आदि पर्व

अध्याय 188: तपती संवरण से पिता से माँगने को कहती है

इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि चैत्ररथपर्वणि अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

26 श्लोक · 188 में से 261

इस अध्याय में क्या होता है

तपती संवरण से पिता से माँगने को कहती है

उसके अन्तर्धान होते ही संवरण अचेत होकर भूमि पर गिर पड़ते हैं। वह कन्या फिर प्रकट होकर मधुर स्वर में कहती है, उठिए। वे लड़खड़ाती वाणी में विनती करते हैं: कामदेव बाणों से बींध रहा है, मेरे प्राण तुम्हारे अधीन हैं, तुम्हारे बिना जी न सकूँगा, गान्धर्व विवाह से मुझे स्वीकार करो। तपती उत्तर देती है कि वह स्वतन्त्र नहीं, उसके पिता जीवित हैं। यदि प्रेम है तो प्रणाम, तप और नियम से मेरे पिता सूर्य से माँगो; वे दे दें तो मैं सदा तुम्हारी रहूँगी। फिर वह अपना नाम बताती है: मैं तपती हूँ, सावित्री की छोटी बहन, लोकों के दीपक सविता की पुत्री।

गन्धर्व उवाच

188.1

अथ तस्यामदृश्यायां नृपतिः काममोहितः ।
पातनः शत्रुसङ्घानां पपात धरणीतले

atha tasyāmadṛśyāyāṃ nṛpatiḥ kāmamohitaḥ |
pātanaḥ śatrusaṅghānāṃ papāta dharaṇītale

188.2

तस्मिन्निपतिते भूमावथ सा चारुहासिनी ।
पुनः पीनायतश्रोणी दर्शयामास तं नृपम्

tasminnipatite bhūmāvatha sā cāruhāsinī |
punaḥ pīnāyataśroṇī darśayāmāsa taṃ nṛpam

188.3

अथाबभाषे कल्याणी वाचा मधुरया नृपम् ।
तं कुरूणां कुलकरं कामाभिहतचेतसम्

athābabhāṣe kalyāṇī vācā madhurayā nṛpam |
taṃ kurūṇāṃ kulakaraṃ kāmābhihatacetasam

188.4

उवाच मधुरं वाक्यं तपती हसतीव सा ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते न त्वमर्हस्यरिन्दम

uvāca madhuraṃ vākyaṃ tapatī hasatīva sā |
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te na tvamarhasyarindama

188.5

मोहं नृपतिशार्दूल गन्तुमाविष्कृतः क्षितौ ।
एवमुक्तोऽथ नृपतिर्वाचा मधुरया तदा

mohaṃ nṛpatiśārdūla gantumāviṣkṛtaḥ kṣitau |
evamukto'tha nṛpatirvācā madhurayā tadā

188.6

ददर्श विपुलश्रोणीं तामेवाभिमुखे स्थिताम् ।
अथ तामसितापाङ्गीमाबभाषे स पार्थिवः

dadarśa vipulaśroṇīṃ tāmevābhimukhe sthitām |
atha tāmasitāpāṅgīmābabhāṣe sa pārthivaḥ

188.7

मन्मथाग्निपरीतात्मा सन्दिग्धाक्षरया गिरा ।
साधु त्वमसितापाङ्गि कामार्तं मत्तकाशिनि

manmathāgniparītātmā sandigdhākṣarayā girā |
sādhu tvamasitāpāṅgi kāmārtaṃ mattakāśini

188.8

भजस्व भजमानं मां प्राणा हि प्रजहन्ति माम् ।
त्वदर्थं हि विशालाक्षि मामयं निशितैः शरैः

bhajasva bhajamānaṃ māṃ prāṇā hi prajahanti mām |
tvadarthaṃ hi viśālākṣi māmayaṃ niśitaiḥ śaraiḥ

188.9

कामः कमलगर्भाभे प्रतिविध्यन्न शाम्यति ।
दष्टमेवमनाक्रन्दे भद्रे काममहाहिना

kāmaḥ kamalagarbhābhe pratividhyanna śāmyati |
daṣṭamevamanākrande bhadre kāmamahāhinā

188.10

सा त्वं पीनायतश्रोणी मामाप्नुहि वरानने ।
त्वदधीना हि मे प्राणाः किन्नरोद्गीतभाषिणि

sā tvaṃ pīnāyataśroṇī māmāpnuhi varānane |
tvadadhīnā hi me prāṇāḥ kinnarodgītabhāṣiṇi

188.11

चारुसर्वानवद्याङ्गि पद्मेन्दुप्रतिमानने ।
न ह्यहं त्वदृते भीरु शक्ष्यामि खलु जीवितुम्

cārusarvānavadyāṅgi padmendupratimānane |
na hyahaṃ tvadṛte bhīru śakṣyāmi khalu jīvitum

188.12

कामः कमलपत्राक्षि प्रतिविध्यति मामयम् ।
तस्मात्कुरु विशालाक्षि मय्यनुक्रोशमङ्गने

kāmaḥ kamalapatrākṣi pratividhyati māmayam |
tasmātkuru viśālākṣi mayyanukrośamaṅgane

188.13

भक्तं मामसितापाङ्गि न परित्यक्तुमर्हसि ।
त्वं हि मां प्रीतियोगेन त्रातुमर्हसि भामिनि

bhaktaṃ māmasitāpāṅgi na parityaktumarhasi |
tvaṃ hi māṃ prītiyogena trātumarhasi bhāmini

188.14

त्वद्दर्शनकृतस्नेहं मनश्चलति मे भृशम् ।
न त्वां दृष्ट्वा पुनश्चान्यां द्रष्टुं कल्याणि रोचते

tvaddarśanakṛtasnehaṃ manaścalati me bhṛśam |
na tvāṃ dṛṣṭvā punaścānyāṃ draṣṭuṃ kalyāṇi rocate

188.15

प्रसीद वशगोऽहं ते भक्तं मां भज भामिनि ।
दृष्ट्वैव त्वां वरारोहे मन्मथो भृशमङ्गने

prasīda vaśago'haṃ te bhaktaṃ māṃ bhaja bhāmini |
dṛṣṭvaiva tvāṃ varārohe manmatho bhṛśamaṅgane

188.16

अन्तर्गतं विशालाक्षि विध्यति स्म पतत्त्रिभिः ।
मन्मथाग्निसमुद्भूतं दाहं कमललोचने

antargataṃ viśālākṣi vidhyati sma patattribhiḥ |
manmathāgnisamudbhūtaṃ dāhaṃ kamalalocane

188.17

प्रीतिसंयोगयुक्ताभिरद्भिः प्रह्लादयस्व मे ।
पुष्पायुधं दुराधर्षं प्रचण्डशरकार्मुकम्

prītisaṃyogayuktābhiradbhiḥ prahlādayasva me |
puṣpāyudhaṃ durādharṣaṃ pracaṇḍaśarakārmukam

188.18

त्वद्दर्शनसमुद्भूतं विध्यन्तं दुःसहैः शरैः ।
उपशामय कल्याणि आत्मदानेन भामिनि

tvaddarśanasamudbhūtaṃ vidhyantaṃ duḥsahaiḥ śaraiḥ |
upaśāmaya kalyāṇi ātmadānena bhāmini

188.19

गान्धर्वेण विवाहेन मामुपैहि वराङ्गने ।
विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते

gāndharveṇa vivāhena māmupaihi varāṅgane |
vivāhānāṃ hi rambhoru gāndharvaḥ śreṣṭha ucyate

तपत्युवाच

188.20

नाहमीशाऽऽत्मनो राजन्कन्या पितृमती ह्यहम् ।
मयि चेदस्ति ते प्रीतिर्याचस्व पितरं मम

nāhamīśā''tmano rājankanyā pitṛmatī hyaham |
mayi cedasti te prītiryācasva pitaraṃ mama

188.21

यथा हि ते मया प्राणाः संभृताश्च नरेश्वर ।
दर्शनादेव भूयस्त्वं तथा प्राणान्ममाहरः

yathā hi te mayā prāṇāḥ saṃbhṛtāśca nareśvara |
darśanādeva bhūyastvaṃ tathā prāṇānmamāharaḥ

188.22

न चाहमीशा देहस्य तस्मान्नृपतिसत्तम ।
समीपं नोपगच्छामि न स्वतन्त्रा हि योषितः

na cāhamīśā dehasya tasmānnṛpatisattama |
samīpaṃ nopagacchāmi na svatantrā hi yoṣitaḥ

188.23

का हि सर्वेषु लोकेषु विश्रुताभिजनं नृपम् ।
कन्या नाभिलषेन्नाथं भार्तारं भक्तवत्सलम्

kā hi sarveṣu lokeṣu viśrutābhijanaṃ nṛpam |
kanyā nābhilaṣennāthaṃ bhārtāraṃ bhaktavatsalam

188.24

तस्मादेवं गते काले याचस्व पितरं मम ।
आदित्यं प्रणिपातेन तपसा नियमेन च

tasmādevaṃ gate kāle yācasva pitaraṃ mama |
ādityaṃ praṇipātena tapasā niyamena ca

188.25

स चेत्कामयते दातुं तव मामरिसूदन ।
भविष्याम्यद्य ते राजन्सततं वशवर्तिनी

sa cetkāmayate dātuṃ tava māmarisūdana |
bhaviṣyāmyadya te rājansatataṃ vaśavartinī

188.26

अहं हि तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता ।
अस्य लोकप्रदीपस्य सवितुः क्षत्रियर्षभ

ahaṃ hi tapatī nāma sāvitryavarajā sutā |
asya lokapradīpasya savituḥ kṣatriyarṣabha

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)