अध्याय 45: वार्षिक श्राद्ध और अन्य श्राद्ध

प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर ।
प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ

pratyabdaṃ śrāddhamevaṃ te kathayāmi khageśvara |
pratyabdaṃ pārvaṇenaiva kuryātāṃ kṣetrajorasau

विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

vidhinācetarairevamekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ ।
एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम्

anagneśca sutau syātāmanagnī kṣetrajorasau |
ekoddiṣṭaṃ na kuryātāṃ pratyabdaṃ tau tu pārvaṇam

यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता ।
प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ

yadā tvanyataraḥ sāgniḥ putro vāpyathavā pitā |
pratyabdaṃ pārvaṇaṃ tatra kuryātāṃ kṣetrajaurasau

अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरोऽपि वा ।
एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन

anagnayaḥ sāgnayo vā putrā vā pitaro'pi vā |
ekoddiṣṭaṃ sutaiḥ kāryaṃ kṣayāha iti kecana

दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षेऽथ वा पुनः ।
प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि

darśakāle kṣayo yasya pretapakṣe'tha vā punaḥ |
pratyabdaṃ pārvaṇaṃ kāryaṃ tasya sarvaiḥ sutairapi

एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि ।
एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि ।
बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा

ekoddiṣṭamaputrāṇāṃ puṃsāṃ syādyopitāmapi |
ekoddiṣṭe kuśā grāhyāḥ samūlā yajñakarmaṇi |
bahirlūnāḥ sakṛllanāḥ śrāddhaṃ vṛddhimṛte sadā

कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते ।
आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम्

kartavye pārvaṇe śrāddhe āśaucaṃ yadi jāyate |
āśaucāvagame kuryācchrāddhaṃ hi tadanantaram

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते ।
मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि

ekoddiṣṭe tu samprāpte yadi vighnaḥ prajāyate |
māsenyasmin tithau tasyāṃ kuryācchrāddhaṃ tadaiva hi

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च ।
कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च

tūṣṇīṃ śrāddhāntu śūdrasya bhāryāyāstatsutasya ca |
kanyāyāśca dvijātīnāmanupetadvijasya ca

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः ।
तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात्पृथक्पृथक्

ekakāle gatā sūnāṃ bahūnāmatha vā dvayoḥ |
tantreṇa śrapaṇaṃ kuryācchrāddhaṃ kuryātpṛthakpṛthak

दद्यात्पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः ।
तृतीयस्य ततः कुर्यात्संनिपाते त्वयं विधिः
प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः ।
तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम्

dadyātpūrvaṃ mṛtasyādau dvitīyasya tataḥ punaḥ |
tṛtīyasya tataḥ kuryātsaṃnipāte tvayaṃ vidhiḥ
pratyabdamevaṃ yaḥ kuryādyathātathamatandritaḥ |
tārayitvā pitṝn sarvān prāpnoti paramāṃ gatim

न ज्ञायते मृताहश्चेत्प्रस्थानदिनमेव च ।
मासश्चेत्स्यात्परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम्

na jñāyate mṛtāhaścetprasthānadinameva ca |
māsaścetsyātparijñātastaddarśe syānmṛtāhikam

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च ।
तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत्

yadā māso na vijñāto vijñātaṃ dinameva ca |
tadā mārgaśire māsi māghe vā taddinaṃ bhavet

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः ।
प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ

dinamāsāvavijñātau maraṇasya yadā punaḥ |
prasthānadinamāsau tu grāhyau śrāddhe mayoditau

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः ।
मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु

prasthānasyāpi na jñātau dinamāsau yadā punaḥ |
mṛtavārtāśrutau grāhyau pūrvaproktakrameṇa tu

प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा ।
तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत्तु मृताहिके

pravāsamantareṇāpi syātāṃ tau vismṛtau yadā |
tadānīmapi tau grāhyau pūrvavattu mṛtāhike

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे ।
आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि

gṛhasthe proṣite yacca kaścittu mriyate gṛhe |
āsaucāpagame yatra prārabdhe śrāddhakarmaṇi

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा ।
आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत्

pratyāgataścejjānāti tatra vṛttaṃ gṛhī tathā |
āśaucaṃ gṛhiṇasteṣāṃ na dravyādestadā bhavet

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् ।
समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः

putrādinā yadārabdhaṃ śrāddhaṃ tattvena vākhilam |
samāpanīyaṃ tatrāpi śrāddhaṃ gṛhītu dūrataḥ

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा ।
उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित्

dātrā boktrā ca na jñātaṃ sūtakaṃ mṛtakaṃ tathā |
ubhayorapi taddoṣaṃ nāropayati karhicit

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा ।
भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति

yadā tvanyatarajñātaṃ sūtakaṃ mṛtakaṃ tathā |
bhoktureva tadā doṣo nānyo dātā praduṣyati

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् ।
अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ

ityuktena prakāreṇa yaḥ kuryānmṛtavāsaram |
avijñātamṛtāhasya satataṃ tārayatyasau

नित्यश्राद्धेऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः ।
सर्वान् पितृगणान् सम्यक्सहैवोद्दिश्य योजयेत्

nityaśrāddhe'tha gandhādyairdvijānabhyarcya bhaktitaḥ |
sarvān pitṛgaṇān samyaksahaivoddiśya yojayet

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् ।
ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च

āvāhanaṃ svadhākāro piṇḍāgnaukaraṇādikam |
brahmacaryādiniyamā viśvadevāstathaiva ca

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् ।
दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत्

nityaśrāddhe tyajedetān bhojyamannaṃ prakalpayet |
dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā namaskārairvisarjayet

देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् ।
तन्नित्यश्राद्धवत्कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते

devānuddiśya viśvādīn yaddadyāddvijabhojanam |
tannityaśrāddhavatkāryaṃ devaśrāddhaṃ taducyate

मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा ।
उत्तरेऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु

mātṛśrāddhantu pūrveṇa karmādau paitṛkaṃ tathā |
uttare'hani vṛddhau syānmātāmahagaṇasya tu

श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम्

śrāddhatrayaṃ prakurrvīta vaiśvadevantutāntrikam

मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् ।
मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु

mātṛbhyaḥ kalpayetpūrvaṃ pitṛbhyastadanantaram |
mātāmahebhyaśca tathā dadyāditthaṃ krameṇa tu

मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः ।
पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितोऽष्टौ च भावयेत्

mātṛśrāddhe tu viprāṇāmabhāve sukulodgatāḥ |
patiputrānvitāḥ sādhvyo yoṣito'ṣṭau ca bhāvayet

इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा ।
उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु

iṣṭāpūrtādike śrāddhaṃ kuryādābhyudayaṃ tathā |
utpātādinimitteṣu nitya śrāddhavadeva tu

नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा ।
श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ।
इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि

nityaṃ daivañca vṛddhiñca kāmyaṃ naimittikaṃ tathā |
śrāddhānyuktaprakāreṇa kurvan siddhimavāpnuyāt |
iti te kathitaṃ tārkṣya kimanyatparipṛcchasi