अध्याय 16: कद्रू और विनता, अरुण और गरुड़

सौते त्वं कथयस्वेमां विस्तरेण कथां पुनः ।
आस्तीकस्य कवेःसाधोः शुश्रूषा परमा हिनः

saute tvaṃ kathayasvemāṃ vistareṇa kathāṃ punaḥ |
āstīkasya kaveḥsādhoḥ śuśrūṣā paramā hinaḥ

मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं त्वया ।
प्रीयामहे भृशं तात पितेवेदं प्रभाषसे

madhuraṃ kathyate saumya ślakṣṇākṣarapadaṃ tvayā |
prīyāmahe bhṛśaṃ tāta pitevedaṃ prabhāṣase

अस्मच्छुश्रूषणे नित्यं पिता हि निरतस्तव ।
आचष्टैतद्यथाऽऽक्यानं पिता तेत्वं तथा वद

asmacchuśrūṣaṇe nityaṃ pitā hi niratastava |
ācaṣṭaitadyathā''kyānaṃ pitā tetvaṃ tathā vada

आयुष्मन्निदमाख्यानमास्तीकं कथयामि ते ।
यथाश्रुतं कथयतः सकाशाद्वै पितुर्मया

āyuṣmannidamākhyānamāstīkaṃ kathayāmi te |
yathāśrutaṃ kathayataḥ sakāśādvai piturmayā

पुरा देवयुगे ब्रह्मन्प्रजापतिसुते शुभे ।
आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेतेऽद्भुतेऽनघ

purā devayuge brahmanprajāpatisute śubhe |
āstāṃ bhaginyau rūpeṇa samupete'dbhute'nagha

ते भार्ये कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता च ह ।
प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतः प्रजापतिसमः पतिः

te bhārye kaśyapasyāstāṃ kadrūśca vinatā ca ha |
prādāttābhyāṃ varaṃ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ

कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युतः ।
वरातिसर्गं श्रुत्वैवं कश्यपादुत्तमं च ते

kaśyapo dharmapatnībhyāṃ mudā paramayā yutaḥ |
varātisargaṃ śrutvaivaṃ kaśyapāduttamaṃ ca te

हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतुः स्म वरस्त्रियौ ।
वव्रे कद्रूः सुतान्नागान्सहस्रं तुल्यवर्चसः

harṣādapratimāṃ prītiṃ prāpatuḥ sma varastriyau |
vavre kadrūḥ sutānnāgānsahasraṃ tulyavarcasaḥ

द्वौ पुत्रौ विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले ।
तेजसा वपुषा चैव विक्रमेणाधिकौ च तौ

dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale |
tejasā vapuṣā caiva vikrameṇādhikau ca tau

तस्यै भर्ता वरं प्रादादीदृसौ ते भविष्यतः ।
एवमस्त्विति तं चाह कश्यपं विनता तदा

tasyai bhartā varaṃ prādādīdṛsau te bhaviṣyataḥ |
evamastviti taṃ cāha kaśyapaṃ vinatā tadā

यथावत्प्रार्थितं लब्ध्वा वरं तुष्टाभवत्तदा ।
कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ

yathāvatprārthitaṃ labdhvā varaṃ tuṣṭābhavattadā |
kṛtakṛtyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau

कद्रूश्च लब्ध्वा पुत्राणां सहस्रं तुल्यवर्चसाम् ।
धार्यौ प्रयत्नतो गर्भावित्युक्त्वा स महातपाः

kadrūśca labdhvā putrāṇāṃ sahasraṃ tulyavarcasām |
dhāryau prayatnato garbhāvityuktvā sa mahātapāḥ

ते भार्ये वरसंतुष्टे कश्यपो वनमाविशत् ।
(सौतुरिवाच)
कालेन महता कद्रूरण्डानां दशतीर्दश

te bhārye varasaṃtuṣṭe kaśyapo vanamāviśat |
(sauturivāca)
kālena mahatā kadrūraṇḍānāṃ daśatīrdaśa

जनयामास विप्रेन्द्र द्वे चाण्डे विनता तदा ।
तयोरण्डानि निदधुः प्रहृष्टाः परिचारिकाः

janayāmāsa viprendra dve cāṇḍe vinatā tadā |
tayoraṇḍāni nidadhuḥ prahṛṣṭāḥ paricārikāḥ

सोपस्वेदेषु भाण्डेषु पञ्चवर्षशतानि च ।
ततः पञ्चशते काले कद्रूपुत्रा विनिःसृताः

sopasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañcavarṣaśatāni ca |
tataḥ pañcaśate kāle kadrūputrā viniḥsṛtāḥ

अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुनं न व्यदृश्यत ।
ततः पुत्रार्थिनी देवी व्रीडिता च तपस्विनी

aṇḍābhyāṃ vinatāyāstu mithunaṃ na vyadṛśyata |
tataḥ putrārthinī devī vrīḍitā ca tapasvinī

अण्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमपश्यत ।
पूर्वार्धकायसंपन्नमितरेणाप्रकाशता

aṇḍaṃ bibheda vinatā tatra putramapaśyata |
pūrvārdhakāyasaṃpannamitareṇāprakāśatā

स पुत्रः क्रोधसंरब्धः शशापैनामिति श्रुतिः ।
योऽहमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया

sa putraḥ krodhasaṃrabdhaḥ śaśāpaināmiti śrutiḥ |
yo'hamevaṃ kṛto mātastvayā lobhaparītayā

शरीरेणासमग्रेण तस्माद्दासी भविष्यसि ।
पञ्च वर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धसे सह

śarīreṇāsamagreṇa tasmāddāsī bhaviṣyasi |
pañca varṣaśatānyasyā yayā vispardhase saha

एष च त्वां सुतो मातर्दासीत्वान्मोचयिष्यति ।
यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात्

eṣa ca tvāṃ suto mātardāsītvānmocayiṣyati |
yadyenamapi mātastvaṃ māmivāṇḍavibhedanāt

न करिष्यस्यनङ्गं वा व्यङ्गं वापि तपस्विनम् ।
प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालोऽस्य धीरया

na kariṣyasyanaṅgaṃ vā vyaṅgaṃ vāpi tapasvinam |
pratipālayitavyaste janmakālo'sya dhīrayā

विशिष्टं बलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात्परः ।
एवं शप्त्वा ततः पुत्रो विनतामन्तरिक्षगः

viśiṣṭaṃ balamīpsantyā pañcavarṣaśatātparaḥ |
evaṃ śaptvā tataḥ putro vinatāmantarikṣagaḥ

अरुणोऽदृश्यत ब्रह्मन्प्रभातसमये तदा ।
उद्यन्नथ सहस्रांशुर्दृष्ट्वा तमरुणं प्रभुः

aruṇo'dṛśyata brahmanprabhātasamaye tadā |
udyannatha sahasrāṃśurdṛṣṭvā tamaruṇaṃ prabhuḥ

स्वतेजसा प्रज्वलन्तमात्मनः समतेजसम् ।
सारथ्ये कल्पयामास प्रीयमाणस्तमोनुदः

svatejasā prajvalantamātmanaḥ samatejasam |
sārathye kalpayāmāsa prīyamāṇastamonudaḥ

सोऽपि तं रथमारुह्य भानोरमिततेजसः ।
सर्वलोकप्रदीपस्य ह्यमरोऽप्यरुणोऽभवत्

so'pi taṃ rathamāruhya bhānoramitatejasaḥ |
sarvalokapradīpasya hyamaro'pyaruṇo'bhavat

गरुडोऽपि यथाकालं जज्ञे पन्नगभोजनः ।
स जातमात्रो विनतां परित्यज्य खमाविशत्

garuḍo'pi yathākālaṃ jajñe pannagabhojanaḥ |
sa jātamātro vinatāṃ parityajya khamāviśat

आदास्यन्नात्मनो भोज्यमन्नं विहितमस्य यत् ।
विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधितः पतगेश्वरः

ādāsyannātmano bhojyamannaṃ vihitamasya yat |
vidhātrā bhṛguśārdūla kṣudhitaḥ patageśvaraḥ