अध्याय 182: द्रुपद द्रौपदी का स्वयंवर घोषित करते हैं

श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः संशितव्रताः ।
पाञ्चालराजं द्रुपदमिदं वचनमब्रुवन्

śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
pāñcālarājaṃ drupadamidaṃ vacanamabruvan

धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम् ।
पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम्

dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam |
pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām

दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः ।
वारणावतमासाद्य कृत्वा जतुगृहं महत्

duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ |
vāraṇāvatamāsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat

तस्मिन्गृहे सुविस्रब्धान्पाण्डवान्पृथया सह ।
अर्धरात्रे महाराज दग्धवानतिदुर्मतिः

tasmingṛhe suvisrabdhānpāṇḍavānpṛthayā saha |
ardharātre mahārāja dagdhavānatidurmatiḥ

तेनाग्निना स्वयं चापि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत् ।
एतच्छ्रुत्वा सुसंहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः

tenāgninā svayaṃ cāpi dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat |
etacchrutvā susaṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ

अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा ।
पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम्

alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā |
pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām

अहो विधिवशादेव गतास्ते यमसादनम् ।
इत्युक्त्वा प्रारदत्तत्र धृतराष्ट्रः सबान्धवः

aho vidhivaśādeva gatāste yamasādanam |
ityuktvā prāradattatra dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ

श्रुत्वा भीष्मेण विदुरः कृतवानौर्ध्वदेहिकम् ।
पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना

śrutvā bhīṣmeṇa viduraḥ kṛtavānaurdhvadehikam |
pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā

एतत्कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा ।
एतद्वृत्तं महाभाग पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम्

etatkāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā |
etadvṛttaṃ mahābhāga pāṇḍavānprati naḥ śrutam

श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः ।
यथा तज्जनकः शोचेदौरसस्य विनाशे

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ |
yathā tajjanakaḥ śocedaurasasya vināśe

तथाऽतप्यत वै राजा पाण्डवानां विनाशने ।
समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वनागरैः

tathā'tapyata vai rājā pāṇḍavānāṃ vināśane |
samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvanāgaraiḥ

कारुण्यादेव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा ।
(द्रुपद उवाच)
अहो रूपमहो धैर्यमहो वीर्यमहो बलम्

kāruṇyādeva pāñcālaḥ provācedaṃ vacastadā |
(drupada uvāca)
aho rūpamaho dhairyamaho vīryamaho balam

चिन्तयामि दिवारात्रमर्जुनं प्रति बान्धवाः ।
भ्रातृभिः सहितो मात्रा सोऽदह्यत हुताशने

cintayāmi divārātramarjunaṃ prati bāndhavāḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so'dahyata hutāśane

किमाश्चर्यमितो लोके कालो हि दुरतिक्रमः ।
मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं करिष्यामि सांप्रतं

kimāścaryamito loke kālo hi duratikramaḥ |
mithyāpratijño lokeṣu kiṃ kariṣyāmi sāṃprataṃ

अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम् ।
याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तौ मयाऽनघौ

antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam |
yājopayājau satkṛtya yācitau tau mayā'naghau

भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस्य वै ।
लोकस्तद्वेद यच्चापि तथा याजेन मे श्रुतम्

bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpyarjunasya vai |
lokastadveda yaccāpi tathā yājena me śrutam

याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादिताविमौ ।
धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ

yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāvimau |
dhṛṣṭadyumnaśca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāvubhau

किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह ।
(ब्राह्मण उवाच)
इत्येवमुक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः

kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha |
(brāhmaṇa uvāca)
ityevamuktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ

दृष्ट्वा शोचन्तमत्यर्थं पाञ्चालमिदमब्रवीत् ।
पुरोधाः सत्वसंपन्नः सम्यग्विद्याविशेषवित्

dṛṣṭvā śocantamatyarthaṃ pāñcālamidamabravīt |
purodhāḥ satvasaṃpannaḥ samyagvidyāviśeṣavit

वृद्धानुशासने सक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः ।
तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्

vṛddhānuśāsane saktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam

मया दृष्टमिदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप ।
ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम्

mayā dṛṣṭamidaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa |
brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam

बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्या च पुरा श्रुतम् ।
नष्ट हन्द्रो बिसग्रन्थ्यामुपश्रुत्या हि दर्शितः

bṛhaspatimatenātha paulomyā ca purā śrutam |
naṣṭa handro bisagranthyāmupaśrutyā hi darśitaḥ

उपश्रुतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता ।
यत्रकुत्रापि जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः

upaśrutirmahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā |
yatrakutrāpi jīvanti pāṇḍavāste na saṃśayaḥ

मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः ।
यन्निमित्तमिहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप

mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ |
yannimittamihāyānti tacchṛṇuṣva narādhipa

स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः ।
स्वयंवरस्तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम

svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ |
svayaṃvarastu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama

यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह ।
दूरस्था वा समीपस्था स्वर्गस्था वाऽपि पाण्डवाः

yatra vā nivasantaste pāṇḍavāḥ pṛthayā saha |
dūrasthā vā samīpasthā svargasthā vā'pi pāṇḍavāḥ

श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेष्यन्ति न संशयः ।
तस्मात्स्वयंवरो राजन्घुष्यतां मा चिरं कृथाः

śrutvā svayaṃvaraṃ rājansameṣyanti na saṃśayaḥ |
tasmātsvayaṃvaro rājanghuṣyatāṃ mā ciraṃ kṛthāḥ

श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा ।
घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम्

śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃstadā |
ghoṣayāmāsa nagare draupadyāstu svayaṃvaram

पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ ।
दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति न संशयः

puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau |
divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati na saṃśayaḥ

देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋषयश्च तपोधनाः ।
स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्येव न संशयः

devagandharvayakṣāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchantyeva na saṃśayaḥ

तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीयो विशेषतः ।
यदृच्छया सा पाञ्चाली गच्छेद्वान्यतमं पतिम्

tava putrā mahātmāno darśanīyo viśeṣataḥ |
yadṛcchayā sā pāñcālī gacchedvānyatamaṃ patim

को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिमतं शुभण् ।
तस्मात्सपुत्रा गच्छेथा यदि ब्राह्मणि रोचते

ko hi jānāti lokeṣu prajāpatimataṃ śubhaṇ |
tasmātsaputrā gacchethā yadi brāhmaṇi rocate

नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने ।
यज्ञसेनस्तु राजा स ब्रह्मण्यः सत्यसङ्गरः

nityakālaṃ subhikṣāste pāñcālāstu tapodhane |
yajñasenastu rājā sa brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ

ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः ।
नित्यकालं प्रदास्यन्ति आमन्त्रणमयाचितम्

brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāścātithipriyāḥ |
nityakālaṃ pradāsyanti āmantraṇamayācitam

अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः ।
एकसार्थाः प्रयाताः स्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते

ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ |
ekasārthāḥ prayātāḥ smo brāhmaṇyā yadi rocate