आदि पर्व

अध्याय 17: मेरु पर देवता मन्थन की योजना बनाते हैं

इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सप्तदशोऽध्यायः ॥

13 श्लोक · 17 में से 261

इस अध्याय में क्या होता है

मेरु पर देवता मन्थन की योजना बनाते हैं

इसी समय दोनों बहनें, कद्रू और विनता, अश्वरत्न उच्चैःश्रवा को आते देखती हैं, जो अमोघ बल वाला और वेगवानों में श्रेष्ठ है, और जिसकी देवताओं ने प्रसन्न होकर पूजा की थी क्योंकि वह अमृत के लिए समुद्रमन्थन से निकला था। शौनक पूछते हैं कि देवताओं ने अमृत कैसे और कहाँ मथा। सौति मेरु पर्वत का वर्णन करते हैं: तेज का पुंज, सोने से अलंकृत, देवताओं और गन्धर्वों से सेवित, भयंकर सर्पों से घिरा, दिव्य औषधियों से प्रकाशित, जहाँ दूसरों का मन भी नहीं पहुँचता। अमृत की खोज में देवता उसके रत्नजटित शिखर पर बैठकर मन्त्रणा करते हैं। तब नारायण ब्रह्मा से कहते हैं कि देवता और असुर मिलकर समुद्र को कलश की भाँति मथें, उसमें सब औषधियाँ और सब रत्न डालें, तब अमृत प्रकट होगा।

सौतिरुवाच

17.1

एतस्मिन्नेव काले तु भगिन्यौ ते तपोधन ।
अपश्यतां समायान्तमुच्चैः श्रवसमन्तिकात्

etasminneva kāle tu bhaginyau te tapodhana |
apaśyatāṃ samāyāntamuccaiḥ śravasamantikāt

17.2

यं तु देवगणाः सर्वे हृष्टरूपमपूजयन् ।
मथ्यमानेऽमृते जातमश्वरत्नमनुत्तमम्

yaṃ tu devagaṇāḥ sarve hṛṣṭarūpamapūjayan |
mathyamāne'mṛte jātamaśvaratnamanuttamam

17.3

अमोघबलमश्वानामुत्तमं जविनां वरम् ।
श्रीमन्तमजरं दिव्यं सर्वलक्षणपूजितम्

amoghabalamaśvānāmuttamaṃ javināṃ varam |
śrīmantamajaraṃ divyaṃ sarvalakṣaṇapūjitam

शौनक उवाच

17.4

कथं तदमृतं देवैर्मथितं क्व च शंस मे ।
कारणं चात्र मथने संजातममृतात्परम् ॥
यत्र जज्ञे महावीर्यः सोऽश्वराजो महाद्युतिः

kathaṃ tadamṛtaṃ devairmathitaṃ kva ca śaṃsa me |
kāraṇaṃ cātra mathane saṃjātamamṛtātparam ||
yatra jajñe mahāvīryaḥ so'śvarājo mahādyutiḥ

सौतिरुवाच

17.5

ज्वलन्तमचलं मेरुं तेजोराशिमनुत्तमम् ।
आक्षिपन्तं प्रभां भानोः स्वशृङ्गैः काञ्चनोज्ज्वलैः

jvalantamacalaṃ meruṃ tejorāśimanuttamam |
ākṣipantaṃ prabhāṃ bhānoḥ svaśṛṅgaiḥ kāñcanojjvalaiḥ

17.6

कनकाभरणं चित्रं देवगन्धर्वसेवितम् ।
अप्रमेयमनाधृष्यमधर्मबहुलैर्जनैः

kanakābharaṇaṃ citraṃ devagandharvasevitam |
aprameyamanādhṛṣyamadharmabahulairjanaiḥ

17.7

व्यालैरावारितं घोरैर्दिव्यौषधिविदीपितम् ।
नाकमावृत्य तिष्ठन्तमुच्छ्रयेण महागिरिम्

vyālairāvāritaṃ ghorairdivyauṣadhividīpitam |
nākamāvṛtya tiṣṭhantamucchrayeṇa mahāgirim

17.8

अगम्यं मनसाप्यन्यैर्नदीवृक्षसमन्वितम् ।
नानापतगसङ्घैश्च नादितं सुमनोहरैः

agamyaṃ manasāpyanyairnadīvṛkṣasamanvitam |
nānāpatagasaṅghaiśca nāditaṃ sumanoharaiḥ

17.9

तस्य शृङ्गमुपारुह्य बहुरत्नाचितं शुभम् ।
अनन्तकल्पमद्वन्द्वं सुराः सर्वे महौजसः

tasya śṛṅgamupāruhya bahuratnācitaṃ śubham |
anantakalpamadvandvaṃ surāḥ sarve mahaujasaḥ

17.10

ते मन्त्रयितुमारब्धास्तत्रासीना दिवौकसः ।
अमृताय समागम्य तपोनियमसंयुताः

te mantrayitumārabdhāstatrāsīnā divaukasaḥ |
amṛtāya samāgamya taponiyamasaṃyutāḥ

17.11

तत्र नारायणो देवो ब्रह्माणमिदमब्रवीत् ।
चिन्तयत्सु सुरेष्वेवं मन्त्रयत्सु च सर्वशः

tatra nārāyaṇo devo brahmāṇamidamabravīt |
cintayatsu sureṣvevaṃ mantrayatsu ca sarvaśaḥ

17.12

देवैरसुरसङ्घैश्च मथ्यतां कलशोदधिः ।
भविष्यत्यमृतं तत्र मथ्यमाने महोदधौ

devairasurasaṅghaiśca mathyatāṃ kalaśodadhiḥ |
bhaviṣyatyamṛtaṃ tatra mathyamāne mahodadhau

17.13

सर्वौषधीः समावाप्य सर्वरत्नानि चैव ह ।
मन्थध्वयुदधिं देवा वेत्स्यध्वममृतं ततः

sarvauṣadhīḥ samāvāpya sarvaratnāni caiva ha |
manthadhvayudadhiṃ devā vetsyadhvamamṛtaṃ tataḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)