वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर ।
कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने
vṛṣotsargaṃ prakurvīta vidhipūrvaṃ khageśvara |
kārtikādiṣu māseṣu paurṇamāsyāṃ śubhe dine
Uttara Khanda: Preta Kanda (Dharma Kanda)
Chapter 41: Vrishotsarga, the release of a bull
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गनिरूपणं नामै कचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥
12 verses · 41 of 49
What happens in this chapter
Vrishotsarga, the release of a bull
Shri Vishnu tells Garuda how vrishotsarga is done for the departed. It is held on a full moon day from Kartika onward. Nandimukha shraddha comes first, then the fire is set up by a pond, well or cowshed, and the rite follows the form of a wedding. Oblations of ghee and payasa go to Agni, Rudra, Sharva, Pashupati, Ugra, Shiva, Bhava, Mahadeva, Ishana and Yama, with a cake offered to Pushan. A bull of one colour and a young heifer are bathed, adorned and released together as a pair. Water is offered at the raised tail with mantras, brahmanas are fed and given dakshina, and recitation of the Rudra hymn with its six limbs frees the preta. An ekoddishta shraddha follows, and monthly rites continue from the twelfth day.
श्रीविष्णुरुवाच
विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् ।
कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च
vivāhotsarjanaṃ śrāddhaṃ nāndīmukhamupakramet |
kuryādbhuvaśca saṃskārānagnisthāpanameva ca
वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः ।
विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्
vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe sthāpyāgniṃ vidhivattataḥ |
vivāhavidhinā sarvaṃ kuryādbrāhmaṇavācanam
पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् ।
पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु
pātrāsādanaṃ śrapaṇamupayamanakuśādikam |
puryukṣaṇānte homaṃ ca karyā dvai brāhmaṇena tu
आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् ।
प्रथमेऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः
आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः ।
अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय ।
भवाय महादेवायेशानाय यमाय च
āghārāvājyabhāgau ca cakṣuṣī ca pradā payet |
prathame'hariti mantreṇa hotavyāśca ṣaḍāhutīḥ
āghārāvājyabhāgau tu pāyasenāṅgadevatāḥ |
agnaye rudrāya śarvāya paśupataye ugrāya śivāya |
bhavāya mahādevāyeśānāya yamāya ca
पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः ।
उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च
piṣṭakena sakṛddhomaṃ pūṣāgā iti mantrataḥ |
ubhayoḥ sviṣṭikūddhomaścaruṇā pāyasena ca
प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः ।
संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्
prathamaṃ vyāhṛtihomaḥ prāyaścittaṃ prajāpatiḥ |
saṃstravaprāśanaṃ kuryātpraṇītāparimokṣaṇam
पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः ।
षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्
pavitrapratipattiśca brāhmaṇe dakṣaiṇā tataḥ |
ṣaḍaṅgarudrajāpyena proto mokṣamavāpnuyāt
एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग ।
स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्
ekavarṇaṃ vṛṣañcaiva sakṛdvatsatarīṃ khaga |
snāpayitvā tataḥ kuryātsarvālaṅkārabhūṣitam
प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् ।
पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् ।
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्
pratiṣṭhāpya ca tadyugmaṃ preto mokṣamavāpnuyāt |
puccheca tarpaṇaṃ kāryamucchrite mantrapūrvakam |
brāhmaṇān bhojayetpaścāddakṣiṇābhiśca toṣayet
ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि ।
जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे
tataḥ śrāddhaṃ samuddiṣṭamekoddiṣṭaṃ yathāvidhi |
jalamannaṃ tathā deyaṃ pretoddharaṇahetave
द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् ।
एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि
dvādaśāhe tataḥ kuryānmāsemāse pṛthakpathak |
evaṃ vidhiḥ samāyuktaḥ pretamokṣe karoti hi
Text source: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)