आदि पर्व

अध्याय 22: नाग घोड़े की पूँछ से लिपटते हैं

इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि द्वाविंशोऽध्यायः ॥

12 श्लोक · 22 में से 261

इस अध्याय में क्या होता है

नाग घोड़े की पूँछ से लिपटते हैं

नाग आपस में मन्त्रणा करके माता की आज्ञा मानने का निश्चय करते हैं। प्रसन्न होकर वह शाप से मुक्त भी कर सकती है। इसलिए वे घोड़े की पूँछ काली करने का निश्चय करते हैं और उसमें काले बालों की भाँति लिपट जाते हैं। इस बीच दक्ष की दोनों पुत्रियाँ, जो परस्पर सौतें हैं, बाज़ी लगाकर समुद्र के पार घोड़ा देखने आकाशमार्ग से जाती हैं। उनके ऊपर से जाते समय फिर समुद्र का वर्णन है: वायु से गरजता, रत्नों की खान, वरुण और असुरों का घर, अमृत का स्रोत, महानदियों से भरता। यह अंश पिछले अध्याय के वर्णन को लगभग दोहराता है।

सौतिरुवाच

22.1

नागाश्च संविदं कृत्वा कर्तव्यमिति तद्वचः ।
निःस्नेहा वै दहेन्माता असंप्राप्तमनोरथा

nāgāśca saṃvidaṃ kṛtvā kartavyamiti tadvacaḥ |
niḥsnehā vai dahenmātā asaṃprāptamanorathā

22.2

प्रसन्ना मोक्षयेदस्मांस्तस्माच्छापाच्च भामिनी ।
कृष्णं पुच्छं करिष्यामस्तुरगस्य न संशयः

prasannā mokṣayedasmāṃstasmācchāpācca bhāminī |
kṛṣṇaṃ pucchaṃ kariṣyāmasturagasya na saṃśayaḥ

22.3

इति निश्चित्य ते तस्य कृष्णा वाला इव स्थिताः ।
एतस्मिन्नन्तरे ते तु सपत्न्यौ पणिते तदा

iti niścitya te tasya kṛṣṇā vālā iva sthitāḥ |
etasminnantare te tu sapatnyau paṇite tadā

22.4

ततस्ते पणितं कृत्वा भगिन्यौ द्विजसत्तम ।
जग्मतुः परया प्रीत्या परं पारं महोदधेः

tataste paṇitaṃ kṛtvā bhaginyau dvijasattama |
jagmatuḥ parayā prītyā paraṃ pāraṃ mahodadheḥ

22.5

कद्रूश्च विनता चैव दाक्षायण्यौ विहायसा ।
आलोकयन्त्यावक्षोभ्यं समुद्रं निधिमम्भसाम्

kadrūśca vinatā caiva dākṣāyaṇyau vihāyasā |
ālokayantyāvakṣobhyaṃ samudraṃ nidhimambhasām

22.6

वायुनाऽतीव सहसा क्षोभ्यमाणं महास्वनम् ।
तिमिंगिलसमाकीर्णं मकरैरावृतं तथा

vāyunā'tīva sahasā kṣobhyamāṇaṃ mahāsvanam |
timiṃgilasamākīrṇaṃ makarairāvṛtaṃ tathā

22.7

संयुतं बहुसाहस्रैः सत्वैर्नानाविधैरपि ।
घोरर्घोरमनाधृष्यं गम्भीरमतिभैरवम्

saṃyutaṃ bahusāhasraiḥ satvairnānāvidhairapi |
ghorarghoramanādhṛṣyaṃ gambhīramatibhairavam

22.8

आकरं सर्वरत्नानामालयं वरुणस्य च ।
नागानामालयं चापि सुरम्यं सरितां पतिम्

ākaraṃ sarvaratnānāmālayaṃ varuṇasya ca |
nāgānāmālayaṃ cāpi suramyaṃ saritāṃ patim

22.9

पातालज्वलनावासमसुराणां तथालयम् ।
भयंकराणां सत्त्वानां पयसो निधिमव्ययम्

pātālajvalanāvāsamasurāṇāṃ tathālayam |
bhayaṃkarāṇāṃ sattvānāṃ payaso nidhimavyayam

22.10

शुभ्रं दिव्यममर्त्यानाममृतस्याकरं परम् ।
अप्रमेयमचिन्त्यं च सुपुम्यजलसंमितम्

śubhraṃ divyamamartyānāmamṛtasyākaraṃ param |
aprameyamacintyaṃ ca supumyajalasaṃmitam

22.11

महानदीभिर्बह्वीभिस्तत्र तत्र सहस्रशः ।
आपूर्यमाणमत्यर्थं नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः

mahānadībhirbahvībhistatra tatra sahasraśaḥ |
āpūryamāṇamatyarthaṃ nṛtyantamiva cormibhiḥ

22.12

इत्येवं तरलतरोर्मिसंकुलं ते
गम्भीरं विकसितमम्बरप्रकाशम् ।
पातालज्वलनशिखाविदीपिताङ्गं
गर्जन्तं द्रुतमभिजग्मतुस्ततस्ते

ityevaṃ taralatarormisaṃkulaṃ te
gambhīraṃ vikasitamambaraprakāśam |
pātālajvalanaśikhāvidīpitāṅgaṃ
garjantaṃ drutamabhijagmatustataste

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)