अध्याय 18: समुद्रमन्थन और मोहिनी

ततोऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैरलंकृतम् ।
मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमाकुलम्

tato'bhraśikharākārairgiriśṛṅgairalaṃkṛtam |
mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamākulam

नानाविहंगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम् ।
किंनरैरप्सरोभिश्च देवैरपि च सेवितम्

nānāvihaṃgasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam |
kiṃnarairapsarobhiśca devairapi ca sevitam

एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम् ।
अधोभूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम्

ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam |
adhobhūmeḥ sahasreṣu tāvatsveva pratiṣṭhitam

तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा ।
विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्

tamuddhartumaśaktā vai sarve devagaṇāstadā |
viṣṇumāsīnamabhyetya brahmāṇaṃ cedamabruvan

भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम् ।
मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः

bhavantāvatra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām |
mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ

तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव ।
अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः

tatheti cābravīdviṣṇurbrahmaṇā saha bhārgava |
acodayadameyātmā phaṇīndraṃ padmalocanaḥ

ततोऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः ।
नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान्

tato'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ |
nārāyaṇena cāpyuktastasminkarmaṇi vīryavān

अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबलः ।
उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम्

atha parvatarājānaṃ tamananto mahābalaḥ |
ujjahāra balādbrahmansavanaṃ savanaukasam

ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रमुपतस्थिरे ।
तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्यामहे जलम्

tatastena surāḥ sārdhaṃ samudramupatasthire |
tamūcuramṛtasyārthe nirmathiṣyāmahe jalam

अपांपतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः ।
सोढाऽस्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणादिति

apāṃpatirathovāca mamāpyaṃśo bhavettataḥ |
soḍhā'smi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇāditi

ऊचुश्च कूर्मराजानमकूपारे सुरासुराः ।
अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान्भवितुमर्हति

ūcuśca kūrmarājānamakūpāre surāsurāḥ |
adhiṣṭhānaṃ girerasya bhavānbhavitumarhati

कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् ।
तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्रेणेन्द्रोऽभ्यपीडयत्

kūrmeṇa tu tathetyuktvā pṛṣṭhamasya samarpitam |
taṃ śailaṃ tasya pṛṣṭhasthaṃ vajreṇendro'bhyapīḍayat

मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा योक्त्रं च वासुकिम् ।
देवा मथितुमारब्धाः समुद्रं निधिमम्भसाम् ।
अमृतार्थे पुरा ब्रह्मस्तथैवासुरदानवाः

manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā yoktraṃ ca vāsukim |
devā mathitumārabdhāḥ samudraṃ nidhimambhasām |
amṛtārthe purā brahmastathaivāsuradānavāḥ

एकमन्तमुपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः

ekamantamupāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ

विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः ।
अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणः स्थितः

vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ |
ananto bhagavāndevo yato nārāyaṇaḥ sthitaḥ

वासुकेरग्रमाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः ।
शिर उत्क्षिप्य नागस्य पुनः पुनरवाक्षिपन्

vāsukeragramāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ |
śira utkṣipya nāgasya punaḥ punaravākṣipan

वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्

vāsukeratha nāgasya sahasā kṣipyato'suraiḥ |
sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpeturasakṛnmukhāt

वासुकेर्मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च ।
अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन

vāsukermathyamānasya niḥsṛtena viṣeṇa ca |
abhavanmiśritaṃ toyaṃ tadā bhārgavanandana

मथनान्मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः ।
विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलमिति श्रुतम्

mathanānmandareṇātha devadānavabāhubhiḥ |
viṣaṃ tīkṣṇaṃ samudbhūtaṃ hālāhalamiti śrutam

देवाश्च दानवाश्चैव दग्धाश्चैव विषेण ह ।
अपाक्रामंस्ततो भीता विषादमगमंस्तदा

devāśca dānavāścaiva dagdhāścaiva viṣeṇa ha |
apākrāmaṃstato bhītā viṣādamagamaṃstadā

ब्रह्माणमब्रुवन्देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः ।
मथ्यमानेऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम्

brahmāṇamabruvandevāḥ sametya munipuṃgavaiḥ |
mathyamāne'mṛte jātaṃ viṣaṃ kālānalaprabham

तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्वह ।
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम्

tenaiva tāpitā lokāstasya pratikuruṣvaha |
evamuktastadā brahmā dadhyau lokeśvaraṃ haram

त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रे देवदेवमुमापतिम् ।
तदाऽथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतमाययौ

tryakṣaṃ triśūlinaṃ rudre devadevamumāpatim |
tadā'tha cintito devastajjñātvā drutamāyayau

तस्याथ देवस्तत्सर्वमाचचक्षे प्रजापतिः ।
तच्छ्रुत्वा दवेदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया

tasyātha devastatsarvamācacakṣe prajāpatiḥ |
tacchrutvā davedeveśo lokasyāsya hitepsayā

अपिबत्तद्विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम् ।
कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया

apibattadviṣaṃ rudraḥ kālānalasamaprabham |
kaṇṭhe sthāpitavāndevo lokānāṃ hitakāmyayā

यस्मात्तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः ।
पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा

yasmāttu nīlatā kaṇṭhe nīlakaṇṭhastataḥ smṛtaḥ |
pītamātre viṣe tatra rudreṇāmitatejasā

देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चक्रुर्वै कर्म तत्तथा ।
मथ्यमानेऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः

devāḥ prītāḥ punarjagmuścakrurvai karma tattathā |
mathyamāne'mṛtasyārthe bhūyo vai devadānavaiḥ

वासुकेरथ नागस्य सहसा क्षिप्यतोऽसुरैः ।
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्

vāsukeratha nāgasya sahasā kṣipyato'suraiḥ |
sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpeturasakṛnmukhāt

ते धूमसङ्घाः संभूता मेघसङ्घाः सविद्युतः ।
अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान्

te dhūmasaṅghāḥ saṃbhūtā meghasaṅghāḥ savidyutaḥ |
abhyavarṣansuragaṇāñśramasaṃtāpakarśitān

तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः ।
सुरासुरगणान्सर्वान्समन्तात्समवाकिरन्

tasmācca girikūṭāgrātpracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ |
surāsuragaṇānsarvānsamantātsamavākiran

बभूवात्र महान्नादो महामेघरवोपमः ।
उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः

babhūvātra mahānnādo mahāmegharavopamaḥ |
udadhermathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ

तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा ।
विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि

tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā |
vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi

वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः ।
पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्

vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ |
pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat

तस्मिंश्च भ्राम्यमाणेऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम् ।
न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः

tasmiṃśca bhrāmyamāṇe'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam |
nyapatanpatagopetāḥ parvatāgrānmahādrumāḥ

तेषां संघर्षजश्चाग्निरर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः ।
विद्युद्भिरिव नीलाभ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्

teṣāṃ saṃgharṣajaścāgnirarcirbhiḥ prajvalanmuhuḥ |
vidyudbhiriva nīlābhramāvṛṇonmandaraṃ girim

ददाह कुञ्जरांस्तत्र सिंहांश्चैव विनिर्गतान् ।
विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च

dadāha kuñjarāṃstatra siṃhāṃścaiva vinirgatān |
vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca

तमग्निममरश्रेष्ठः प्रदहन्तमितस्ततः ।
वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वशः

tamagnimamaraśreṣṭhaḥ pradahantamitastataḥ |
vāriṇā meghajenendraḥ śamayāmāsa sarvaśaḥ

ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि ।
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः

tato nānāvidhāstatra susruvuḥ sāgarāmbhasi |
mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaścauṣadhīrasāḥ

तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च ।
अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्

teṣāmamṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca |
amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt

ततस्तस्य समुद्रस्य तञ्जातमुदकं पयः ।
रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीरादभूद्धृतम्

tatastasya samudrasya tañjātamudakaṃ payaḥ |
rasottamairvimiśraṃ ca tataḥ kṣīrādabhūddhṛtam

ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमब्रुवन् ।
श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत्

tato brahmāṇamāsīnaṃ devā varadamabruvan |
śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahmannodbhavatyamṛtaṃ ca tat

ऋते नारायणं देवं सर्वेऽन्ये देवदानवाः ।
चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्

ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ sarve'nye devadānavāḥ |
cirārabdhamidaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam

ग्लानिरस्मान्समाविष्टा न चात्रामृतमत्थितम् ।
(सौतिरुवाच)
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

glānirasmānsamāviṣṭā na cātrāmṛtamatthitam |
(sautiruvāca)
devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ

ततो नारायणं देवं वचनं चेदमब्रवीत् ।
विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवानत्र परायणम्

tato nārāyaṇaṃ devaṃ vacanaṃ cedamabravīt |
vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavānatra parāyaṇam

बलं ददामि सर्वेषां कर्मैतद्ये समास्थिताः ।
क्षोभ्यतां कलशः सर्वैमन्दरः परिवर्त्यताम्

balaṃ dadāmi sarveṣāṃ karmaitadye samāsthitāḥ |
kṣobhyatāṃ kalaśaḥ sarvaimandaraḥ parivartyatām

नारायणवचः श्रुत्वा बलिनस्ते महोदधेः ।
तत्पयः सहिता भूयश्चक्रिरे भृशमाकुलम्

nārāyaṇavacaḥ śrutvā balinaste mahodadheḥ |
tatpayaḥ sahitā bhūyaścakrire bhṛśamākulam

तत्र पूर्वं विषं जातं तद्ब्रह्मवचनाच्छिवः ।
प्राग्रसल्लोकरक्षार्थं ततो ज्येष्ठा समुत्थिता ।
कृष्णरूपधरा देवी सर्वाभरणभूषिता

tatra pūrvaṃ viṣaṃ jātaṃ tadbrahmavacanācchivaḥ |
prāgrasallokarakṣārthaṃ tato jyeṣṭhā samutthitā |
kṛṣṇarūpadharā devī sarvābharaṇabhūṣitā

ततः शतसहस्रांशुर्मथ्यमानात्तु सागरात् ।
प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोमः शीतांशुरुज्ज्वलः

tataḥ śatasahasrāṃśurmathyamānāttu sāgarāt |
prasannātmā samutpannaḥ somaḥ śītāṃśurujjvalaḥ

श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात्पाण्डुरवासिनी ।
सुरा देवी समुत्पन्ना तुरगः पाण्डुरस्तथा

śrīranantaramutpannā ghṛtātpāṇḍuravāsinī |
surā devī samutpannā turagaḥ pāṇḍurastathā

कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृतसंभवः ।
मरीचिविकचः श्रीमान्नारायणउरोगतः

kaustubhastu maṇirdivya utpanno ghṛtasaṃbhavaḥ |
marīcivikacaḥ śrīmānnārāyaṇaurogataḥ

श्रीः सुरा चैव सोमश्च तुरगश्च मनोजवः ।
पारिजातश्च तत्रैव सुरभिश्च महामुने ।
जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन्सर्वकामफलप्रदौ

śrīḥ surā caiva somaśca turagaśca manojavaḥ |
pārijātaśca tatraiva surabhiśca mahāmune |
jajñāte tau tadā brahmansarvakāmaphalapradau

ततो जज्ञे महाकायश्चतुर्दन्तो महागजः ।
कपिला कामवृक्षश्च कौस्तुभश्चाप्सरोगणः ।
यतो देवास्ततो जग्मुरादित्यपथमाश्रिताः

tato jajñe mahākāyaścaturdanto mahāgajaḥ |
kapilā kāmavṛkṣaśca kaustubhaścāpsarogaṇaḥ |
yato devāstato jagmurādityapathamāśritāḥ

धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत ।
श्वेतं कमण्डलुं बिभ्रदमृतं यत्र तिष्ठति

dhanvantaristato devo vapuṣmānudatiṣṭhata |
śvetaṃ kamaṇḍaluṃ bibhradamṛtaṃ yatra tiṣṭhati

एतदत्यद्भुतं दृष्ट्वा दानवानां समुत्थितः ।
अमृतार्थे महान्नादो ममेदमिति जल्पताम्

etadatyadbhutaṃ dṛṣṭvā dānavānāṃ samutthitaḥ |
amṛtārthe mahānnādo mamedamiti jalpatām

ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रितः ।
स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रितः

tato nārāyaṇo māyāṃ mohinīṃ samupāśritaḥ |
strīrūpamadbhutaṃ kṛtvā dānavānabhisaṃśritaḥ

ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतसः ।
स्त्रियै दानवदैतेयाः सर्वे तद्गतमानसाः

tatastadamṛtaṃ tasyai daduste mūḍhacetasaḥ |
striyai dānavadaiteyāḥ sarve tadgatamānasāḥ

सा तु नारायणी माया धारयन्ती कमण्डलुम् ।
आस्यमानेषु दैत्येषु पङ्क्त्या च प्रति दानवैः

sā tu nārāyaṇī māyā dhārayantī kamaṇḍalum |
āsyamāneṣu daityeṣu paṅktyā ca prati dānavaiḥ

देवानपाययद्देवी न दैत्यांस्ते च चुक्रुशुः

devānapāyayaddevī na daityāṃste ca cukruśuḥ