अध्याय 40: अकाल मृत्यु वालों के लिए नारायणबलि

भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः ।
कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्

bhagavanbrāhmaṇāḥ kecidapamṛtyuvaśaṃ gatāḥ |
kathaṃ teṣāṃ bhavenmārgaḥ kiṃ sthānaṃ kā gatirbhavet

किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन

kiñca yuktaṃ bhavetteṣāṃ vidhānaṃ vāpi kīdṛśam |
tadahaṃ śrotumicchāmi brūhi me madhusūdana

प्रेतीभूते द्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते ।
तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

pretībhūte dvijātīnāṃ sambhūte mṛtyuvaikṛte |
teṣāṃ mārgagatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति ।
लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ jāte durmaraṇe sati |
laṅghanairye mṛtā viprā daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् ।
विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

kaṇṭhagrāha vimagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām |
viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् ।
यान्ति ते नरके घोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

patanodvandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim |
yānti te narake ghore ye ca mlecchādibhirhatāḥ

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः ।
उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

śvaśṛgālādisaṃspṛṣṭā adagdhāḥ kṛmisaṃṅkulāḥ |
ullaṅghitā mṛtā ye ca mahārogaiśca pīḍitāḥ

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः ।
चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

abhisastāstathāvyaṅgā ye ca pāpānnapoṣitāḥ |
caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutāgnitaḥ

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः ।
उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

daṣṭribhyaśca paśubhyaśca vṛkṣādipatanānmṛtāḥ |
udakyāmūtakīśūdrārajakīsaṅgadūṣitāḥ

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः ।
न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्

tena pāpena narakānmuktāḥ pretatvabhāginaḥ |
na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् ।
तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्

na vidhānaṃ mṛtādyaṃ ca na kuryādaurdhvadaihikam |
teṣāṃ tārkṣya prakurvīta nārāyaṇabalikriyām

सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् ।
षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः

sarvalokahitārthāya śṛṇu pāpabhayāpahām |
ṣaṇmāsaṃ brāhmaṇe dāhastrimāsaṃ kṣattriye mataḥ

सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते ।
गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करेऽथ च

sārdha māsaṃ tu vaiśyasya sadyaḥ śūdre vidhīyate |
gaṅgāyāṃ yamunāyāñca naimiṣe puṣkare'tha ca

तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके ।
वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये

taḍāge jalūpūrṇe vā hrade vā vimalodake |
vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe gṛhe vā pratimālaye

कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् ।
प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः

kṛṣṇāgre kārayedvipra baliṃ nārāyaṇāhvayam |
pretāya tarpaṇaṃ kāryaṃ mantraiḥ paurāṇavaidikaiḥ

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् ।
कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet |
kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् ।
अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇuriti smaret |
anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् ।
तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः

avyayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhavet |
tarpaṇasyāvasāne ca vītarāgo vimatsaraḥ

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः ।
दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः

jitendriyamanā bhūtvā śucipmāndharmatatparaḥ |
dānadharmarataḥ śāntaḥ praṇamya vāgyataḥ śuciḥ

यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः ।
भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु

yajamāno bhabettatra śucirvandhusamanvitaḥ |
bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhatyekādaśaiva tu

सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः ।
तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्

sarvakarmavipākena ekaikāgre samāhitaḥ |
toyavrīhiyavān ṣaṣṭyā godhūmāṃśca priyaṅgukān

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् ।
दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च

haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca calekam |
dāpayetsarvasasyāni kṣīrakṣaudrayutāni ca

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् ।
दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्

vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam |
dāpayetsarvaviprebhyo na kuryātpaṅktibandhanam

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् ।
शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्

bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam |
śaṅkhapātre tathā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak

ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः ।
दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavaniṃ gataḥ |
dātavyaṃ sarvaviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ

ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् ।
आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्

ṛcā vai dāpayedarghyamekoddiṣṭe pṛthakpṛthak |
āpodevīrmadhumatīrādipīṭhe prakalpitam

उपयामगृहीतोऽसि द्वितीयेऽर्घं निवेदयेत् ।
येनापावकचक्षुषा तृतीये च सकल्पितम्

upayāmagṛhīto'si dvitīye'rghaṃ nivedayet |
yenāpāvakacakṣuṣā tṛtīye ca sakalpitam

ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे ।
अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे

ye devāsaścaturthe tu samudraṃ gaccha pañcame |
agnirjyoti stathā ṣaṣṭhe hiraṇyagarbhaḥ saptame

यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा ।
दशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः

yamāya tvāṣṭame jñeyaṃ yajjagrannavame tathā |
daśame yāḥ phalinīti piṇḍe caikādaśe tataḥ

भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् ।
कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परेऽहनि

bhadraṃ karṇebhiriti ca kuryātpiṇḍavisarjanam |
kṛtvaikādaśadevatyaṃ śrāddhaṃ kuryātpare'hani

विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् ।
विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् ।
अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त्वर्ज्यान्कदाचन

viprānāvāhayetpañca caturvedaviśāradān |
vidyāśīlaguṇopetānsva kīyāñchīlasattamān |
abyaṅgānsapraśastāṃśca na tvarjyānkadācana

विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा ।
ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत्

viṣṇuḥ svarṇamayaḥ kāryo rudastāmramayastathā |
brahmā rūpyamayastadvadyamo lohamayo bhavet

सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा ।
शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत्

sīsakaṃ tu bhavetpretaṃ tvatha vā darbhakaṃ tathā |
śannodevīti mantreṇa govindaṃ paścime nyaset

अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत् ।
अग्निमीळेति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम्

agna āyāhīti rudramuttaratraiva vinyaset |
agnimīḻeti mantreṇa pūrveṇaiva prajāpatim

इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम् ।
मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः

iṣetvorjoti mantreṇa dakṣiṇe sthāpayedyamam |
madhye maṇḍalakaṃ kṛtvā sthāpyo darbhamayo naraḥ

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः ।
पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः

brahmā viṣṇustathā rudro yamaḥ pretaśca pañcamaḥ |
pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ

वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च ।
जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च

vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudrāparāṇi ca |
japaṃ karyātpṛthaktatra brahmādau devatāsu ca

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि ।
जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक्

pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi |
jaladhārāṃ tato dadyatpīṭhepīṭhe pṛthakpṛthak

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मयेऽपि वा ।
तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम्

śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye'pi vā |
tilodakaṃ samādāya sarvauṣadhisamanvitam

आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः ।
भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम्

āsanopānahau cchatraṃ mudrikā ca kamaṇḍaluḥ |
bhājanaṃ bhājanādhāraṃ vastrāṇyaṣṭavidhaṃ padam

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् ।
दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर

tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam |
dadyādbrāhmaṇamukhyāya vidhiyuktaṃ khageśvara

ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम् ।
यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम्

ṛgvedapārage dadyājjātasasyāṃ vasundharām |
yajurvedamaye vipre gāñca dadyātpayasvinīm

सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम् ।
यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम्

sāmagāya śivoddeśātpradadyātkaladhautakam |
yamoddeśāttilāṃllohaṃ tato dadyācca dakṣiṇām

पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम् ।
पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप

paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvauṣadhisamanvitam |
palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa

कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम् ।
शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तोऽस्थिसञ्चयः

kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim |
śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto'sthisañcayaḥ

विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक् ।
चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत्

vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthakpṛthak |
catvāriṃśacchirodeśe grīvāyāṃ daśa vinyaset

विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरेऽपि च ।
बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम्

viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiṃ jaṭhare'pi ca |
bāhuyugme śataṃ dadyātkaṭi deśe ca viṃśatim

ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत् ।
दद्याच्चतुष्टयं शिश्ने षड्दद्याद्वृषणद्वये ।
दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्

ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset |
dadyāccatuṣṭayaṃ śiśne ṣaḍdadyādvṛṣaṇadvaye |
daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset

नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके ।
पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

nārikelaṃ śiraḥ sthāne tumbaṃ dadyācca tāluke |
pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam

अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च ।
वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम्

antreṣu nālakaṃ dadyādbālakaṃ prāṇa eva ca |
vasāyīṃ medakaṃ dadyādgomūtreṇa tu mūtrakam

गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला ।
रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा

gandhakaṃ dhātavo deyo haritālaṃ manaḥ śilā |
retaḥ sthāne pāradañca purīṣe pittalaṃ tathā

मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु ।
यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च

manaḥ śilāṃ tathā gātre tilakalkañca sandhiṣu |
yavapiṣṭaṃ tathā māṃse madhu vai kṣaudrameva ca

केशेषु वै वटजटा त्वचि दद्यान्मृगत्वचम् ।
कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः

keśeṣu vai vaṭajaṭā tvaci dadyānmṛgatvacam |
karṇayostālapattrañca stanayoścaiva guñjikāḥ

नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले ।
वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम्

nāsāyāṃ śatapattraṃ ca kamalaṃ nābhimaṇḍale |
vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham

घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम् ।
मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम्

ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkaupīne ca trapu smṛtam |
mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumena vilepanam

कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः ।
परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत्

karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ |
paridhānaṃ paṭṭasūtraṃ hṛdaye rukmakaṃ nyaset

ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ ।
सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः

ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣuṣośca kapardakau |
sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakaiḥ

सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता ।
साग्निके
चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात्

sarvauṣadhiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjā yathoditā |
sāgnike
cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasetkramāt

शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च ।
प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः

śirome śrīriti ṛcā punantu varuṇeti ca |
pretasya pāvanaṃ kṛtvā śāliśālaśilodakaiḥ

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी

viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlāgauḥ payasvinī

(तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा ।
सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम् ।
तिलपात्रं ततो दत्त्वा पददानं तथैव च

(tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā |
saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pānaṃ samṛtam |
tilapātraṃ tato dattvā padadānaṃ tathaiva ca

महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च ।
ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता

mahādānāni deyāni tilapātraṃ tatheti ca |
tato vaitaraṇī deyā sarvābharaṇabhūṣitā

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् ।
प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyartha mātmavān |
pretaṃmokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpya ca

ओं विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च ।
अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्

oṃ viṣṇuriti saṃsmṛtya pretaṃ tanmṛtyumeva ca |
agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakantu dinatrayam

दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये ।
सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्

daśāhakartrā piṇḍāśca kartavyāḥ pretabhuktaye |
sarvaṃ varṣavidhiṃ kuryādevaṃ pretaśca muktibhāk