अध्याय 189: वसिष्ठ ने संवरण के लिए तपती माँगी

एवमुक्त्वा ततस्तूर्णं जगामोर्ध्वमनिन्दिता ।
तपतीतपतीत्येव विललापातुरो नृपः

evamuktvā tatastūrṇaṃ jagāmordhvamaninditā |
tapatītapatītyeva vilalāpāturo nṛpaḥ

प्रास्स्वलच्चासकृद्राजा पुनरुत्थाय धावति ।
धावमानस्तु तपतीमदृष्ट्वैव महीपतिः ।
स तु राजा पुनर्भूमौ तत्रैव निपपात ह

prāssvalaccāsakṛdrājā punarutthāya dhāvati |
dhāvamānastu tapatīmadṛṣṭvaiva mahīpatiḥ |
sa tu rājā punarbhūmau tatraiva nipapāta ha

अन्वेषमाणः सबलस्तं राजानं नृपोत्तमम् ।
अमात्यः सानुयात्रश्च तं ददर्श महावने

anveṣamāṇaḥ sabalastaṃ rājānaṃ nṛpottamam |
amātyaḥ sānuyātraśca taṃ dadarśa mahāvane

क्षितौ निपतितं काले शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ।
त हि दृष्ट्वा महेष्वासं निरस्तं पतितं भुवि

kṣitau nipatitaṃ kāle śakradhvajamivocchritam |
ta hi dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ nirastaṃ patitaṃ bhuvi

बभूव सोऽस्य सचिवः संप्रदीप्त इवाग्निना ।
त्वरया चोपसङ्गम्य स्नेहादागतसंभ्रमः

babhūva so'sya sacivaḥ saṃpradīpta ivāgninā |
tvarayā copasaṅgamya snehādāgatasaṃbhramaḥ

तं समुत्थापयामास नृपतिं काममोहितम् ।
भूतलाद्भूमिपालेशं पितेव पतितं सुतम्

taṃ samutthāpayāmāsa nṛpatiṃ kāmamohitam |
bhūtalādbhūmipāleśaṃ piteva patitaṃ sutam

प्रज्ञया वयसा चैव वृद्धः कीर्त्या नयेन च ।
अमात्यस्तं समुत्थाप्य बभूव विगतज्वरः

prajñayā vayasā caiva vṛddhaḥ kīrtyā nayena ca |
amātyastaṃ samutthāpya babhūva vigatajvaraḥ

उवाच चैनं कल्याण्या वाचा मधुरयोत्थिम् ।
मा भैर्मनुजशार्दूल भद्रमस्तु तवानघ

uvāca cainaṃ kalyāṇyā vācā madhurayotthim |
mā bhairmanujaśārdūla bhadramastu tavānagha

क्षुत्पिपासापरिश्रान्तं तर्कयामास वै नृपम् ।
पतितं पातनं सङ्ख्ये शात्रवाणां महीतले

kṣutpipāsāpariśrāntaṃ tarkayāmāsa vai nṛpam |
patitaṃ pātanaṃ saṅkhye śātravāṇāṃ mahītale

वारिणा च सुशीतेन शिरस्तस्याभ्यषेचयत् ।
अस्पृशन्मुकुटं राज्ञः पुण्डरीकसुगन्धिना

vāriṇā ca suśītena śirastasyābhyaṣecayat |
aspṛśanmukuṭaṃ rājñaḥ puṇḍarīkasugandhinā

ततः प्रत्यागतप्राणस्तद्बलं बलवान्नृपः ।
सर्वं विसर्जयामास तमेकं सचिवं विना

tataḥ pratyāgataprāṇastadbalaṃ balavānnṛpaḥ |
sarvaṃ visarjayāmāsa tamekaṃ sacivaṃ vinā

ततस्तस्याज्ञया राज्ञो विप्रतस्थे महद्बलम् ।
स तु राजा गिरिप्रस्थे तस्मिन्पुनरुपाविशत्

tatastasyājñayā rājño vipratasthe mahadbalam |
sa tu rājā giriprasthe tasminpunarupāviśat

ततस्तस्मिन् गिरिवरे शुचिर्भूत्वा कृताञ्जलिः ।
आरिराधयिषुः सूर्यं तस्थावूर्ध्वमुखः क्षितौ

tatastasmin girivare śucirbhūtvā kṛtāñjaliḥ |
ārirādhayiṣuḥ sūryaṃ tasthāvūrdhvamukhaḥ kṣitau

जगाम मनसा चैव वसिष्ठमृषिसत्तमम् ।
पुरोहितममित्रघ्नं तदा संवरणो नृपः

jagāma manasā caiva vasiṣṭhamṛṣisattamam |
purohitamamitraghnaṃ tadā saṃvaraṇo nṛpaḥ

नक्तन्दिनमथैकत्र स्थिते तस्मिञ्जनाधिपे ।
अथाजगाम विप्रर्षिस्तदा द्वादशमेऽहनि

naktandinamathaikatra sthite tasmiñjanādhipe |
athājagāma viprarṣistadā dvādaśame'hani

स विदित्वैव नृपतिं तपत्या हृतमानसम् ।
दिव्येन विधिना ज्ञात्वा भावितात्मा महानृपिः

sa viditvaiva nṛpatiṃ tapatyā hṛtamānasam |
divyena vidhinā jñātvā bhāvitātmā mahānṛpiḥ

तथा तु नियतात्मानं तं नृपं मुनिसत्तमः ।
आबभाषे स धर्मात्मा तस्यैवार्थचिकीर्षया

tathā tu niyatātmānaṃ taṃ nṛpaṃ munisattamaḥ |
ābabhāṣe sa dharmātmā tasyaivārthacikīrṣayā

स तस्य मनुजेन्द्रस्य पश्यतो भगवानृषिः ।
ऊर्ध्वमाचक्रमे द्रष्टुं भास्करं भास्करद्युतिः

sa tasya manujendrasya paśyato bhagavānṛṣiḥ |
ūrdhvamācakrame draṣṭuṃ bhāskaraṃ bhāskaradyutiḥ

योजनानां तु नियुतं क्षणाद्गत्वा तपोधनः ।
सहस्रांशुं ततो विप्रः कृताञ्जलिरुपस्थितः ।
वसिष्ठोहमिति प्रीत्या स चात्मानं न्यवेदयत्

yojanānāṃ tu niyutaṃ kṣaṇādgatvā tapodhanaḥ |
sahasrāṃśuṃ tato vipraḥ kṛtāñjalirupasthitaḥ |
vasiṣṭhohamiti prītyā sa cātmānaṃ nyavedayat

तमुवाच महातेजा विवस्वान्मुनिसत्तमम् ।
महर्षे स्वागतं तेऽस्तु कथयस्व यथेप्सितम्

tamuvāca mahātejā vivasvānmunisattamam |
maharṣe svāgataṃ te'stu kathayasva yathepsitam

यदिच्छसि महाभाग मत्तः प्रवदतां वर ।
तत्ते दद्यामभिप्रेतं यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्

yadicchasi mahābhāga mattaḥ pravadatāṃ vara |
tatte dadyāmabhipretaṃ yadyapi syātsudurlabham

एवमुक्तः स तेनर्षिर्वसिष्ठः संस्तुवन्गिरा ।
प्रणिपत्य विवस्वन्तं भानुमन्तमथाब्रवीत्

evamuktaḥ sa tenarṣirvasiṣṭhaḥ saṃstuvangirā |
praṇipatya vivasvantaṃ bhānumantamathābravīt

योजनानां चतुष्षष्टिं निमेषात्त्रिशतं तथा ।
अश्वैर्गच्छति नित्यं यस्तत्पार्श्वस्थोऽब्रवीदिदम्

yojanānāṃ catuṣṣaṣṭiṃ nimeṣāttriśataṃ tathā |
aśvairgacchati nityaṃ yastatpārśvastho'bravīdidam

अजाय लोकत्रयपावनाय
भूतात्मने गोपतये वृषाय ।
सूर्याय सर्गप्रलयालयाय
नमो महाकारुणिकोत्तमाय

ajāya lokatrayapāvanāya
bhūtātmane gopataye vṛṣāya |
sūryāya sargapralayālayāya
namo mahākāruṇikottamāya

विवस्वते ज्ञानभृतेऽन्तरात्मने
जगत्प्रदीपाय जगद्धितैषिणे ।
स्वयंभुवे दीप्तसहस्रचक्षुषे
सुरोत्तमायामिततेजसे नमः

vivasvate jñānabhṛte'ntarātmane
jagatpradīpāya jagaddhitaiṣiṇe |
svayaṃbhuve dīptasahasracakṣuṣe
surottamāyāmitatejase namaḥ

नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे
जगत्प्रसूतिस्थितिनाशहेतवे ।
त्रयीमयाय त्रिगुणात्मधारिणे
विरिञ्चनारायणशङ्करात्मने

namaḥ savitre jagadekacakṣuṣe
jagatprasūtisthitināśahetave |
trayīmayāya triguṇātmadhāriṇe
viriñcanārāyaṇaśaṅkarātmane

संस्तुतो वरदः सोऽहं वरं वरय सुव्रत ।
स्तुतिस्त्वयोक्ता भक्तानां जप्येयं वग्दोस्म्यहम्

saṃstuto varadaḥ so'haṃ varaṃ varaya suvrata |
stutistvayoktā bhaktānāṃ japyeyaṃ vagdosmyaham

यैषा ते तपती नाम सावित्र्यवरजा सुता ।
तां त्वां संवरणस्यार्थे वरयामि विभावसो

yaiṣā te tapatī nāma sāvitryavarajā sutā |
tāṃ tvāṃ saṃvaraṇasyārthe varayāmi vibhāvaso

स हि राजा बृहत्कीर्तिर्धर्मार्थविदुदारधीः ।
युक्तः संवरणो भर्ता दुहितुस्ते विहङ्गम

sa hi rājā bṛhatkīrtirdharmārthavidudāradhīḥ |
yuktaḥ saṃvaraṇo bhartā duhituste vihaṅgama

इत्युक्तः स तदा तेन ददानीत्येव निश्चितः ।
प्रत्यभाषत तं विप्रं प्रतीनन्द्य दिवाकरः

ityuktaḥ sa tadā tena dadānītyeva niścitaḥ |
pratyabhāṣata taṃ vipraṃ pratīnandya divākaraḥ

वरः संवरणो राज्ञां त्वमृषीणां वरो मुने ।
तपती योषितां श्रेष्ठा किमन्यत्रापवर्जनात्

varaḥ saṃvaraṇo rājñāṃ tvamṛṣīṇāṃ varo mune |
tapatī yoṣitāṃ śreṣṭhā kimanyatrāpavarjanāt

ततः सर्वानवद्याङ्गीं तपतीं तपनः स्वयम् ।
ददौ संवरणस्यार्थे वसिष्ठाय महात्मने

tataḥ sarvānavadyāṅgīṃ tapatīṃ tapanaḥ svayam |
dadau saṃvaraṇasyārthe vasiṣṭhāya mahātmane

प्रतिजग्राह तां कन्यां महर्षिस्तपतीं तदा ।
वसिष्ठोऽथ विसृष्टस्तु पुनरेवाजगाम ह

pratijagrāha tāṃ kanyāṃ maharṣistapatīṃ tadā |
vasiṣṭho'tha visṛṣṭastu punarevājagāma ha

यत्र विख्यातकीर्तिः स कुरूणामृषभोऽभवत् ।
स राजा मन्मथाविष्टस्तद्गतेनान्तरात्मना

yatra vikhyātakīrtiḥ sa kurūṇāmṛṣabho'bhavat |
sa rājā manmathāviṣṭastadgatenāntarātmanā

दृष्ट्वा च देवकन्यां तां तपतीं चारुहासिनीम् ।
वसिष्ठेन सहायान्तीं संहृष्टोऽभ्यधिकं बभौ

dṛṣṭvā ca devakanyāṃ tāṃ tapatīṃ cāruhāsinīm |
vasiṣṭhena sahāyāntīṃ saṃhṛṣṭo'bhyadhikaṃ babhau

रुरुचे साऽधिकं सुभ्रूरापतन्ती नभस्तलात् ।
सौदामनीव विभ्रष्टा द्योतयन्ती दिशस्त्विषा

ruruce sā'dhikaṃ subhrūrāpatantī nabhastalāt |
saudāmanīva vibhraṣṭā dyotayantī diśastviṣā

कृच्छ्राद्द्वादशरात्रे तु तस्य राज्ञः समाहिते ।
आजगाम विशुद्धात्मा वसिष्ठो भगवानृषिः

kṛcchrāddvādaśarātre tu tasya rājñaḥ samāhite |
ājagāma viśuddhātmā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

तपसाऽऽराध्य वरदं देवं गोपतिमीश्वरम् ।
लेभे संवरणो भार्यां वसिष्ठस्यैव तेजसा

tapasā''rādhya varadaṃ devaṃ gopatimīśvaram |
lebhe saṃvaraṇo bhāryāṃ vasiṣṭhasyaiva tejasā

ततस्तस्मिन्गिरिश्रेष्ठे देवगन्धर्वसेविते ।
जग्राह विधिवत्पाणिं तपत्याः स नरर्षभः

tatastasmingiriśreṣṭhe devagandharvasevite |
jagrāha vidhivatpāṇiṃ tapatyāḥ sa nararṣabhaḥ

वसिष्ठेनाभ्यनुज्ञातस्तस्मिन्नेव धराधरे ।
सोऽकामयत राजर्षिर्विहर्तुं सह भार्यया

vasiṣṭhenābhyanujñātastasminneva dharādhare |
so'kāmayata rājarṣirvihartuṃ saha bhāryayā

ततः पुरे च राष्ट्रे च वनेषूपवनेषु च ।
आदिदेश महीपालस्तमेव सचिवं तदा

tataḥ pure ca rāṣṭre ca vaneṣūpavaneṣu ca |
ādideśa mahīpālastameva sacivaṃ tadā

नृपतिं त्वभ्यनुज्ञाप्य वसिष्ठोऽथापचक्रमे ।
सोऽथ राजा गिरौ तस्मिन्विजहारामरो यथा

nṛpatiṃ tvabhyanujñāpya vasiṣṭho'thāpacakrame |
so'tha rājā girau tasminvijahārāmaro yathā

ततो द्वादशवर्षाणि काननेषु वनेषु च ।
रेमे तस्मिन्गिरौ राजा तयैव सह भार्यया

tato dvādaśavarṣāṇi kānaneṣu vaneṣu ca |
reme tasmingirau rājā tayaiva saha bhāryayā

तस्य राज्ञः पुरे तस्मिन्समा द्वादश सत्तम ।
न ववर्ष सहस्राक्षो राष्ट्रे चैवास्य भारत

tasya rājñaḥ pure tasminsamā dvādaśa sattama |
na vavarṣa sahasrākṣo rāṣṭre caivāsya bhārata

ततस्तस्यामनावृष्ट्यां प्रवृत्तायामरिन्दम ।
प्रजाः क्षयमुपाजग्मुः सर्वाः सस्थाणुजङ्गमाः

tatastasyāmanāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāmarindama |
prajāḥ kṣayamupājagmuḥ sarvāḥ sasthāṇujaṅgamāḥ

तस्मिंस्तथाविधे काले वर्तमाने सुदारुणे ।
नावश्यायः पपातोर्व्यां ततः सस्यानि नाऽरुहन्

tasmiṃstathāvidhe kāle vartamāne sudāruṇe |
nāvaśyāyaḥ papātorvyāṃ tataḥ sasyāni nā'ruhan

ततो विभ्रान्तमनसो जनाः क्षुद्भपीडिताः ।
गृहाणि संपरित्यज्य बभ्रमुः प्रदिशो दिशः

tato vibhrāntamanaso janāḥ kṣudbhapīḍitāḥ |
gṛhāṇi saṃparityajya babhramuḥ pradiśo diśaḥ

ततस्तस्मिन्पुरे राष्ट्रे त्यक्तदारपरिग्रहाः ।
परस्परममर्यादाः क्षुधार्ता जघ्निरे जनाः

tatastasminpure rāṣṭre tyaktadāraparigrahāḥ |
parasparamamaryādāḥ kṣudhārtā jaghnire janāḥ

तत्क्षुधार्तैर्निरानन्दैः शवभूतैस्तथा नरैः ।
अभवत्प्रेतराजस्य पुरं प्रेतैरिवावृतम्

tatkṣudhārtairnirānandaiḥ śavabhūtaistathā naraiḥ |
abhavatpretarājasya puraṃ pretairivāvṛtam

ततस्तत्तादृशं दृष्ट्वा स एव भगवानृषिः ।
अभ्याद्रवत धर्मात्मा वसिष्ठो मुनिसत्तमः

tatastattādṛśaṃ dṛṣṭvā sa eva bhagavānṛṣiḥ |
abhyādravata dharmātmā vasiṣṭho munisattamaḥ

तं च पार्थिवशार्दूलमानयामास तत्पुरम् ।
तपत्या सहितं राजन्वर्षे द्वादशमे गते ।
ततः प्रवृष्टस्तत्रासीद्यथापूर्वं सुरारिहा

taṃ ca pārthivaśārdūlamānayāmāsa tatpuram |
tapatyā sahitaṃ rājanvarṣe dvādaśame gate |
tataḥ pravṛṣṭastatrāsīdyathāpūrvaṃ surārihā

तस्मिन्नृपतिशार्दूले प्रविष्टे नगरं पुनः ।
प्रववर्ष सहस्राक्षः सस्यानि जनयन्प्रभुः

tasminnṛpatiśārdūle praviṣṭe nagaraṃ punaḥ |
pravavarṣa sahasrākṣaḥ sasyāni janayanprabhuḥ

ततः सराष्ट्रं मुमुदे तत्पुरं परया मुदा ।
तेन पार्थिवमुख्येन भावितं भावितात्मना

tataḥ sarāṣṭraṃ mumude tatpuraṃ parayā mudā |
tena pārthivamukhyena bhāvitaṃ bhāvitātmanā

ततो द्वादश वर्षाणि पुनरीजे नराधिपः ।
तपत्या सहितः पत्न्या यथा शच्या मरुत्पतिः

tato dvādaśa varṣāṇi punarīje narādhipaḥ |
tapatyā sahitaḥ patnyā yathā śacyā marutpatiḥ

एवमासीन्महाभागा तपती नाम पौर्विकी ।
तव वैवस्वती पार्थ तापत्यस्त्वं यया मतः

evamāsīnmahābhāgā tapatī nāma paurvikī |
tava vaivasvatī pārtha tāpatyastvaṃ yayā mataḥ

तस्यां संजनयामास कुरुं संवरणो नृपः ।
तपत्यां तपतां श्रेष्ठ तापत्यस्त्वं ततोऽर्जुन

tasyāṃ saṃjanayāmāsa kuruṃ saṃvaraṇo nṛpaḥ |
tapatyāṃ tapatāṃ śreṣṭha tāpatyastvaṃ tato'rjuna