अध्याय 181: अग्नि से धृष्टद्युम्न और द्रौपदी का प्राकट्य

अमर्षी द्रुपदो राजा कर्मसिद्धान्द्विजर्षभान् ।
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून्

amarṣī drupado rājā karmasiddhāndvijarṣabhān |
anvicchanparicakrāma brāhmaṇāvasathānbahūn

पुत्रजन्म परीप्सन्वै शोकोपहतचेतनः ।
द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरन्सदा ।
नास्ति श्रेष्ठमपत्यं म इति नित्यमचिन्तयत्

putrajanma parīpsanvai śokopahatacetanaḥ |
droṇena vairaṃ drupado na suṣvāpa smaransadā |
nāsti śreṣṭhamapatyaṃ ma iti nityamacintayat

जातान्पुत्रान्स निर्वेदाद्धिग्बन्धूनिति चाब्रवीत् ।
निःश्वासपरमश्चासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया

jātānputrānsa nirvedāddhigbandhūniti cābravīt |
niḥśvāsaparamaścāsīddroṇaṃ praticikīrṣayā

प्रभावं विनयं शिक्षां द्रोणस्य चरितानि च ।
क्षात्रेण च बलेनास्य चिन्तयन्नाध्यगच्छत

prabhāvaṃ vinayaṃ śikṣāṃ droṇasya caritāni ca |
kṣātreṇa ca balenāsya cintayannādhyagacchata

प्रतिकर्तुं नृपश्रेष्ठो यतमानोऽपि भारत ।
अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गाकूले परिभ्रमन्

pratikartuṃ nṛpaśreṣṭho yatamāno'pi bhārata |
abhitaḥ so'tha kalmāṣīṃ gaṅgākūle paribhraman

ब्राह्मणावसथं पुम्यमाससाद महीपतिः ।
तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रती द्विजः

brāhmaṇāvasathaṃ pumyamāsasāda mahīpatiḥ |
tatra nāsnātakaḥ kaścinna cāsīdavratī dvijaḥ

अधीयानौ महाभागौ सोऽपश्यत्संशितव्रतौ ।
याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी शाम्यन्तौ परमेष्ठिनौ

adhīyānau mahābhāgau so'paśyatsaṃśitavratau |
yājopayājau brahmarṣī śāmyantau parameṣṭhinau

संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ ।
तारणेयौ युक्तरूपौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ

saṃhitādhyayane yuktau gotrataścāpi kāśyapau |
tāraṇeyau yuktarūpau brāhmaṇāvṛṣisattamau

स तावामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः ।
बुद्ध्वा बलं तयोस्तत्र कनीयांसमुपह्वरे

sa tāvāmantrayāmāsa sarvakāmairatandritaḥ |
buddhvā balaṃ tayostatra kanīyāṃsamupahvare

प्रपेदे च्छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम् ।
पादशुश्रूषणे युक्तः प्रियवाक्सर्वकामदः

prapede cchandayankāmairupayājaṃ dhṛtavratam |
pādaśuśrūṣaṇe yuktaḥ priyavāksarvakāmadaḥ

अर्चयित्वा यथान्यायमुपयाजमुवाच सः ।
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे

arcayitvā yathānyāyamupayājamuvāca saḥ |
yena me karmaṇā brahmanputraḥ syāddroṇamṛtyave

अर्जुनस्य भवेद्भार्या भवेद्या वरवर्णिनी ।
उपयाज कृते तस्मिन् गवां दाताऽस्मि तेऽर्बुदं

arjunasya bhavedbhāryā bhavedyā varavarṇinī |
upayāja kṛte tasmin gavāṃ dātā'smi te'rbudaṃ

यद्वा तेऽन्यद्द्विजश्रेष्ठ मनसः सुप्रियं भवेत् ।
सर्वं तत्ते प्रदाताऽहं न हि मेऽत्रास्ति संशयः

yadvā te'nyaddvijaśreṣṭha manasaḥ supriyaṃ bhavet |
sarvaṃ tatte pradātā'haṃ na hi me'trāsti saṃśayaḥ

इत्युक्तो नाहमित्येवं तमृषिः प्रत्यभाषत ।
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्पुनः

ityukto nāhamityevaṃ tamṛṣiḥ pratyabhāṣata |
ārādhayiṣyandrupadaḥ sa taṃ paryacaratpunaḥ

ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं स द्विजोत्तमः ।
उपयाजोऽब्रवीत्काले राजन्मधुरया गिरा

tataḥ saṃvatsarasyānte drupadaṃ sa dvijottamaḥ |
upayājo'bravītkāle rājanmadhurayā girā

ज्येष्ठो भ्राता ममागृह्माद्विचरन् गहने वने ।
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम्

jyeṣṭho bhrātā mamāgṛhmādvicaran gahane vane |
aparijñātaśaucāyāṃ bhūmau nipatitaṃ phalam

तदपश्यमहं भ्रातुरसाम्प्रतमनुव्रजन् ।
विमर्शं संकरादाने नायं कुर्यात्कदाचन

tadapaśyamahaṃ bhrāturasāmpratamanuvrajan |
vimarśaṃ saṃkarādāne nāyaṃ kuryātkadācana

दृष्ट्वा फलस्य नापश्यद्दोषान्पापानुबन्धकान् ।
विविनक्ति न शौचं यः सोऽन्यत्रापि कथं भवेत्

dṛṣṭvā phalasya nāpaśyaddoṣānpāpānubandhakān |
vivinakti na śaucaṃ yaḥ so'nyatrāpi kathaṃ bhavet

संहिताध्ययनं कुर्वन्वसन्गुरुकुले च यः ।
भैक्षमुत्सृष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म च यदा तदा

saṃhitādhyayanaṃ kurvanvasangurukule ca yaḥ |
bhaikṣamutsṛṣṭamanyeṣāṃ bhuṅkte sma ca yadā tadā

कीर्तयन्गुणमन्नानामघृणी च पुनः पुनः ।
तं वै फलार्थिनं मन्ये भ्रातरं तर्कचक्षुषा

kīrtayanguṇamannānāmaghṛṇī ca punaḥ punaḥ |
taṃ vai phalārthinaṃ manye bhrātaraṃ tarkacakṣuṣā

तं वै गच्छस्व नृपते स त्वां संयाजयिष्यति ।
जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन्

taṃ vai gacchasva nṛpate sa tvāṃ saṃyājayiṣyati |
jugupsamāno nṛpatirmanasedaṃ vicintayan

उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात् ।
अभिसम्पूज्य पूजार्हमथ याजमुवाच ह

upayājavacaḥ śrutvā yājasyāśramamabhyagāt |
abhisampūjya pūjārhamatha yājamuvāca ha

अयुतानि ददान्यष्टौ गवां याजय मां विभो ।
द्रोणवैराभिसन्तप्तं प्रह्लादयितुमर्हसि

ayutāni dadānyaṣṭau gavāṃ yājaya māṃ vibho |
droṇavairābhisantaptaṃ prahlādayitumarhasi

स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्रह्मास्त्रे चाप्यनुत्तमः ।
तस्माद्द्रोणः पराजैष्ट मां वै स सखिविग्रहे

sa hi brahmavidāṃ śreṣṭho brahmāstre cāpyanuttamaḥ |
tasmāddroṇaḥ parājaiṣṭa māṃ vai sa sakhivigrahe

क्षत्रियो नास्ति तस्यास्यां पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः ।
कौरवाचायर्मुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः

kṣatriyo nāsti tasyāsyāṃ pṛthivyāṃ kaścidagraṇīḥ |
kauravācāyarmukhyasya bhāradvājasya dhīmataḥ

द्रोणस्य शरजालानि प्राणिदेहहराणि च ।
षडरत्नि धनुश्चास्य दृश्यते परमं महत्

droṇasya śarajālāni prāṇidehaharāṇi ca |
ṣaḍaratni dhanuścāsya dṛśyate paramaṃ mahat

स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमशंसयम् ।
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः

sa hi brāhmaṇaveṣeṇa kṣātraṃ vegamaśaṃsayam |
pratihanti maheṣvāso bhāradvājo mahāmanāḥ

क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः ।
तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रधृष्यं नरैर्भुवि

kṣatrocchedāya vihito jāmadagnya ivāsthitaḥ |
tasya hyastrabalaṃ ghoramapradhṛṣyaṃ narairbhuvi

ब्राह्मं सन्धारयंस्तेजो हुताहुतिरिवानलः ।
समेत्य स दहत्याजौ क्षात्रधर्मपुरःसरः

brāhmaṃ sandhārayaṃstejo hutāhutirivānalaḥ |
sametya sa dahatyājau kṣātradharmapuraḥsaraḥ

ब्रह्मक्षत्रे च विहिते ब्राह्मं तेजो विशिष्यते ।
सोऽहं क्षात्राद्बलाद्धीनो ब्राह्मं तेजः प्रपेदिवान्

brahmakṣatre ca vihite brāhmaṃ tejo viśiṣyate |
so'haṃ kṣātrādbalāddhīno brāhmaṃ tejaḥ prapedivān

द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम्

droṇādviśiṣṭamāsādya bhavantaṃ brahmavittamam |
droṇāntakamahaṃ putraṃ labheyaṃ yudhi durjayam

तत्कर्म कुरु मे मे याज वितराम्यर्बुदं गवाम् ।
तथेत्युक्त्वा तु तं याजो याज्यार्थमुपकल्पयत्

tatkarma kuru me me yāja vitarāmyarbudaṃ gavām |
tathetyuktvā tu taṃ yājo yājyārthamupakalpayat

गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् ।
याजो द्रोणविनाशाय प्रतिजज्ञे तथा च सः

gurvartha iti cākāmamupayājamacodayat |
yājo droṇavināśāya pratijajñe tathā ca saḥ

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः ।
आचख्यौ कर्म वैतानं तदा पुत्रफलाय वै

tatastasya narendrasya upayājo mahātapāḥ |
ācakhyau karma vaitānaṃ tadā putraphalāya vai

स च पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः ।
इष्यते यद्विधो राजन्भविता ते तथाविधः

sa ca putro mahāvīryo mahātejā mahābalaḥ |
iṣyate yadvidho rājanbhavitā te tathāvidhaḥ

भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसन्धाय भूपतिः ।
आजह्वे तत्तथा सर्वं द्रुपदः कर्मसिद्धये

bhāradvājasya hantāraṃ so'bhisandhāya bhūpatiḥ |
ājahve tattathā sarvaṃ drupadaḥ karmasiddhaye

याजस्तु हवनस्यान्ते देवीमाज्ञापयत्तदा ।
प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम्

yājastu havanasyānte devīmājñāpayattadā |
prehi māṃ rājñi pṛṣati mithunaṃ tvāmupasthitam

अवलिप्तं मुखं ब्रह्मन्दिव्यान्गन्धान्बिभर्मि च ।
सूतार्थे नोपलब्धाऽस्मि तिष्ठ याज मम प्रिये

avaliptaṃ mukhaṃ brahmandivyāngandhānbibharmi ca |
sūtārthe nopalabdhā'smi tiṣṭha yāja mama priye

याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजाभिमन्त्रितम् ।
कथं कामं न सन्दध्यात्सा त्वं विप्रेहि तिष्ठ वा

yājena śrapitaṃ havyamupayājābhimantritam |
kathaṃ kāmaṃ na sandadhyātsā tvaṃ viprehi tiṣṭha vā

एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते ।
उत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसन्निभिः

evamuktvā tu yājena hute haviṣi saṃskṛte |
uttasthau pāvakāttasmātkumāro devasannibhiḥ

ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म चोत्तमम् ।
बिभ्रत्सखङ्गः सशरो धनुष्मान्विनदन्मुहुः

jvālāvarṇo ghorarūpaḥ kirīṭī varma cottamam |
bibhratsakhaṅgaḥ saśaro dhanuṣmānvinadanmuhuḥ

सोऽध्यारोदद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा ।
ततः प्रणेदुः पञ्चालाः प्रहृष्टाः साधुसाध्विति

so'dhyārodadrathavaraṃ tena ca prayayau tadā |
tataḥ praṇeduḥ pañcālāḥ prahṛṣṭāḥ sādhusādhviti

हर्षाविष्टांस्ततश्चैतान्नेयं सेहे वसुन्धरा ।
भयापहो राजपुत्रः पञ्चालानां यशस्करः

harṣāviṣṭāṃstataścaitānneyaṃ sehe vasundharā |
bhayāpaho rājaputraḥ pañcālānāṃ yaśaskaraḥ

राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय वै ।
इत्युवाच महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा

rājñaḥ śokāpaho jāta eṣa droṇavadhāya vai |
ityuvāca mahadbhūtamadṛśyaṃ khecaraṃ tadā

कुमारी चापि पाञ्चाली वेदीमध्यात्समुत्थिता ।
सुभगा दर्शनीयाङ्गी स्वसितायतलोचना

kumārī cāpi pāñcālī vedīmadhyātsamutthitā |
subhagā darśanīyāṅgī svasitāyatalocanā

श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा ।
ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूश्चारुपीनपयोधरा

śyāmā padmapalāśākṣī nīlakuñcitamūrdhajā |
tāmratuṅganakhī subhrūścārupīnapayodharā

मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षादमरवर्णिनी ।
नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रधावति

mānuṣaṃ vigrahaṃ kṛtvā sākṣādamaravarṇinī |
nīlotpalasamo gandho yasyāḥ krośātpradhāvati

या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि ।
देवदानवयक्षाणामीप्सितां देवरूपिणीम्

yā bibharti paraṃ rūpaṃ yasyā nāstyupamā bhuvi |
devadānavayakṣāṇāmīpsitāṃ devarūpiṇīm

सदृशी पाण्डुपुत्रस्य अर्जुनस्येति भारत ।
ऊचुः प्रहृष्टमनसो राजभक्तिपुरस्कृताः

sadṛśī pāṇḍuputrasya arjunasyeti bhārata |
ūcuḥ prahṛṣṭamanaso rājabhaktipuraskṛtāḥ

तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी ।
सर्वयोषिद्वरा कृष्णा निनीषुः क्षत्रियान्क्षयम्

tāṃ cāpi jātāṃ suśroṇīṃ vāguvācāśarīriṇī |
sarvayoṣidvarā kṛṣṇā ninīṣuḥ kṣatriyānkṣayam

सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा ।
अस्या हेतोः कौरवाणां महदुत्पत्स्यते भयम्

surakāryamiyaṃ kāle kariṣyati sumadhyamā |
asyā hetoḥ kauravāṇāṃ mahadutpatsyate bhayam

तच्छ्रुत्वा सर्वपञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घवत् ।
न चैतान्हर्षसम्पूर्णानियं सेहे वसुन्धरा

tacchrutvā sarvapañcālāḥ praṇeduḥ siṃhasaṅghavat |
na caitānharṣasampūrṇāniyaṃ sehe vasundharā

पाञ्चालराजस्तां दृष्ट्वा हर्षादश्रूण्यवर्तयत् ।
परिष्वज्य च तां कृष्णां स्नुषा पाण्डोरिति ब्रुवन् ।
अङ्कमारोप्य पाञ्चालीं राजा हर्षमवाप सः

pāñcālarājastāṃ dṛṣṭvā harṣādaśrūṇyavartayat |
pariṣvajya ca tāṃ kṛṣṇāṃ snuṣā pāṇḍoriti bruvan |
aṅkamāropya pāñcālīṃ rājā harṣamavāpa saḥ

तौ दृष्ट्वा पार्षती याजं प्रपेदे वै सुतार्थिनी ।
न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति

tau dṛṣṭvā pārṣatī yājaṃ prapede vai sutārthinī |
na vai madanyāṃ jananīṃ jānīyātāmimāviti

तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया ।
तयोश्च नामनी चक्रुर्द्विजाः सम्पूर्णमानसाः

tathetyuvāca tāṃ yājo rājñaḥ priyacikīrṣayā |
tayośca nāmanī cakrurdvijāḥ sampūrṇamānasāḥ

धृष्टत्वादत्यमर्षित्वाद्द्युम्नाद्युत्संभवादपि ।
धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपदस्य भवत्विति

dhṛṣṭatvādatyamarṣitvāddyumnādyutsaṃbhavādapi |
dhṛṣṭadyumnaḥ kumāro'yaṃ drupadasya bhavatviti

कृष्णेत्येवाब्रुवकन्कृष्णां कृष्णा ।ञभूत्सा हि वर्णतः ।
तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे

kṛṣṇetyevābruvakankṛṣṇāṃ kṛṣṇā |ñabhūtsā hi varṇataḥ |
tathā tanmithunaṃ jajñe drupadasya mahāmakhe

वैदिकाध्ययने पारं धृष्टद्युम्नो गतः परम्

vaidikādhyayane pāraṃ dhṛṣṭadyumno gataḥ param

धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम् ।
उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान्

dhṛṣṭadyumnaṃ tu pāñcālyamānīya svaṃ niveśanam |
upākarodastrahetorbhāradvājaḥ pratāpavān

अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः ।
तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात्

amokṣaṇīyaṃ daivaṃ hi bhāvi matvā mahāmatiḥ |
tathā tatkṛtavāndroṇa ātmakīrtyanurakṣaṇāt