आदि पर्व

अध्याय 15: संक्षेप में आस्तीक: जन्म और सर्पों की रक्षा

इति श्रीमन्महाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि पञ्चदशोऽध्यायः ॥

11 श्लोक · 15 में से 261

इस अध्याय में क्या होता है

संक्षेप में आस्तीक: जन्म और सर्पों की रक्षा

सौति आस्तीक की कथा संक्षेप में कहते हैं। सर्पों को पहले उनकी अपनी माता ने शाप दिया था, और उस शाप की शान्ति के लिए नागश्रेष्ठ वासुकि ने अपनी बहन मुनि जरत्कारु को दी। मुनि ने शास्त्रोक्त विधि से उसे स्वीकार किया, और उससे महात्मा आस्तीक का जन्म हुआ, जो वेद और वेदांगों में पारंगत तपस्वी थे और सब प्राणियों को समान देखते थे। बहुत समय बाद पाण्डव वंश के राजा जनमेजय ने सर्पों के विनाश के लिए महान सत्र आरम्भ किया। उस यज्ञ में आस्तीक ने अपने भाइयों, मामाओं और अन्य सर्पों को बचाया। व्रतों और स्वाध्याय से वे देवताओं के, ब्रह्मचर्य से ऋषियों के और सन्तान से पितरों के ऋण से मुक्त हुए। समय आने पर जरत्कारु अपने पितरों के साथ स्वर्ग गए।

सौतिरुवाच

15.1

मात्रा हि भुजगाः शप्ताः पूर्वं ब्रह्मविदां वर ।
जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः

mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṃ brahmavidāṃ vara |
janamejayasya vo yajñe dhakṣyatyanilasārathiḥ

15.2

तस्य शापस्य शान्त्यर्थं प्रददौ पन्नगोत्तमः ।
स्वसारमृषये तस्मै सुव्रताय महात्मने

tasya śāpasya śāntyarthaṃ pradadau pannagottamaḥ |
svasāramṛṣaye tasmai suvratāya mahātmane

15.3

स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ।
आस्तीको नाम पुत्रश्च तस्यां जज्ञे महामनाः

sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā |
āstīko nāma putraśca tasyāṃ jajñe mahāmanāḥ

15.4

तपस्वी च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः ।
समः सर्वस्य लोकस्य पितृमातृभयापहः

tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ |
samaḥ sarvasya lokasya pitṛmātṛbhayāpahaḥ

15.5

अथ दीर्घस्य कालस्य पाण्डवेयो नराधिपः ।
आजहार महायज्ञं सर्पसत्रमिति श्रुतिः

atha dīrghasya kālasya pāṇḍaveyo narādhipaḥ |
ājahāra mahāyajñaṃ sarpasatramiti śrutiḥ

15.6

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु सर्पाणामन्तकाय वै ।
मोचयामास ताञ्शापादास्तीकः सुमहातपाः

tasminpravṛtte satre tu sarpāṇāmantakāya vai |
mocayāmāsa tāñśāpādāstīkaḥ sumahātapāḥ

15.7

भ्रातॄंश्च मातुलांश्चैव तथैवान्यान्स पन्नगान् ।
पितॄंश्च तारयामास संतत्या तपसा तथा

bhrātṝṃśca mātulāṃścaiva tathaivānyānsa pannagān |
pitṝṃśca tārayāmāsa saṃtatyā tapasā tathā

15.8

व्रतैश्च विविधैर्ब्रह्मन्स्वाध्यायैश्चानृणोऽभवत् ।
देवांश्च तर्पयामास यज्ञैर्विविधदक्षिणैः

vrataiśca vividhairbrahmansvādhyāyaiścānṛṇo'bhavat |
devāṃśca tarpayāmāsa yajñairvividhadakṣiṇaiḥ

15.9

ऋषींश्च ब्रह्मचर्येम सन्तत्या च पितामहान् ।
अपहृत्य गुरं भारं पितॄणां संशितव्रतः

ṛṣīṃśca brahmacaryema santatyā ca pitāmahān |
apahṛtya guraṃ bhāraṃ pitṝṇāṃ saṃśitavrataḥ

15.10

जरत्कारुर्गतः स्वर्गं सहितः स्वैः पितामहैः ।
आस्तीकं च सुतं प्राप्य धर्मं चानुत्तमं मुनिः

jaratkārurgataḥ svargaṃ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ |
āstīkaṃ ca sutaṃ prāpya dharmaṃ cānuttamaṃ muniḥ

15.11

जरत्कारुः सुमहता कालेन स्वर्गमेयिवान् ।
एतदाख्यानमास्तीकं यथावत्कथितं मया ।
प्रब्रूहि भृगुशार्दूल किमन्यत्कथयामि ते

jaratkāruḥ sumahatā kālena svargameyivān |
etadākhyānamāstīkaṃ yathāvatkathitaṃ mayā |
prabrūhi bhṛguśārdūla kimanyatkathayāmi te

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)