haṃ śaṟaṇamabhyemi roravīmi ca duḥkhitā |
yāce tvāṃ cābhikāmāhaṃ tasmātkuru mama priyam |
sa tvamātmapradānena sakāmāṃ kartumarhasi

एवमुक्तस्तु कौन्तेयः पन्नगेश्वरकन्यया ।
कृतवांस्तत्तथा सर्वं धर्ममुद्दिश्य कारणम्

evamuktastu kaunteyaḥ pannageśvarakanyayā |
kṛtavāṃstattathā sarvaṃ dharmamuddiśya kāraṇam

स नागभवने रात्रिं तामुषित्वा प्रतापवान् ।
पुत्रमुत्पादयामास स तस्यां सुमनोहरम्

sa nāgabhavane rātriṃ tāmuṣitvā pratāpavān |
putramutpādayāmāsa sa tasyāṃ sumanoharam

इरावन्तं महाभागं महाबलपराक्रमम् ।
उदितेऽभ्युत्थितः सूर्ये कौरव्यस्य निवेशनात्

irāvantaṃ mahābhāgaṃ mahābalaparākramam |
udite'bhyutthitaḥ sūrye kauravyasya niveśanāt

आगतस्तु पुनस्तत्र गङ्गाद्वारं तया सह ।
परित्यज्य गता साध्वी उलूपी निजमन्दिरं

āgatastu punastatra gaṅgādvāraṃ tayā saha |
parityajya gatā sādhvī ulūpī nijamandiraṃ

दत्त्वा वरमजेयत्वं जले सर्वत्र भारत ।
साध्या जलचराः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः

dattvā varamajeyatvaṃ jale sarvatra bhārata |
sādhyā jalacarāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ