अध्याय 187: संवरण सूर्यपुत्री तपती को देखते हैं

तापत्य इति यद्वाक्यमुक्तवानसि मामिह ।
तदहं ज्ञातुमिच्छामि तापत्यार्थं विनिश्चितम्

tāpatya iti yadvākyamuktavānasi māmiha |
tadahaṃ jñātumicchāmi tāpatyārthaṃ viniścitam

तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम् ।
कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वमिच्छामि वेदितुम्

tapatī nāma kā caiṣā tāpatyā yatkṛte vayam |
kaunteyā hi vayaṃ sādho tattvamicchāmi veditum

एवमुक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनञ्जयम् ।
विश्रुतं त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम्

evamuktaḥ sa gandharvaḥ kuntīputraṃ dhanañjayam |
viśrutaṃ triṣu lokeṣu śrāvayāmāsa vai kathām

हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां मनोरमाम् ।
यथावदखिलां पार्थ सर्वबुद्धिमतां वर

hanta te kathayiṣyāmi kathāmetāṃ manoramām |
yathāvadakhilāṃ pārtha sarvabuddhimatāṃ vara

उक्तवानस्मि येन त्वां तापत्य इति यद्वचः ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना भव

uktavānasmi yena tvāṃ tāpatya iti yadvacaḥ |
tatte'haṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā bhava

य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा ।
एतस्य तपती नाम बभूव सदृशी सुता

ya eṣa divi dhiṣṇyena nākaṃ vyāpnoti tejasā |
etasya tapatī nāma babhūva sadṛśī sutā

विवस्वतो वै देवस्य सावित्र्यवरजा विभो ।
विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता

vivasvato vai devasya sāvitryavarajā vibho |
viśrutā triṣu lokeṣu tapatī tapasā yutā

न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी ।
नाप्सरा न च गन्धर्वी तथा रूपेण काचन

na devī nāsurī caiva na yakṣī na ca rākṣasī |
nāpsarā na ca gandharvī tathā rūpeṇa kācana

सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना ।
स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी

suvibhaktānavadyāṅgī svasitāyatalocanā |
svācārā caiva sādhvī ca suveṣā caiva bhāminī

त तस्याः सदृशं कंचित्त्रिषु लोकेषु भारत ।
भर्तारं सविता मेने रूपशीलगुणश्रुतैः

ta tasyāḥ sadṛśaṃ kaṃcittriṣu lokeṣu bhārata |
bhartāraṃ savitā mene rūpaśīlaguṇaśrutaiḥ

संप्राप्तयौवनां पश्यन्देयां दुहितरं तु ताम् ।
द्व्यष्टवर्षां तु तां श्यामां सविता रूपशालिनीम् ।
नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन्

saṃprāptayauvanāṃ paśyandeyāṃ duhitaraṃ tu tām |
dvyaṣṭavarṣāṃ tu tāṃ śyāmāṃ savitā rūpaśālinīm |
nopalebhe tataḥ śāntiṃ saṃpradānaṃ vicintayan

अथर्क्षपुत्रः क्रान्तेय कुरूणामृषभो बली ।
सूर्यमाराधयामास नृपः संवरणस्तदा

atharkṣaputraḥ krānteya kurūṇāmṛṣabho balī |
sūryamārādhayāmāsa nṛpaḥ saṃvaraṇastadā

अर्ध्यमाल्योपहाराद्यैर्गन्धैश्च नियतः शुचिः ।
नियमैरुपवासैश्च तपोभिर्विविधैरपि

ardhyamālyopahārādyairgandhaiśca niyataḥ śuciḥ |
niyamairupavāsaiśca tapobhirvividhairapi

सुश्रूषुरनहंवादी शुचिः पौरवनन्दन ।
अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान्

suśrūṣuranahaṃvādī śuciḥ pauravanandana |
aṃśumantaṃ samudyantaṃ pūjayāmāsa bhaktimān

ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि ।
तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम्

tataḥ kṛtajñaṃ dharmajñaṃ rūpeṇāsadṛśaṃ bhuvi |
tapatyāḥ sadṛśaṃ mene sūryaḥ saṃvaraṇaṃ patim

दातुमैच्छत्ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् ।
नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय च

dātumaicchattataḥ kanyāṃ tasmai saṃvaraṇāya tām |
nṛpottamāya kauravya viśrutābhijanāya ca

यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा ।
तथा भुवि महिपालो दीप्त्या संवरणोऽभवत्

yathā hi divi dīptāṃśuḥ prabhāsayati tejasā |
tathā bhuvi mahipālo dīptyā saṃvaraṇo'bhavat

यथाऽर्चयन्ति चादित्यमुद्यन्तं ब्रह्मवादिनः ।
तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः

yathā'rcayanti cādityamudyantaṃ brahmavādinaḥ |
tathā saṃvaraṇaṃ pārtha brāhmaṇāvarajāḥ prajāḥ

स सोममति कान्तत्वादादित्यमति तेजसा ।
बभूव नृपतिः श्रीमान्सुहृदां दुर्हृदामपि

sa somamati kāntatvādādityamati tejasā |
babhūva nṛpatiḥ śrīmānsuhṛdāṃ durhṛdāmapi

एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव ।
तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम्

evaṃguṇasya nṛpatestathāvṛttasya kaurava |
tasmai dātuṃ manaścakre tapatīṃ tapanaḥ svayam

स कदाचिदथो राजा श्रीमानमितविक्रमः ।
चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल

sa kadācidatho rājā śrīmānamitavikramaḥ |
cacāra mṛgayāṃ pārtha parvatopavane kila

चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासासमन्वितः ।
ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः

carato mṛgayāṃ tasya kṣutpipāsāsamanvitaḥ |
mamāra rājñaḥ kaunteya girāvapratimo hayaḥ

स मृताश्वश्चरन्पार्थ पद्भ्यामेव गिरौ नृपः ।
ददर्शासदृशीं लोके कन्यामायतलोचनाम्

sa mṛtāśvaścaranpārtha padbhyāmeva girau nṛpaḥ |
dadarśāsadṛśīṃ loke kanyāmāyatalocanām

स एव एकामासाद्य कन्यां परबलार्दनः ।
तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्नविचलेक्षणः

sa eva ekāmāsādya kanyāṃ parabalārdanaḥ |
tasthau nṛpatiśārdūlaḥ paśyannavicalekṣaṇaḥ

स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् ।
पुनः संतर्कयामास रवेर्भ्रष्टामिव प्रभाम्

sa hi tāṃ tarkayāmāsa rūpato nṛpatiḥ śriyam |
punaḥ saṃtarkayāmāsa raverbhraṣṭāmiva prabhām

वपुषा वर्चसा चैव शिखामिव विभावसोः ।
प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखामिवामलाम्

vapuṣā varcasā caiva śikhāmiva vibhāvasoḥ |
prasannatvena kāntyā ca candrarekhāmivāmalām

गिरिपृष्ठे तु सा यस्मिन्स्थिता स्वसितलोचना ।
विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी

giripṛṣṭhe tu sā yasminsthitā svasitalocanā |
vibhrājamānā śuśubhe pratimeva hiraṇmayī

तस्या रूपेण स गिरिर्वेषेण च विशेषतः ।
ससवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत्

tasyā rūpeṇa sa girirveṣeṇa ca viśeṣataḥ |
sasavṛkṣakṣupalato hiraṇmaya ivābhavat

अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वलोकेषु योषितः ।
अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलं

avamene ca tāṃ dṛṣṭvā sarvalokeṣu yoṣitaḥ |
avāptaṃ cātmano mene sa rājā cakṣuṣaḥ phalaṃ

जन्मप्रभृति यत्किचिंद्दृष्टवान्स महीपतिः ।
रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन

janmaprabhṛti yatkiciṃddṛṣṭavānsa mahīpatiḥ |
rūpaṃ na sadṛśaṃ tasyāstarkayāmāsa kiṃcana

तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर्गुणमयैस्तदा ।
न चचाल ततो देशाद्बुबुधे न च किंचन

tayā baddhamanaścakṣuḥ pāśairguṇamayaistadā |
na cacāla tato deśādbubudhe na ca kiṃcana

अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम् ।
लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपमाविष्कृतं कृतम्

asyā nūnaṃ viśālākṣyāḥ sadevāsuramānuṣam |
lokaṃ nirmathya dhātredaṃ rūpamāviṣkṛtaṃ kṛtam

एवं संतर्कयामास रूपद्रविणसंपदा ।
कन्यामसदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा

evaṃ saṃtarkayāmāsa rūpadraviṇasaṃpadā |
kanyāmasadṛśīṃ loke nṛpaḥ saṃvaraṇastadā

तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः ।
जगाम मनसा चिन्तां कामबाणेन पीडितः

tāṃ ca dṛṣṭvaiva kalyāṇīṃ kalyāṇābhijano nṛpaḥ |
jagāma manasā cintāṃ kāmabāṇena pīḍitaḥ

दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर्मन्मथाग्निना ।
अप्रगल्भां प्रगल्भस्तां तदोवाच मनोहराम्

dahyamānaḥ sa tīvreṇa nṛpatirmanmathāgninā |
apragalbhāṃ pragalbhastāṃ tadovāca manoharām

काऽसि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि ।
कथं च निर्जनेऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते

kā'si kasyāsi rambhoru kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi |
kathaṃ ca nirjane'raṇye carasyekā śucismite

त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता ।
विभूषणमिवैतेषां भूषणानामभीप्सितम्

tvaṃ hi sarvānavadyāṅgī sarvābharaṇabhūṣitā |
vibhūṣaṇamivaiteṣāṃ bhūṣaṇānāmabhīpsitam

न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् ।
न च भोगवतीं मन्ये न गन्धवीं न मानुषीम्

na devīṃ nāsurīṃ caiva na yakṣīṃ na ca rākṣasīm |
na ca bhogavatīṃ manye na gandhavīṃ na mānuṣīm

या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वाऽपि वराङ्गनाः ।
न तासां सदृशीं मन्ये त्वामहं मत्तकाशिनि

yā hi dṛṣṭā mayā kāścicchrutā vā'pi varāṅganāḥ |
na tāsāṃ sadṛśīṃ manye tvāmahaṃ mattakāśini

दृष्ट्वैव चारुवदने चन्द्रात्कान्ततरं तव ।
वदनं पद्मपत्राक्षं मां मथ्नातीव मन्मथः

dṛṣṭvaiva cāruvadane candrātkāntataraṃ tava |
vadanaṃ padmapatrākṣaṃ māṃ mathnātīva manmathaḥ

एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा ।
कामार्तं निर्जनेऽरण्ये प्रत्यबाषथ किंचन

evaṃ tāṃ sa mahīpālo babhāṣe na tu sā tadā |
kāmārtaṃ nirjane'raṇye pratyabāṣatha kiṃcana

ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा ।
सौदामिनीव चाभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत

tato lālapyamānasya pārthivasyāyatekṣaṇā |
saudāminīva cābhreṣu tatraivāntaradhīyata

तामन्वेष्टुं स नृपतिः परिचक्राम सर्वतः ।
वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्नुन्मत्तवत्तदा

tāmanveṣṭuṃ sa nṛpatiḥ paricakrāma sarvataḥ |
vanaṃ vanajapatrākṣīṃ bhramannunmattavattadā

अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च ।
निश्चेष्टः पार्थिवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत

apaśyamānaḥ sa tu tāṃ bahu tatra vilapya ca |
niśceṣṭaḥ pārthivaśreṣṭho muhūrtaṃ sa vyatiṣṭhata