अध्याय 42: भूमिदान और ब्रह्मस्व की रक्षा

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः ।
शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम्

ādityo varuṇo viṣṇurbrahmā somo hutāśanaḥ |
śūlapāṇiśca bhagavānabhinandati bhūmidam

नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति भूमिसमो निधिः ।
नास्ति सत्यसमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti bhūmisamo nidhiḥ |
nāsti satyasamo dharmo nānṛtātpātakaṃ param

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः ।
लोकत्रयं तेन भवेत्प्रदत्तं यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात्

agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryasutāśca gāvaḥ |
lokatrayaṃ tena bhavetpradattaṃ yaḥ kāñcanaṃ gāṃ ca mahīṃ ca dadyāt

त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती ।
नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः

trīṇyāhuratidānāni gāvaḥ pṛthvī sarasvatī |
narakāduddharantyete japapūjanahomataḥ

कृत्वा बहूनि पापानि रौद्राणि विपुलानि च ।
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति

kṛtvā bahūni pāpāni raudrāṇi vipulāni ca |
api gocarmamātreṇa bhūmidānena śudhyati

हरन्तमपि लोभेन निरुध्यैनं निवारयेत् ।
स याति नरके घोरे यस्तं न परिरक्षति

harantamapi lobhena nirudhyainaṃ nivārayet |
sa yāti narake ghore yastaṃ na parirakṣati

अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि ।
कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः

akartavyaṃ na kartavyaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi |
kartavyameva kartavyamiti dharmavido viduḥ

आकारप्रवर्तने पापं गोसहस्रवधैःसमम् ।
वृत्तिच्छेदे तथा वृत्तेः करणं लक्षधेनुकम्

ākārapravartane pāpaṃ gosahasravadhaiḥsamam |
vṛtticchede tathā vṛtteḥ karaṇaṃ lakṣadhenukam

वरमेकाप्यपहृता न तु दत्तं गवां शतम् ।
एकां हृत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत्

varamekāpyapahṛtā na tu dattaṃ gavāṃ śatam |
ekāṃ hṛtvā śataṃ dattvā na tena samatā bhavet

स्वयमेव तु यो दत्त्वा स्वयमेव प्रबाधते ।
स पापी नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

svayameva tu yo dattvā svayameva prabādhate |
sa pāpī narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam

न चाश्वमेधेन तथा विधिवद्दक्षिणावता ।
अवृत्तिकर्शिते दीने ब्राह्मणे रक्षिते यथा

na cāśvamedhena tathā vidhivaddakṣiṇāvatā |
avṛttikarśite dīne brāhmaṇe rakṣite yathā

न तद्भवति वेदेषु यज्ञे सुबहुदक्षिणे ।
यत्पुण्यं दुर्बले त्रस्ते ब्राह्मणे परिरक्षिते

na tadbhavati vedeṣu yajñe subahudakṣiṇe |
yatpuṇyaṃ durbale traste brāhmaṇe parirakṣite

ब्रह्मस्वैश्च सुपुष्टानि वाहनानि बलानि च ।
युद्धकाले विशीर्यन्ते सैकताः सेतवो यथा

brahmasvaiśca supuṣṭāni vāhanāni balāni ca |
yuddhakāle viśīryante saikatāḥ setavo yathā

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेच्च वसुन्धराम् ।
षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः

svadattāṃ paradattāṃ vā yo harecca vasundharām |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् ।
तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचन्द्रतारकम्

brahmasvaṃ praṇayādbhuktaṃ dahatyāsaptamaṃ kulam |
tadeva cauryarūpeṇa dahatyācandratārakam

लोहचूर्णाश्मचूर्णानि कदाचिज्जरयेत्पुमान् ।
ब्रह्मस्वन्त्रिषु लोकेषु कः पुमाञ्जरयिष्यति

lohacūrṇāśmacūrṇāni kadācijjarayetpumān |
brahmasvantriṣu lokeṣu kaḥ pumāñjarayiṣyati

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

devadravyavināśena brahmasvaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

ब्राह्मणाति क्रमो नास्ति विप्रे विद्याविवर्जिते ।
ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते

brāhmaṇāti kramo nāsti vipre vidyāvivarjite |
jvalantamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate

संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि यानि च ।
सप्तकल्पक्षयं यावद्ददात्यर्कः पुनः पुनः

saṃkrāntau yāni dānāni havyakavyāni yāni ca |
saptakalpakṣayaṃ yāvaddadātyarkaḥ punaḥ punaḥ

प्रतिग्रहाध्यापनयाजनेषु प्रतिग्रहं स्वेष्टतमं वदन्ति ।
प्रतिग्रहाच्छ्रुध्यति जाप्यहोमं न याजनं कर्म पुनन्ति वेदाः

pratigrahādhyāpanayājaneṣu pratigrahaṃ sveṣṭatamaṃ vadanti |
pratigrahācchrudhyati jāpyahomaṃ na yājanaṃ karma punanti vedāḥ

सदा जापी सदा होमी परपाकविवर्जितः ।
रत्नपूर्णामपि महीं प्रतिगृह्णन्न लिप्यते

sadā jāpī sadā homī parapākavivarjitaḥ |
ratnapūrṇāmapi mahīṃ pratigṛhṇanna lipyate