अध्याय 44: दुर्मरण पाने वालों के लिए कर्म

स्वेच्छया तार्क्ष्य मरणं शृङ्गिदंष्ट्रिसरीसृपः ।
चाण्डालाद्यात्मघातैश्च विषाद्यैस्ताडनैस्तथा

svecchayā tārkṣya maraṇaṃ śṛṅgidaṃṣṭrisarīsṛpaḥ |
cāṇḍālādyātmaghātaiśca viṣādyaistāḍanaistathā

जलाग्निपातवातैश्च निराहारादिभिस्तथा ।
येषामेव भवेन्मृत्युः प्रोक्तास्ते पापकर्मिणः

jalāgnipātavātaiśca nirāhārādibhistathā |
yeṣāmeva bhavenmṛtyuḥ proktāste pāpakarmiṇaḥ

पाषड्यनाश्रमाश्चैव महापातकिनस्तथा ।
स्त्रियश्च व्यभिचारिण्य आरूढपतितास्तथा

pāṣaḍyanāśramāścaiva mahāpātakinastathā |
striyaśca vyabhicāriṇya ārūḍhapatitāstathā

न तेषां स्यान्नव श्राद्धं न संस्कारः सपिण्डनम् ।
श्राद्धानि षोडशोक्तानि न भवन्ति च तान्यपि

na teṣāṃ syānnava śrāddhaṃ na saṃskāraḥ sapiṇḍanam |
śrāddhāni ṣoḍaśoktāni na bhavanti ca tānyapi

वेतनं यत्क्षिपेदप्सु गृह्याग्निश्च चतुष्पथे ।
पात्राणिनिर्दहेदग्नौ साग्निके पापकर्मणि

vetanaṃ yatkṣipedapsu gṛhyāgniśca catuṣpathe |
pātrāṇinirdahedagnau sāgnike pāpakarmaṇi

पूर्णे संवत्सरे तेषामित्थं कार्यं दयालुभिः ।
एकादशीं समासाद्य शुक्लपक्षे च काश्यप

pūrṇe saṃvatsare teṣāmitthaṃ kāryaṃ dayālubhiḥ |
ekādaśīṃ samāsādya śuklapakṣe ca kāśyapa

विष्णुं यमं च सम्पूज्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
दश पिण्डान् घृताक्तांश्च दर्भेषु मधुसंयुतान्

viṣṇuṃ yamaṃ ca sampūjya gandhapuṣpākṣatādibhiḥ |
daśa piṇḍān ghṛtāktāṃśca darbheṣu madhusaṃyutān

यज्ञोपवीति सतिलान् ध्यायन् विष्णुं यमं तथा ।
दक्षिणाभिमुखस्तूष्णीमेकैकं निर्वपेत्तुतान्

yajñopavīti satilān dhyāyan viṣṇuṃ yamaṃ tathā |
dakṣiṇābhimukhastūṣṇīmekaikaṃ nirvapettutān

उद्धृत्य मिश्रितान् पश्चात्तीर्थेऽभ्मः सु विनिः क्षिपेत् ।
क्षिपन् संकीर्तयेन्नाम गोत्रं च मृतकस्य च

uddhṛtya miśritān paścāttīrthe'bhmaḥ su viniḥ kṣipet |
kṣipan saṃkīrtayennāma gotraṃ ca mṛtakasya ca

पुनरप्यर्चयेद्विष्णुं यमं कुसुमचन्दनैः ।
धूपदीपैः सनैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यसमन्वितैः

punarapyarcayedviṣṇuṃ yamaṃ kusumacandanaiḥ |
dhūpadīpaiḥ sanaivedyairbhakṣyabhojyasamanvitaiḥ

तस्मिन्नुपवसेदह्नि विप्रांश्चेव निमन्त्रयेत् ।
कुलविद्यातपोयुक्तान् साधुशीलसमन्वितान्

tasminnupavasedahni viprāṃśceva nimantrayet |
kulavidyātapoyuktān sādhuśīlasamanvitān

नव सप्ताथवा पञ्च स्वसामर्थ्यानुसारतः ।
अपरेऽहनि मध्याह्ने यमं विष्णुं तथार्चयेत्

nava saptāthavā pañca svasāmarthyānusārataḥ |
apare'hani madhyāhne yamaṃ viṣṇuṃ tathārcayet

उदङ्मुखांस्तथा विप्रांस्तान् सम्यगुपवेशयेत् ।
आवाहनार्घदानादौ विष्णुं यमसमन्वितम्

udaṅmukhāṃstathā viprāṃstān samyagupaveśayet |
āvāhanārghadānādau viṣṇuṃ yamasamanvitam

यज्ञोपवीती कुर्वीत प्रेतनाम प्रकीर्तयेत् ।
प्रेतं यमं च विष्णुं च स्मरन् श्राद्धं समापयेत्

yajñopavītī kurvīta pretanāma prakīrtayet |
pretaṃ yamaṃ ca viṣṇuṃ ca smaran śrāddhaṃ samāpayet

अन्येभ्यश्चापि सर्वेभ्यः पिण्डदानार्थमुद्धरेत् ।
पृथग्वा दश पिण्डांश्च पञ्च दद्यात्क्रमेण तु

anyebhyaścāpi sarvebhyaḥ piṇḍadānārthamuddharet |
pṛthagvā daśa piṇḍāṃśca pañca dadyātkrameṇa tu

प्रथमं विष्णवे दद्याद्ब्रह्मणे च शिवाय च ।
सभृत्याय शिवायाथ प्रेतायापि च पञ्चमम्

prathamaṃ viṣṇave dadyādbrahmaṇe ca śivāya ca |
sabhṛtyāya śivāyātha pretāyāpi ca pañcamam

नाम गोत्रं स्मरेत्तस्य विष्णुशब्दं प्रकीर्तयेत् ।
नमस्कारशिरस्कन्तु पञ्चमं पिण्डमुद्धरेत्

nāma gotraṃ smarettasya viṣṇuśabdaṃ prakīrtayet |
namaskāraśiraskantu pañcamaṃ piṇḍamuddharet

गोभूमिपिण्डदानाद्यैः शक्त्या प्रेतं स्मरंश्च तम् ।
तिलैस्तिलांस्तु विप्राणां दर्भयुक्तेषु पाणिषु

gobhūmipiṇḍadānādyaiḥ śaktyā pretaṃ smaraṃśca tam |
tilaistilāṃstu viprāṇāṃ darbhayukteṣu pāṇiṣu

दद्यादन्नं द्विजानां च ताम्बूलं दक्षिणां तथा ।
एवं शिष्टतमं विप्रं हरिण्येन प्रपूजयेत्

dadyādannaṃ dvijānāṃ ca tāmbūlaṃ dakṣiṇāṃ tathā |
evaṃ śiṣṭatamaṃ vipraṃ hariṇyena prapūjayet

नाम गोत्रं स्मरन् दद्याद्विष्णुप्रीतोस्त्विति ब्रुवन् ।
अनुव्रज्य द्विजान् पश्चात्त्यक्ताम्भो दक्षिणामुखः

nāma gotraṃ smaran dadyādviṣṇuprītostviti bruvan |
anuvrajya dvijān paścāttyaktāmbho dakṣiṇāmukhaḥ

कीर्तयन्नामगोत्रे तु भुवि प्रीतोस्त्विति क्षिपेत् ।
मित्रबन्धुजनैः सार्धं शेषं भुञ्जीत वाग्यतः ।
प्रतिसंवत्सरादि स्यादेकोद्दिष्टविधानतः

kīrtayannāmagotre tu bhuvi prītostviti kṣipet |
mitrabandhujanaiḥ sārdhaṃ śeṣaṃ bhuñjīta vāgyataḥ |
pratisaṃvatsarādi syādekoddiṣṭavidhānataḥ

एवं कृते गमिष्यन्ति स्वर्लोकं पापकर्मिणः ।
सपिण्डीकरणादौ तु कृते चैवाप्नुवन्तिते

evaṃ kṛte gamiṣyanti svarlokaṃ pāpakarmiṇaḥ |
sapiṇḍīkaraṇādau tu kṛte caivāpnuvantite

अथ कश्चित्प्रमादेन म्रियते ह्युदकादिभिः ।
संसारप्रमुखस्तस्य सर्वं कुर्याद्यथाविधि

atha kaścitpramādena mriyate hyudakādibhiḥ |
saṃsārapramukhastasya sarvaṃ kuryādyathāvidhi

प्रमादादिच्छया मर्त्यो न गच्छेत्सर्पसंमुखः ।
पक्षयोरुभयोर्नागं पञ्चमीषु प्रपूजयेत्

pramādādicchayā martyo na gacchetsarpasaṃmukhaḥ |
pakṣayorubhayornāgaṃ pañcamīṣu prapūjayet

कुर्यात्पिष्टमयीं लेखां नागानामाकृतिं भुवि ।
अर्चयेत्तां सितैः पुष्पैः सुगन्धैश्चन्दनेनच

kuryātpiṣṭamayīṃ lekhāṃ nāgānāmākṛtiṃ bhuvi |
arcayettāṃ sitaiḥ puṣpaiḥ sugandhaiścandanenaca

प्रदद्याद्धूपदीपन्तु तण्डुलांश्च सितान् क्षिपेत् ।
आमपिष्टं तथैवान्नं क्षीरञ्च विनिवेदयेत्

pradadyāddhūpadīpantu taṇḍulāṃśca sitān kṣipet |
āmapiṣṭaṃ tathaivānnaṃ kṣīrañca vinivedayet

उपस्थाय वदेदेवं मुञ्चन्मुद्रांशुकानि च ।
मधुरं तद्दिनेऽश्रीयाद्देवश्राद्धं समापयेत्

upasthāya vadedevaṃ muñcanmudrāṃśukāni ca |
madhuraṃ taddine'śrīyāddevaśrāddhaṃ samāpayet

सौवर्णं शक्तितो नागं ततो दद्याद्द्विजोत्तमे ।
धेनुं दत्त्वा ततो ब्रूयात्प्रीयतां नागराडिति

sauvarṇaṃ śaktito nāgaṃ tato dadyāddvijottame |
dhenuṃ dattvā tato brūyātprīyatāṃ nāgarāḍiti

यथाविभव्यं कुर्वीत कर्माण्यन्यानि पूर्ववत् ।
स्वशाखोक्तविधानेन इत्थं कुर्याद्यथातथम् ।
प्रेतत्वान्मोचयेत्तांस्तु स्वर्गमार्गं नयेत्च

yathāvibhavyaṃ kurvīta karmāṇyanyāni pūrvavat |
svaśākhoktavidhānena itthaṃ kuryādyathātatham |
pretatvānmocayettāṃstu svargamārgaṃ nayetca