अध्याय 219: विदुर ने धृतराष्ट्र को समाचार दिया

वृत्ते स्वयंवरे चैव राजानः सर्व एव ते ।
यथागतं विप्रजग्मुर्विदित्वा पाण्डवान्वृतान्

vṛtte svayaṃvare caiva rājānaḥ sarva eva te |
yathāgataṃ viprajagmurviditvā pāṇḍavānvṛtān

अथ दुर्योधनो राजा विमना भ्रातृभिः सह ।
अश्वत्थाम्ना मातुलेन कर्णेन च कृपेण च

atha duryodhano rājā vimanā bhrātṛbhiḥ saha |
aśvatthāmnā mātulena karṇena ca kṛpeṇa ca

विनिवृत्तो वृतं दृष्ट्वा द्रौपद्या श्वेतवाहनम् ।
तं तु दुःशासनोऽव्रीडो मन्दंमन्दमिवाब्रवीत्

vinivṛtto vṛtaṃ dṛṣṭvā draupadyā śvetavāhanam |
taṃ tu duḥśāsano'vrīḍo mandaṃmandamivābravīt

यद्यसौ ब्राह्मणो न स्याद्विन्देत द्रौपदीं न सः ।
न हि तं तत्त्वतो राजन्वेद कश्चिद्धनंजयम्

yadyasau brāhmaṇo na syādvindeta draupadīṃ na saḥ |
na hi taṃ tattvato rājanveda kaściddhanaṃjayam

दैवं च परमं मन्ये पौरुषं चाप्यनर्थकम् ।
धिगस्तु पौरुषं मन्त्रं यद्धरन्तीह पाण्डवाः

daivaṃ ca paramaṃ manye pauruṣaṃ cāpyanarthakam |
dhigastu pauruṣaṃ mantraṃ yaddharantīha pāṇḍavāḥ

बध्वा चक्षूंषि नः पार्था राज्ञां च द्रुपदात्मजाम् ।
उद्वाह्य राज्ञां तैर्न्यस्तो वामः पादः पृथासुतैः

badhvā cakṣūṃṣi naḥ pārthā rājñāṃ ca drupadātmajām |
udvāhya rājñāṃ tairnyasto vāmaḥ pādaḥ pṛthāsutaiḥ

विमुक्ताः कथमेतेन जतुवेश्मविर्भुजः ।
अस्माकं पौरुषं सत्वं बुद्धिश्चापि गता ततः

vimuktāḥ kathametena jatuveśmavirbhujaḥ |
asmākaṃ pauruṣaṃ satvaṃ buddhiścāpi gatā tataḥ

वयं हता मातुलाद्य विश्वस्य च पुरोचनम् ।
अदग्ध्वा पाण्डवानेतान्स्वयं दग्धो हुताशने

vayaṃ hatā mātulādya viśvasya ca purocanam |
adagdhvā pāṇḍavānetānsvayaṃ dagdho hutāśane

मत्तो मातुल मन्येऽहं पाण्डवा बुद्धिमत्तराः ।
तेषां नास्ति भयं मृत्योर्मुक्तानां जतुवेश्मनः

matto mātula manye'haṃ pāṇḍavā buddhimattarāḥ |
teṣāṃ nāsti bhayaṃ mṛtyormuktānāṃ jatuveśmanaḥ

एवं संभाषमाणास्ते निन्दन्तश्च पुरोचनम् ।
पञ्चपुत्रां किरातीं च विदुरं च महामतिम्

evaṃ saṃbhāṣamāṇāste nindantaśca purocanam |
pañcaputrāṃ kirātīṃ ca viduraṃ ca mahāmatim

विविशुर्हास्तिनपुरं दीना विगतचेतसः

viviśurhāstinapuraṃ dīnā vigatacetasaḥ

त्रस्ता विगतसंकल्पा दृष्ट्वा पार्थान्महौजसः ।
मुक्तान्हव्यभुजश्चैव संयुक्तान्द्रुपदेन च

trastā vigatasaṃkalpā dṛṣṭvā pārthānmahaujasaḥ |
muktānhavyabhujaścaiva saṃyuktāndrupadena ca

धृष्टद्युम्नं तु संचिन्त्य तथैव च शिखण्डिनम् ।
द्रुपदस्यात्मजांश्चान्यान्सर्वयुद्धविशारदान्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃcintya tathaiva ca śikhaṇḍinam |
drupadasyātmajāṃścānyānsarvayuddhaviśāradān

विदुरस्त्वथ ताञ्श्रुत्वा द्रौपद्या पाण्डवान्वृतान् ।
व्रीडितान्धार्तराष्ट्रांश्च भग्नदर्पानुपागतान्

vidurastvatha tāñśrutvā draupadyā pāṇḍavānvṛtān |
vrīḍitāndhārtarāṣṭrāṃśca bhagnadarpānupāgatān

ततः प्रीतमनाः क्षत्ता धृतराष्ट्रं विशांपते ।
उवाच दिष्ट्या कुरवो वर्ध्त इति विस्मितः

tataḥ prītamanāḥ kṣattā dhṛtarāṣṭraṃ viśāṃpate |
uvāca diṣṭyā kuravo vardhta iti vismitaḥ

वैचित्रवीर्यस्तु नृपो निशम्य विदुरस्य तत् ।
अब्रवीत्परमप्रीतो दिष्ट्या दिष्ट्येति भारत

vaicitravīryastu nṛpo niśamya vidurasya tat |
abravītparamaprīto diṣṭyā diṣṭyeti bhārata

मन्यते स वृतं पुत्रं ज्येष्ठं द्रुपदकन्यया ।
दुर्योधनमविज्ञानात्प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः

manyate sa vṛtaṃ putraṃ jyeṣṭhaṃ drupadakanyayā |
duryodhanamavijñānātprajñācakṣurnareśvaraḥ

अथ त्वाज्ञापयामास द्रौपद्या भूषणं बहु ।
आनीयतां वै कृष्णेति पुत्रं दुर्योधनं तदा

atha tvājñāpayāmāsa draupadyā bhūṣaṇaṃ bahu |
ānīyatāṃ vai kṛṣṇeti putraṃ duryodhanaṃ tadā

अथ स्म पश्चाद्विदुर आचख्यावम्बिकात्मजम् ।
कौरव्या इति सामान्यान्न मन्येथास्तवात्मजान्

atha sma paścādvidura ācakhyāvambikātmajam |
kauravyā iti sāmānyānna manyethāstavātmajān

वर्धन्त इति मद्वाक्याद्वर्धिताः पाण्डुनन्दनाः ।
कृष्णया संवृताः पार्था विमुक्ता राजसङ्गरात्

vardhanta iti madvākyādvardhitāḥ pāṇḍunandanāḥ |
kṛṣṇayā saṃvṛtāḥ pārthā vimuktā rājasaṅgarāt

दिष्ट्या कुशलिनो राजन्पूजिता द्रुपदेन च

diṣṭyā kuśalino rājanpūjitā drupadena ca

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं विदुरस्य नराधिपः ।
आकारच्छादनार्थाय दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्

etacchrutvā tu vacanaṃ vidurasya narādhipaḥ |
ākāracchādanārthāya diṣṭyādiṣṭyeti cābravīt

एवं विदुर भद्रं ते यदि जीवन्ति पाण्डवाः ।
न ममौ मे तनौ प्रीतिस्त्वद्वाक्यामृतसंभवा

evaṃ vidura bhadraṃ te yadi jīvanti pāṇḍavāḥ |
na mamau me tanau prītistvadvākyāmṛtasaṃbhavā

साध्वाचारतया तेषां संबन्धो द्रुपदेन च ।
बभूव परमश्लाघ्यो दिष्ट्यादिष्ट्येति चाब्रवीत्

sādhvācāratayā teṣāṃ saṃbandho drupadena ca |
babhūva paramaślāghyo diṣṭyādiṣṭyeti cābravīt

अन्ववाये वसोर्जातः प्रवरे मात्स्यके कुले ।
वृत्तविद्यातपोवृद्धः पार्थिवानां च संमतः

anvavāye vasorjātaḥ pravare mātsyake kule |
vṛttavidyātapovṛddhaḥ pārthivānāṃ ca saṃmataḥ

पुत्राश्चास्य तथा पौत्राः सर्वे सुचरितव्रताः ।
तेषां संबन्धिनश्चान्ये बहवः सुमहाबलाः

putrāścāsya tathā pautrāḥ sarve sucaritavratāḥ |
teṣāṃ saṃbandhinaścānye bahavaḥ sumahābalāḥ

यथैव पाण्डोः पुत्रास्ते ततोऽप्यभ्यधिका मम ।
सेयमभ्यधिकान्येभ्यो वृत्तिर्विदुर मे मता

yathaiva pāṇḍoḥ putrāste tato'pyabhyadhikā mama |
seyamabhyadhikānyebhyo vṛttirvidura me matā

या प्रीतिः पाण्डुपुत्रेषु न साऽन्यत्र ममाभिभो ।
नित्योऽयं चिन्तितः क्षत्तः सत्यं सत्येन शपे

yā prītiḥ pāṇḍuputreṣu na sā'nyatra mamābhibho |
nityo'yaṃ cintitaḥ kṣattaḥ satyaṃ satyena śape

यत्ते कुशलिनो वीराः पाण्डुपुत्रा महारथाः ।
मित्रवन्तोऽभवन्पुत्रा दुर्योधनमुखास्तथा

yatte kuśalino vīrāḥ pāṇḍuputrā mahārathāḥ |
mitravanto'bhavanputrā duryodhanamukhāstathā

मया श्रुतं यदा वह्नेर्दग्धाः पाण्डुसुता इति ।
तदाऽदह्यं दिवारात्रं न भोक्ष्ये न स्वपामि च

mayā śrutaṃ yadā vahnerdagdhāḥ pāṇḍusutā iti |
tadā'dahyaṃ divārātraṃ na bhokṣye na svapāmi ca

असहायाश्चं मे पुत्रा लूनपक्षा इव द्विजाः ।
तत्त्वतः शृणु मे क्षत्तः सुसहायाः सुता मम ।
अद्य वै स्थिरसाम्राज्यमाचन्द्रार्कं ममाभवत्

asahāyāścaṃ me putrā lūnapakṣā iva dvijāḥ |
tattvataḥ śṛṇu me kṣattaḥ susahāyāḥ sutā mama |
adya vai sthirasāmrājyamācandrārkaṃ mamābhavat

को हि द्रुपदमासाद्य मित्रं क्षत्तः सबान्धवम् ।
न बुभूषेद्भवेनार्थी गतश्रीरपि पार्थिवः

ko hi drupadamāsādya mitraṃ kṣattaḥ sabāndhavam |
na bubhūṣedbhavenārthī gataśrīrapi pārthivaḥ

तं तथा भाषमाणं तु विदुरः प्रत्यभाषत ।
नित्यं भवतु ते बुद्धिरेषा राजञ्छतं समाः ।
इत्युक्त्वा प्रययौ राजन्विदुरः स्वं निवेशनम्

taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu viduraḥ pratyabhāṣata |
nityaṃ bhavatu te buddhireṣā rājañchataṃ samāḥ |
ityuktvā prayayau rājanviduraḥ svaṃ niveśanam

ततो दुर्योधनश्चापि राधेयश्च विशांपते ।
धृतराष्ट्रमुपागम्य वचोऽब्रूतामिदं तदा

tato duryodhanaścāpi rādheyaśca viśāṃpate |
dhṛtarāṣṭramupāgamya vaco'brūtāmidaṃ tadā

सन्निधौ विदुरस्य त्वां दोषं वक्तुं न शक्नुवः ।
विविक्तमिति वक्ष्यावः किं तवेदं चिकीर्षितम्

sannidhau vidurasya tvāṃ doṣaṃ vaktuṃ na śaknuvaḥ |
viviktamiti vakṣyāvaḥ kiṃ tavedaṃ cikīrṣitam

सपत्नवृद्धिं यत्तात मन्यसे वृद्धिमात्मनः ।
अभिष्टौषि च यत्क्षत्तुः समीपे द्विपदांवर

sapatnavṛddhiṃ yattāta manyase vṛddhimātmanaḥ |
abhiṣṭauṣi ca yatkṣattuḥ samīpe dvipadāṃvara

अन्यस्मिन्नृप कर्तव्ये त्वमन्यत्कुरुषेऽनघ ।
तेषां बलविघातो हि कर्तव्यस्तात नित्यशः

anyasminnṛpa kartavye tvamanyatkuruṣe'nagha |
teṣāṃ balavighāto hi kartavyastāta nityaśaḥ

ते वयं प्राप्तकालस्य चिकीर्षां मन्त्रयामहे ।
यथा नो न ग्रसेयुस्ते सपुत्रबलबान्धवान्

te vayaṃ prāptakālasya cikīrṣāṃ mantrayāmahe |
yathā no na graseyuste saputrabalabāndhavān