अध्याय 41: वृषोत्सर्ग, साँड को मुक्त करने की विधि

वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर ।
कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने

vṛṣotsargaṃ prakurvīta vidhipūrvaṃ khageśvara |
kārtikādiṣu māseṣu paurṇamāsyāṃ śubhe dine

विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् ।
कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च

vivāhotsarjanaṃ śrāddhaṃ nāndīmukhamupakramet |
kuryādbhuvaśca saṃskārānagnisthāpanameva ca

वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः ।
विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्

vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe sthāpyāgniṃ vidhivattataḥ |
vivāhavidhinā sarvaṃ kuryādbrāhmaṇavācanam

पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् ।
पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु

pātrāsādanaṃ śrapaṇamupayamanakuśādikam |
puryukṣaṇānte homaṃ ca karyā dvai brāhmaṇena tu

आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् ।
प्रथमेऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः
आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः ।
अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय ।
भवाय महादेवायेशानाय यमाय च

āghārāvājyabhāgau ca cakṣuṣī ca pradā payet |
prathame'hariti mantreṇa hotavyāśca ṣaḍāhutīḥ
āghārāvājyabhāgau tu pāyasenāṅgadevatāḥ |
agnaye rudrāya śarvāya paśupataye ugrāya śivāya |
bhavāya mahādevāyeśānāya yamāya ca

पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः ।
उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च

piṣṭakena sakṛddhomaṃ pūṣāgā iti mantrataḥ |
ubhayoḥ sviṣṭikūddhomaścaruṇā pāyasena ca

प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः ।
संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्

prathamaṃ vyāhṛtihomaḥ prāyaścittaṃ prajāpatiḥ |
saṃstravaprāśanaṃ kuryātpraṇītāparimokṣaṇam

पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः ।
षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्

pavitrapratipattiśca brāhmaṇe dakṣaiṇā tataḥ |
ṣaḍaṅgarudrajāpyena proto mokṣamavāpnuyāt

एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग ।
स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्

ekavarṇaṃ vṛṣañcaiva sakṛdvatsatarīṃ khaga |
snāpayitvā tataḥ kuryātsarvālaṅkārabhūṣitam

प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् ।
पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् ।
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

pratiṣṭhāpya ca tadyugmaṃ preto mokṣamavāpnuyāt |
puccheca tarpaṇaṃ kāryamucchrite mantrapūrvakam |
brāhmaṇān bhojayetpaścāddakṣiṇābhiśca toṣayet

ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि ।
जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे

tataḥ śrāddhaṃ samuddiṣṭamekoddiṣṭaṃ yathāvidhi |
jalamannaṃ tathā deyaṃ pretoddharaṇahetave

द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् ।
एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि

dvādaśāhe tataḥ kuryānmāsemāse pṛthakpathak |
evaṃ vidhiḥ samāyuktaḥ pretamokṣe karoti hi