अध्याय 218: द्रुपद के नगर पर कौरवों का आक्रमण और पराजय

सौमदत्तेर्वचः श्रुत्वा कर्णो वैकर्तनो वृषा ।
उवाच वचनं काले कालज्ञः सर्वकर्मणाम्

saumadattervacaḥ śrutvā karṇo vaikartano vṛṣā |
uvāca vacanaṃ kāle kālajñaḥ sarvakarmaṇām

नीतिपूर्वमिदं सर्वमुक्तं वचनमर्थवत् ।
वचनं नाभ्यसूयामि श्रूयतां यद्वचस्त्विति

nītipūrvamidaṃ sarvamuktaṃ vacanamarthavat |
vacanaṃ nābhyasūyāmi śrūyatāṃ yadvacastviti

द्वैधीभावो न गन्तव्यः सर्वकर्मसु मानवैः ।
द्विधाभूतेन मनसा अन्यत्कर्म न सिध्यति

dvaidhībhāvo na gantavyaḥ sarvakarmasu mānavaiḥ |
dvidhābhūtena manasā anyatkarma na sidhyati

संप्रयाणासनाभ्यां तु कर्शनेन तथैव च ।
नैतच्छक्यं पुरं हर्तुमाक्रन्दश्चाप्यशोभनः

saṃprayāṇāsanābhyāṃ tu karśanena tathaiva ca |
naitacchakyaṃ puraṃ hartumākrandaścāpyaśobhanaḥ

अवमर्दनकालोऽत्र मतश्चिन्तयतो मम ।
यावन्नो वृष्णयः पार्ष्णिं न गृह्णन्तिरणप्रियाः

avamardanakālo'tra mataścintayato mama |
yāvanno vṛṣṇayaḥ pārṣṇiṃ na gṛhṇantiraṇapriyāḥ

भवन्तश्च तथा हृष्टाः स्वबाहुबलशालिनः ।
प्राकारमवमृद्रन्तु परिघाः पूरयन्त्वपि

bhavantaśca tathā hṛṣṭāḥ svabāhubalaśālinaḥ |
prākāramavamṛdrantu parighāḥ pūrayantvapi

प्रस्रावयन्तु सलिलं क्रियतां विषमं समम् ।
तृणकाष्ठेन महता खातमस्य प्रपूर्यताम्

prasrāvayantu salilaṃ kriyatāṃ viṣamaṃ samam |
tṛṇakāṣṭhena mahatā khātamasya prapūryatām

घुष्यतां राजमार्गेषु परेषां यो हनिष्यति ।
नागमश्वं पदातिं वा दानमानं स लप्स्यति

ghuṣyatāṃ rājamārgeṣu pareṣāṃ yo haniṣyati |
nāgamaśvaṃ padātiṃ vā dānamānaṃ sa lapsyati

नागे दशसहस्राणि पञ्च चाश्वपदातिषु ।
रथे वै द्विगुणं नागाद्वसु दास्यन्ति पार्थिवाः

nāge daśasahasrāṇi pañca cāśvapadātiṣu |
rathe vai dviguṇaṃ nāgādvasu dāsyanti pārthivāḥ

यश्च कामसुखे सक्तो बालश्च स्थविरश्च यः ।
अयुद्धमनसो ये च ते तु तिष्ठन्तु भीरवः

yaśca kāmasukhe sakto bālaśca sthaviraśca yaḥ |
ayuddhamanaso ye ca te tu tiṣṭhantu bhīravaḥ

प्रदरश्च न दातव्यो न गन्तव्यमचोदितैः ।
यशो रक्षत भद्रं वो जेष्यामो वै रिपून्वयम्

pradaraśca na dātavyo na gantavyamacoditaiḥ |
yaśo rakṣata bhadraṃ vo jeṣyāmo vai ripūnvayam

अनुलोमाश्च नो वाताः सततं मृगपक्षिणः ।
अग्नयश्च विराजन्ते शस्त्राणि कवचानि च

anulomāśca no vātāḥ satataṃ mṛgapakṣiṇaḥ |
agnayaśca virājante śastrāṇi kavacāni ca

ततः कर्णवचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रप्रियैषिणः ।
निर्ययुः पृथिवीपालाश्चालयन्तः परान्रणे

tataḥ karṇavacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭrapriyaiṣiṇaḥ |
niryayuḥ pṛthivīpālāścālayantaḥ parānraṇe

न हि तेषां मनःसक्तिरिन्द्रियार्थेषु सर्वशः ।
यथा परिरपुघ्नानां प्रसभं युद्ध एव च

na hi teṣāṃ manaḥsaktirindriyārtheṣu sarvaśaḥ |
yathā parirapughnānāṃ prasabhaṃ yuddha eva ca

वैकर्तनपुरोव्रातः सैन्धवोर्मिमहास्वनः ।
दुःशासनमहामत्स्यो दुर्योधनमहाग्रहः

vaikartanapurovrātaḥ saindhavormimahāsvanaḥ |
duḥśāsanamahāmatsyo duryodhanamahāgrahaḥ

स राजसागरो भीमो भीमघोषप्रदर्शनः ।
अभिदुद्राव वेगेन पुरं तदपसव्यतः

sa rājasāgaro bhīmo bhīmaghoṣapradarśanaḥ |
abhidudrāva vegena puraṃ tadapasavyataḥ

तदनीकमनाधृष्यं शस्त्राग्निव्यालदीपितम् ।
समुत्कम्पितमाज्ञाय चुक्रुशुर्द्रुपदात्मजाः

tadanīkamanādhṛṣyaṃ śastrāgnivyāladīpitam |
samutkampitamājñāya cukruśurdrupadātmajāḥ

ते मेघसमनिर्घोषैर्बलिनः स्यन्दनोत्तमैः ।
निर्ययुर्नगरद्वारात्त्रासयन्तः परान्र

te meghasamanirghoṣairbalinaḥ syandanottamaiḥ |
niryayurnagaradvārāttrāsayantaḥ parānra

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सुमित्रः प्रियदर्शनः ।
चित्रकेतुः सुकेतुश्च ध्वजकेतुश्च वीर्यवान्

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sumitraḥ priyadarśanaḥ |
citraketuḥ suketuśca dhvajaketuśca vīryavān

पुत्रा द्रुपदराजस्य बलवन्तो जयैषिणः ।
द्रुपदस्य महावीर्यः पाण्डरोष्णीषकेतनः

putrā drupadarājasya balavanto jayaiṣiṇaḥ |
drupadasya mahāvīryaḥ pāṇḍaroṣṇīṣaketanaḥ

पाण्डरव्यजनच्छत्रः पाण्डरध्वजवाहनः ।
स पुत्रगणमध्यस्थः शुशुभे राजसत्तमः

pāṇḍaravyajanacchatraḥ pāṇḍaradhvajavāhanaḥ |
sa putragaṇamadhyasthaḥ śuśubhe rājasattamaḥ

चन्द्रमा ज्योतिषां मध्ये पौर्णमास्यामिवोदितः ।
अथोद्धूतपताकाग्रमजिह्मगतिमव्ययम्

candramā jyotiṣāṃ madhye paurṇamāsyāmivoditaḥ |
athoddhūtapatākāgramajihmagatimavyayam

द्रुपदानीकमायान्तं कुरुसैन्यमभिद्रवत् ।
तयोरुभयतो जज्ञे तेषां तु तुमुलः स्वनः

drupadānīkamāyāntaṃ kurusainyamabhidravat |
tayorubhayato jajñe teṣāṃ tu tumulaḥ svanaḥ

बलयोः संप्रसरतोः सरितां स्रोतसोरिव ।
प्रकीर्णरथनागाश्वैस्तान्यनीकानि सर्वशः

balayoḥ saṃprasaratoḥ saritāṃ srotasoriva |
prakīrṇarathanāgāśvaistānyanīkāni sarvaśaḥ

ज्योतींषईव प्रकीर्णानि सर्वतः प्रचकाशिरे ।
उत्कृष्टभेरीनिनदे संप्रवृत्ते महारवे

jyotīṃṣaīva prakīrṇāni sarvataḥ pracakāśire |
utkṛṣṭabherīninade saṃpravṛtte mahārave

अमर्षिता महात्मानः पाण्डवा निर्ययुस्ततः ।
रथांश्च मेघनिर्घोषान्युक्तान्परमवाजिभिः

amarṣitā mahātmānaḥ pāṇḍavā niryayustataḥ |
rathāṃśca meghanirghoṣānyuktānparamavājibhiḥ

धून्वन्तो ध्वजिनः शुभ्रानास्थाय भरतर्षभाः ।
ततः पाण्डुसुतान्दृष्ट्वा रथस्थानात्तकार्मुकान्

dhūnvanto dhvajinaḥ śubhrānāsthāya bharatarṣabhāḥ |
tataḥ pāṇḍusutāndṛṣṭvā rathasthānāttakārmukān

नृपाणामभवत्कम्पो वेपथुर्हृदयेषु च ।
निर्यातेष्वथ पार्थेषु द्रोपदं तद्बलं रणे

nṛpāṇāmabhavatkampo vepathurhṛdayeṣu ca |
niryāteṣvatha pārtheṣu dropadaṃ tadbalaṃ raṇe

आविशत्परमो हर्षः प्रमोदश्च जयं प्रति ।
सुमुहूर्तं व्यतिकरः सैन्यानामभवद्भृशम्

āviśatparamo harṣaḥ pramodaśca jayaṃ prati |
sumuhūrtaṃ vyatikaraḥ sainyānāmabhavadbhṛśam

ततो द्वन्द्वमयुध्यन्त मृत्युं कृत्वा पुरस्कृतम् ।
जघ्नतुः समरे तस्मिन्सुमित्रप्रियदर्शनौ

tato dvandvamayudhyanta mṛtyuṃ kṛtvā puraskṛtam |
jaghnatuḥ samare tasminsumitrapriyadarśanau

जयद्रथश्च कर्णश्च पश्यतः सव्यसाचिनः ।
अर्जुनः प्रेक्ष्य निहतौ सौमित्रप्रियदर्शनौ

jayadrathaśca karṇaśca paśyataḥ savyasācinaḥ |
arjunaḥ prekṣya nihatau saumitrapriyadarśanau

जयद्रथसुतं तत्र जघान पितुरन्तिके ।
वृषसेनादवरजं सुदामानं धनंजयः

jayadrathasutaṃ tatra jaghāna piturantike |
vṛṣasenādavarajaṃ sudāmānaṃ dhanaṃjayaḥ

कर्णपुत्रं महेष्वासं रथनीडादपातयत् ।
तौ सुतौ निहतौ दृष्ट्वा राजसिंहौ तरस्विनौ

karṇaputraṃ maheṣvāsaṃ rathanīḍādapātayat |
tau sutau nihatau dṛṣṭvā rājasiṃhau tarasvinau

नामृष्येतां महाबाहू प्रहारमिव सद्गजौ ।
तौ जग्मतुरसंभ्रान्तौ फल्गुनस्य रथंप्रति

nāmṛṣyetāṃ mahābāhū prahāramiva sadgajau |
tau jagmaturasaṃbhrāntau phalgunasya rathaṃprati

प्रतिमुक्ततलत्राणौ शपमानौ परस्परम् ।
सन्निपातस्तयोरासीदतिघोरो महामृधे

pratimuktatalatrāṇau śapamānau parasparam |
sannipātastayorāsīdatighoro mahāmṛdhe

वृत्रशम्बरयोः सङ्क्ये वज्रिणेव महारणे ।
त्रीनश्वाञ्जघ्नतुस्तस्य फल्गुनस्य नर्षभौ

vṛtraśambarayoḥ saṅkye vajriṇeva mahāraṇe |
trīnaśvāñjaghnatustasya phalgunasya narṣabhau

ततः किलिकिलाशब्दः कुरूणामभवत्तदा ।
तान्हयान्निहतान्दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान्

tataḥ kilikilāśabdaḥ kurūṇāmabhavattadā |
tānhayānnihatāndṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān

निमेषान्तरमात्रेण रथमश्वैरयोजयत् ।
उपयातं रथं दृष्ट्वा दुर्योधनपुरःसरौ

nimeṣāntaramātreṇa rathamaśvairayojayat |
upayātaṃ rathaṃ dṛṣṭvā duryodhanapuraḥsarau

सौबलः सौमदत्तिश्च समेयातां परन्तपौ ।
तैः पञ्चभिरदीनात्मा भीमसेनो महाबलः

saubalaḥ saumadattiśca sameyātāṃ parantapau |
taiḥ pañcabhiradīnātmā bhīmaseno mahābalaḥ

अयुध्यत तदा वीरैरिन्द्रियार्थैरिवेश्वरः ।
तैर्निरुद्धो न संत्रासं जगाम समितिंजयः

ayudhyata tadā vīrairindriyārthairiveśvaraḥ |
tairniruddho na saṃtrāsaṃ jagāma samitiṃjayaḥ

पञ्चभिर्द्विरदैर्मत्तैर्निरुद्ध इव केसरी ।
तस्यैते युगपत्पञ्च पञ्चभिर्निशितैः शरैः

pañcabhirdviradairmattairniruddha iva kesarī |
tasyaite yugapatpañca pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ

सारथिं वाजिनश्चैव निन्युर्वैवस्वतक्षयम् ।
हताश्वात्स्यन्दनश्रेष्ठादवरुह्य महारथः

sārathiṃ vājinaścaiva ninyurvaivasvatakṣayam |
hatāśvātsyandanaśreṣṭhādavaruhya mahārathaḥ

चचार विविधान्मार्गानसिमुद्यम्य पाण्डवः ।
अश्वस्कन्धेषु चक्रेषु युगेष्वीषासु चैव हि

cacāra vividhānmārgānasimudyamya pāṇḍavaḥ |
aśvaskandheṣu cakreṣu yugeṣvīṣāsu caiva hi

व्यचरत्पातयञ्शत्रून्सुपर्ण इव भोगिनः ।
विधनुष्कं विकवचं विरथं च समीक्ष्य तम्

vyacaratpātayañśatrūnsuparṇa iva bhoginaḥ |
vidhanuṣkaṃ vikavacaṃ virathaṃ ca samīkṣya tam

अभिपेतुर्नव्याघ्रा अर्जुनप्रमुखा रथाः ।
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च यमौ च युधि दुर्जयौ

abhipeturnavyāghrā arjunapramukhā rathāḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yamau ca yudhi durjayau

तस्मिन्महारथे युद्धे प्रवृत्ते शरवृष्टिभिः ।
रथध्वजपताकाश्च सवर्मन्तरधीयत

tasminmahārathe yuddhe pravṛtte śaravṛṣṭibhiḥ |
rathadhvajapatākāśca savarmantaradhīyata

तत्प्रवृत्तं चिरं कालं युद्धं सममिवाभवत् ।
रथेन तान्महाबाहुरर्जुनो व्यधमत्पुनः

tatpravṛttaṃ ciraṃ kālaṃ yuddhaṃ samamivābhavat |
rathena tānmahābāhurarjuno vyadhamatpunaḥ

तमापतन्तं दृष्ट्वेव महाबाहुर्धनुर्धरः ।
कर्णोऽस्त्रविदुषां श्रेष्ठो वारयामास सायकैः

tamāpatantaṃ dṛṣṭveva mahābāhurdhanurdharaḥ |
karṇo'straviduṣāṃ śreṣṭho vārayāmāsa sāyakaiḥ

स तेनाभिहतः पार्थो वासविर्वज्रसन्निभान् ।
त्रीञ्शरान्संदधे क्रुद्धो वधात्क्रुद्धस्य पाण्डवः

sa tenābhihataḥ pārtho vāsavirvajrasannibhān |
trīñśarānsaṃdadhe kruddho vadhātkruddhasya pāṇḍavaḥ

तैः शरैराहतं कर्णं ध्वजयष्टिमुपाश्रितम् ।
अपोवाह रथाच्चाशु सूतः परपुरंजयम्

taiḥ śarairāhataṃ karṇaṃ dhvajayaṣṭimupāśritam |
apovāha rathāccāśu sūtaḥ parapuraṃjayam

ततः पराजिते कर्णे धार्तराष्ट्रान्महाभयम् ।
विवेश समुदग्रांश्च पाण्डवान्प्रसमीक्ष्य तु

tataḥ parājite karṇe dhārtarāṣṭrānmahābhayam |
viveśa samudagrāṃśca pāṇḍavānprasamīkṣya tu

तत्प्रकम्पितमत्यर्थं तद्दृष्ट्वा सौबलो बलम् ।
गिरा मधुरया चापि समाश्वासयतासकृत्

tatprakampitamatyarthaṃ taddṛṣṭvā saubalo balam |
girā madhurayā cāpi samāśvāsayatāsakṛt

धार्तराष्ट्रैस्ततः सर्वैर्दुर्योधनपुरःसरैः ।
धृतं तत्पुनरेवासीद्बलं पार्थप्रपीडितम्

dhārtarāṣṭraistataḥ sarvairduryodhanapuraḥsaraiḥ |
dhṛtaṃ tatpunarevāsīdbalaṃ pārthaprapīḍitam

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमो भीमपराक्रमः ।
अक्रुध्यत्स महाबाहुरगारं जातुषं स्मरन्

tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmo bhīmaparākramaḥ |
akrudhyatsa mahābāhuragāraṃ jātuṣaṃ smaran

ततः संग्रामशिरसि ददर्श विपुलद्रुमम् ।
आयामभूतं तिष्ठन्तं स्कन्धपञ्चाशदुन्नतम्

tataḥ saṃgrāmaśirasi dadarśa vipuladrumam |
āyāmabhūtaṃ tiṣṭhantaṃ skandhapañcāśadunnatam

महास्कन्धं महोत्सेधं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ।
तमुत्पाठ्य च पाणिभ्यामुद्यम्य चरणावपि

mahāskandhaṃ mahotsedhaṃ śakradhvajamivocchritam |
tamutpāṭhya ca pāṇibhyāmudyamya caraṇāvapi

अभिपेदे परान्सङ्ख्ये वज्रपाणिरिवासुरान् ।
भीमसेनभयार्तानि फल्गुनाभिहतानि च

abhipede parānsaṅkhye vajrapāṇirivāsurān |
bhīmasenabhayārtāni phalgunābhihatāni ca

न शेकुस्तान्यनीकानि धार्तराष्ट्राण्युदीक्षितुम् ।
तानि संभ्रान्तयोधानि श्रान्तवाजिगजानि च

na śekustānyanīkāni dhārtarāṣṭrāṇyudīkṣitum |
tāni saṃbhrāntayodhāni śrāntavājigajāni ca

दिशः प्राकालयद्भीमो दिवीवाभ्राणि मारुतः ।
तान्निवृत्तान्निरानन्दान्नरवारणवाजिनः

diśaḥ prākālayadbhīmo divīvābhrāṇi mārutaḥ |
tānnivṛttānnirānandānnaravāraṇavājinaḥ

नानुसस्रुर्न चाजघ्नुर्नोचुः किंचिच्च दारुणम् ।
स्वमेव शिबिरं जग्मुः क्षत्रियाः शरविक्षताः

nānusasrurna cājaghnurnocuḥ kiṃcicca dāruṇam |
svameva śibiraṃ jagmuḥ kṣatriyāḥ śaravikṣatāḥ

परेऽप्यभिययुर्हृष्टाः पुरं पौरसुखावहाः ।
मुहूर्तमभवद्युद्धं तेषां वै पाण्डवैः सह

pare'pyabhiyayurhṛṣṭāḥ puraṃ paurasukhāvahāḥ |
muhūrtamabhavadyuddhaṃ teṣāṃ vai pāṇḍavaiḥ saha

यावत्तद्युद्धमभवन्महद्देवासुरोपमम् ।
तावदेवाभवच्छान्तं निवृत्ता वै महारथाः

yāvattadyuddhamabhavanmahaddevāsuropamam |
tāvadevābhavacchāntaṃ nivṛttā vai mahārathāḥ

सुव्रतं चक्रिरे सर्वे सुवृतामब्रुवन्वधूम् ।
कृतार्थं द्रुपदं चोचुर्धृष्टद्युम्नं च पार्षतम्

suvrataṃ cakrire sarve suvṛtāmabruvanvadhūm |
kṛtārthaṃ drupadaṃ cocurdhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam

शकुनिः सिन्धुराजश्च कर्णदुर्योधनावपि ।
तेषां तदाभवद्दुःखं हृदि वाचा तु नाब्रुवन्

śakuniḥ sindhurājaśca karṇaduryodhanāvapi |
teṣāṃ tadābhavadduḥkhaṃ hṛdi vācā tu nābruvan

ततः प्रयाता राजानः सर्व एव यथागतम् ।
धार्तराष्ट्रा हि ते सर्वे गता नागपुरं तदा

tataḥ prayātā rājānaḥ sarva eva yathāgatam |
dhārtarāṣṭrā hi te sarve gatā nāgapuraṃ tadā

प्रागेव पूर्निरोधात्तु पाण्डवैरश्वसादिनः ।
प्रेषिता गच्छतारिष्टानस्मानाख्यात शौरये

prāgeva pūrnirodhāttu pāṇḍavairaśvasādinaḥ |
preṣitā gacchatāriṣṭānasmānākhyāta śauraye

तेऽचिरेणैव कालेन संप्राप्ता यादवीं पुरीम् ।
ऊचुः संकर्षणोपेन्द्रौ वचनं वचनक्षमौ

te'cireṇaiva kālena saṃprāptā yādavīṃ purīm |
ūcuḥ saṃkarṣaṇopendrau vacanaṃ vacanakṣamau

कुशलं पाण्डवाः सर्वानाहुः स्मान्धकवृष्णयः ।
आत्मनश्चाहतानाहुर्विमुक्ताञ्जातुषाद्गृहात्

kuśalaṃ pāṇḍavāḥ sarvānāhuḥ smāndhakavṛṣṇayaḥ |
ātmanaścāhatānāhurvimuktāñjātuṣādgṛhāt

समाजे द्रौपदीं लब्धामाहू राजीवलोचनाम् ।
आत्मनः सदृशीं सर्वैः शीलवृत्तसमाधिभिः

samāje draupadīṃ labdhāmāhū rājīvalocanām |
ātmanaḥ sadṛśīṃ sarvaiḥ śīlavṛttasamādhibhiḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णस्तानुवाचोत्तरं वचः ।
सर्वमेतदहं जाने वधात्तस्य तु रक्षसः

tacchrutvā vacanaṃ kṛṣṇastānuvācottaraṃ vacaḥ |
sarvametadahaṃ jāne vadhāttasya tu rakṣasaḥ

तत उद्योजयामास माधवश्चतुरङ्गिणीम् ।
सेनामुपानयत्तूर्णं पाञ्चालनगरीं प्रति

tata udyojayāmāsa mādhavaścaturaṅgiṇīm |
senāmupānayattūrṇaṃ pāñcālanagarīṃ prati

ततः संकर्षणश्चैव केशवश्च महाबलः ।
यादवैः सह सर्वैश्च पाण्डवानभिजग्मतुः

tataḥ saṃkarṣaṇaścaiva keśavaśca mahābalaḥ |
yādavaiḥ saha sarvaiśca pāṇḍavānabhijagmatuḥ

पितृष्वसारं संपूज्य नत्वा चैव तु यादवीम् ।
द्रौपदीं भूषणैः शुभ्रैर्भूषयित्वा यथाविधि

pitṛṣvasāraṃ saṃpūjya natvā caiva tu yādavīm |
draupadīṃ bhūṣaṇaiḥ śubhrairbhūṣayitvā yathāvidhi

पाण्डवान्हर्षयित्वा तु पूजयामासतुश्च तान् ।
न्यायतः पूजितौ राज्ञा द्रुपदेन महात्मना

pāṇḍavānharṣayitvā tu pūjayāmāsatuśca tān |
nyāyataḥ pūjitau rājñā drupadena mahātmanā

यादवाः पूजिताः सर्वे पाण्डवैश्च महात्मभिः ।
रेमिरे पाण्डवैः सार्धं ते पाञ्चालपुरे तदा

yādavāḥ pūjitāḥ sarve pāṇḍavaiśca mahātmabhiḥ |
remire pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ te pāñcālapure tadā