अध्याय 217: शकुनि का युद्ध प्रस्ताव, भूरिश्रवा की शान्ति सलाह

ततो राज्ञां चैरराप्तैः प्रवृत्तिरुपनीयत ।
पाण्डवैरुपसंपन्ना द्रौपदी पतिभिः शुभा

tato rājñāṃ cairarāptaiḥ pravṛttirupanīyata |
pāṇḍavairupasaṃpannā draupadī patibhiḥ śubhā

येन तद्धनुरादाय लक्ष्यं विद्धं महात्मना ।
सोऽर्जुनो जयतां श्रेष्ठो महाबाणधनुर्धरः

yena taddhanurādāya lakṣyaṃ viddhaṃ mahātmanā |
so'rjuno jayatāṃ śreṣṭho mahābāṇadhanurdharaḥ

यः शल्यं मद्रराजं वै प्रोत्क्षिप्यापातयद्बली ।
त्रासयामास संक्रुद्धो वृक्षेण पुरुषान्रणे

yaḥ śalyaṃ madrarājaṃ vai protkṣipyāpātayadbalī |
trāsayāmāsa saṃkruddho vṛkṣeṇa puruṣānraṇe

न चास्य संभ्रमः कश्चिदासीत्तत्र महात्मनः ।
स भीमो भीमसंस्पर्शः शत्रुसेनाङ्गपातनः

na cāsya saṃbhramaḥ kaścidāsīttatra mahātmanaḥ |
sa bhīmo bhīmasaṃsparśaḥ śatrusenāṅgapātanaḥ

योऽसावत्यक्रमीद्युध्यन्युद्धे दुर्योधनं तथा ।
स राजा पाण्डवश्रेष्ठः पुण्यभाग्बुद्धिवर्धनः

yo'sāvatyakramīdyudhyanyuddhe duryodhanaṃ tathā |
sa rājā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ puṇyabhāgbuddhivardhanaḥ

दुर्योधनस्यावरजैर्यौ युध्येतां प्रतीपवत् ।
तौ यमौ वृत्तसंपन्नौ संपन्नबलविक्रमौ

duryodhanasyāvarajairyau yudhyetāṃ pratīpavat |
tau yamau vṛttasaṃpannau saṃpannabalavikramau

ब्रह्मरूपधराञ्श्रुत्वा प्रशान्तान्पाण्डुनन्दनान् ।
कौन्तेयान्मनुजेन्द्राणां विस्मयः समजायत

brahmarūpadharāñśrutvā praśāntānpāṇḍunandanān |
kaunteyānmanujendrāṇāṃ vismayaḥ samajāyata

पौरा हि सर्वे राजन्याः समपद्यन्त विस्मिताः ।
सपुत्रा हि पुरा कुन्ती दग्धा जतुगृहे श्रुता

paurā hi sarve rājanyāḥ samapadyanta vismitāḥ |
saputrā hi purā kuntī dagdhā jatugṛhe śrutā

सर्वभूमिपतीनां च राष्ट्राणां च यशस्विनी ।
पुनर्जातानिव च तांस्तेऽमन्यन्त नराधिपाः

sarvabhūmipatīnāṃ ca rāṣṭrāṇāṃ ca yaśasvinī |
punarjātāniva ca tāṃste'manyanta narādhipāḥ

धिगकुर्वंस्तदा भीष्मं धृतराष्ट्रं च कौरवम् ।
कर्मणाऽतिनृशंसेन पुरोचनकृतेन वै

dhigakurvaṃstadā bhīṣmaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravam |
karmaṇā'tinṛśaṃsena purocanakṛtena vai

धार्मिकान्वृत्तसंपन्नान्मातुः प्रियहिते रतान् ।
यदा तानीदृशान्पार्थानुत्सादयितुमिच्छति

dhārmikānvṛttasaṃpannānmātuḥ priyahite ratān |
yadā tānīdṛśānpārthānutsādayitumicchati

ततः स्वयंवरे वृत्ते धार्तराष्ट्राश्च भारत ।
मन्त्रयन्ति ततः सर्वे कर्णसौबलदूषिताः

tataḥ svayaṃvare vṛtte dhārtarāṣṭrāśca bhārata |
mantrayanti tataḥ sarve karṇasaubaladūṣitāḥ

कश्चिच्छत्रुः कर्शनीयः पीडनीयस्तथाऽपरः ।
उत्सादनीयाः कौन्तेयाः सर्वक्षत्रस्य मे मताः

kaścicchatruḥ karśanīyaḥ pīḍanīyastathā'paraḥ |
utsādanīyāḥ kaunteyāḥ sarvakṣatrasya me matāḥ

एवं पराजिताः सर्वे यदि यूयं गमिष्यथ ।
अकृत्वा संविदं कांचिन्मनस्तप्स्यत्यसंशयम्

evaṃ parājitāḥ sarve yadi yūyaṃ gamiṣyatha |
akṛtvā saṃvidaṃ kāṃcinmanastapsyatyasaṃśayam

अयं देशश्च कालश्च पाण्डवाहरणाय नः ।
न चेदेवं करिष्यध्वं लोके हास्या भविष्यथ

ayaṃ deśaśca kālaśca pāṇḍavāharaṇāya naḥ |
na cedevaṃ kariṣyadhvaṃ loke hāsyā bhaviṣyatha

यमेते संश्रिता वस्तुं कामयन्ते च भूमिपम् ।
सोऽल्पवीर्यबलो राजा द्रुपदो वै मतो मम

yamete saṃśritā vastuṃ kāmayante ca bhūmipam |
so'lpavīryabalo rājā drupado vai mato mama

यावदेतान्न जानन्ति जीवतो वृष्णिपुङ्गवाः ।
चैद्यश्च पुरुषव्याघ्रः शिशुपालः प्रतापवान्

yāvadetānna jānanti jīvato vṛṣṇipuṅgavāḥ |
caidyaśca puruṣavyāghraḥ śiśupālaḥ pratāpavān

एकीभावं गतो राज्ञा द्रुपदेन महात्मना ।
दुराधर्षतरा राजन्भविष्यन्ति न संशयः

ekībhāvaṃ gato rājñā drupadena mahātmanā |
durādharṣatarā rājanbhaviṣyanti na saṃśayaḥ

यावच्चञ्चलतां सर्वे प्राप्नुवन्ति नराधिपाः ।
तावदेव व्यवस्यामः पाण्डवानां वधं प्रति

yāvaccañcalatāṃ sarve prāpnuvanti narādhipāḥ |
tāvadeva vyavasyāmaḥ pāṇḍavānāṃ vadhaṃ prati

मुक्ता जतुगृहाद्भीमादाशीविषमुखादिव ।
पुनस्ते यदि मुच्यन्ते महन्नो भयमागतम्

muktā jatugṛhādbhīmādāśīviṣamukhādiva |
punaste yadi mucyante mahanno bhayamāgatam

तेषामिहोपयातानामेषां तु चिरवासिनाम् ।
अन्तरे दुष्करं स्थातुं गजयोर्महतोरिव

teṣāmihopayātānāmeṣāṃ tu ciravāsinām |
antare duṣkaraṃ sthātuṃ gajayormahatoriva

हनध्वं प्रगृहीतानि बलानि बलिनां वराः ।
यावन्नः कुरुसेनायां पतन्ति पतगा इव

hanadhvaṃ pragṛhītāni balāni balināṃ varāḥ |
yāvannaḥ kurusenāyāṃ patanti patagā iva

तावत्सर्वाभिसारेण पुरमेतद्विहन्यताम् ।
एतन्मम मतं चैव प्राप्तकालं नरर्षभ

tāvatsarvābhisāreṇa purametadvihanyatām |
etanmama mataṃ caiva prāptakālaṃ nararṣabha

शकुनेर्वचनं श्रुत्वा भाषमाणस्य दुर्मतेः ।
सोमदत्तिरिदं वाक्यं जगाद परमं ततः

śakunervacanaṃ śrutvā bhāṣamāṇasya durmateḥ |
somadattiridaṃ vākyaṃ jagāda paramaṃ tataḥ

प्रकृतीः सप्त वै ज्ञात्वा आत्मनश्च परस्य च ।
तथा देशं च कालं च षड्विधान्स नयोद्गुणान्

prakṛtīḥ sapta vai jñātvā ātmanaśca parasya ca |
tathā deśaṃ ca kālaṃ ca ṣaḍvidhānsa nayodguṇān

स्थानं वृद्धिं क्षयं चैव भूमिं मित्राणि विक्रमम् ।
प्रसमीक्ष्याभियुञ्जीत परं व्यसनपीडितम्

sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayaṃ caiva bhūmiṃ mitrāṇi vikramam |
prasamīkṣyābhiyuñjīta paraṃ vyasanapīḍitam

ततोऽहं पाण्डवान्मन्ये मित्रकोशसमन्वितान् ।
बलस्थान्विक्रमस्थांश्च स्वकृतैः प्रकृतिप्रियान्

tato'haṃ pāṇḍavānmanye mitrakośasamanvitān |
balasthānvikramasthāṃśca svakṛtaiḥ prakṛtipriyān

वपुषा हि तु भूतानां नेत्राणि हृदयानि च ।
श्रोत्रं मधुरया वाचा रमयत्यर्जुनो नृणाम्

vapuṣā hi tu bhūtānāṃ netrāṇi hṛdayāni ca |
śrotraṃ madhurayā vācā ramayatyarjuno nṛṇām

न तु केवलदैवेन प्रजा भावेन भेजिरे ।
यद्बभूव मनःकान्तं कर्मणा स चकार तत्

na tu kevaladaivena prajā bhāvena bhejire |
yadbabhūva manaḥkāntaṃ karmaṇā sa cakāra tat

न ह्ययुक्तं न चासक्तं नानृतं न च विप्रियम् ।
भाषितं चारुभाषस्य जज्ञे पार्थस्य भारती

na hyayuktaṃ na cāsaktaṃ nānṛtaṃ na ca vipriyam |
bhāṣitaṃ cārubhāṣasya jajñe pārthasya bhāratī

तानेवंगुणसंपन्नान्संपन्नान्राजलक्षणैः ।
न तान्पश्यामि ये शक्ताः समुच्छेत्तुं यथा बलात्

tānevaṃguṇasaṃpannānsaṃpannānrājalakṣaṇaiḥ |
na tānpaśyāmi ye śaktāḥ samucchettuṃ yathā balāt

प्रभावशक्तिर्विपुला मन्त्रशक्तिश्च पुष्कला ।
तथैवोत्साहशक्तिश्च पार्थेष्वप्यधितिष्ठति

prabhāvaśaktirvipulā mantraśaktiśca puṣkalā |
tathaivotsāhaśaktiśca pārtheṣvapyadhitiṣṭhati

मौलमित्रबलानां च कालज्ञो वै युधिष्टिरः ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनेति युधिष्ठिरः

maulamitrabalānāṃ ca kālajño vai yudhiṣṭiraḥ |
sāmnā dānena bhedena daṇḍeneti yudhiṣṭhiraḥ

अमित्रांश्च ततो जेतुनं न रोषेणेति मे मतिः ।
परिक्रीय धनैः शत्रुं मित्राणि च बलानि च

amitrāṃśca tato jetunaṃ na roṣeṇeti me matiḥ |
parikrīya dhanaiḥ śatruṃ mitrāṇi ca balāni ca

मूलं च सुकृतं कृत्वा भुङ्क्ते भूमिं च पाण्डवः ।
अशक्यान्पाण्डवान्मन्ये देवैरपि सवासवैः

mūlaṃ ca sukṛtaṃ kṛtvā bhuṅkte bhūmiṃ ca pāṇḍavaḥ |
aśakyānpāṇḍavānmanye devairapi savāsavaiḥ

येषामर्थे सदा युक्तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ ।
श्रेयश्च यदि मन्यद्वं मन्मतं यदि वा मतम्

yeṣāmarthe sadā yuktau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau |
śreyaśca yadi manyadvaṃ manmataṃ yadi vā matam

संविदं पाण्डवैः सर्वैः कृत्वा याम यथागतम् ।
गोपुराट्टालकैरुच्चैरुपतल्पशतैरपि

saṃvidaṃ pāṇḍavaiḥ sarvaiḥ kṛtvā yāma yathāgatam |
gopurāṭṭālakairuccairupatalpaśatairapi

गुप्तं पुरवरश्रेष्ठमेतदद्भिश्च संवृतम् ।
तृणधान्येन्धरसैस्तथा यन्त्रायुधौषधैः

guptaṃ puravaraśreṣṭhametadadbhiśca saṃvṛtam |
tṛṇadhānyendharasaistathā yantrāyudhauṣadhaiḥ

युक्तं बहुकवाटैश्च द्रव्यागारसुवेदिकैः ।
भीमोच्छ्रितमहाचक्रं बृहदट्टालसंवृतम्

yuktaṃ bahukavāṭaiśca dravyāgārasuvedikaiḥ |
bhīmocchritamahācakraṃ bṛhadaṭṭālasaṃvṛtam

दृढप्राकारनिर्यूहं शतघ्नीशतसंकुलम् ।
ऐष्टको दारवो वप्रो मानुषश्चेति यः स्मृतः

dṛḍhaprākāraniryūhaṃ śataghnīśatasaṃkulam |
aiṣṭako dāravo vapro mānuṣaśceti yaḥ smṛtaḥ

प्राकारकर्तृभिर्वीरैर्नृगर्भस्तत्र पूजितः ।
तदेतन्नरगर्भेण पाण्डरेण विराजते

prākārakartṛbhirvīrairnṛgarbhastatra pūjitaḥ |
tadetannaragarbheṇa pāṇḍareṇa virājate

सालेनानेकतालेन सर्वतः संवृतं पुरम् ।
अनुरक्ताः प्रकृतयो द्रुपदस्य महात्मनः

sālenānekatālena sarvataḥ saṃvṛtaṃ puram |
anuraktāḥ prakṛtayo drupadasya mahātmanaḥ

दानमानार्जिताः सर्वे बाह्याभ्यन्तरगाश्च ये ।
प्रतिरुद्धानिमाञ्ज्ञात्वा राजभिर्भीमविक्रमैः

dānamānārjitāḥ sarve bāhyābhyantaragāśca ye |
pratiruddhānimāñjñātvā rājabhirbhīmavikramaiḥ

उपयास्यन्ति दाशार्हाः समुदग्रोच्छ्रितायुधाः ।
तस्मात्संन्धिं वयं कृत्वा धार्तराष्ट्रस्य पाण्डवैः

upayāsyanti dāśārhāḥ samudagrocchritāyudhāḥ |
tasmātsaṃndhiṃ vayaṃ kṛtvā dhārtarāṣṭrasya pāṇḍavaiḥ

स्वराष्ट्रमेव गच्छामो यद्याप्तं वचनं मम ।
एतन्मम मतं सर्वैः क्रियतां यदि रोचते ।
एतद्धि सुकृतं मन्ये क्षेमं चापि महीभिताम्

svarāṣṭrameva gacchāmo yadyāptaṃ vacanaṃ mama |
etanmama mataṃ sarvaiḥ kriyatāṃ yadi rocate |
etaddhi sukṛtaṃ manye kṣemaṃ cāpi mahībhitām