अध्याय 71: मरकत मणि की परीक्षा

दानवाधिपतेः पित्तमादाय भुजगाधिपः ।
द्विधा कुर्वन्निव व्योम सत्वरं वासुकिर्ययौ

dānavādhipateḥ pittamādāya bhujagādhipaḥ |
dvidhā kurvanniva vyoma satvaraṃ vāsukiryayau

स तदा स्वशिरोरत्नप्रभादीप्ते नभोऽम्बुधौ ।
राजतः स महानेकः खण्डसेतुरिवाबभौ

sa tadā svaśiroratnaprabhādīpte nabho'mbudhau |
rājataḥ sa mahānekaḥ khaṇḍaseturivābabhau

ततः पक्षनिपातेन संहरन्निव रोदसी ।
गरुत्मान्पन्नगेन्द्रस्य प्रहर्त्तुमुपचक्रमे

tataḥ pakṣanipātena saṃharanniva rodasī |
garutmānpannagendrasya praharttumupacakrame

सहसैव मुमोच तत्फणीन्द्रः सुरसाभ्यक्ततुरुष्क
पादपायाम् ।
कलिकाघनगन्धवासिता यां वरमाणिक्यगिरेरुपत्यकायाम्

sahasaiva mumoca tatphaṇīndraḥ surasābhyaktaturuṣka
pādapāyām |
kalikāghanagandhavāsitā yāṃ varamāṇikyagirerupatyakāyām

तस्य प्रपातसमनन्तरकालमेव तद्वद्वरालयमतीत्य रमासमीपे ।
स्थानं क्षितेरुपपयोनिधितीरलेखंयां वरमाणिक्यगिरेरुपत्यकायाम्

tasya prapātasamanantarakālameva tadvadvarālayamatītya ramāsamīpe |
sthānaṃ kṣiterupapayonidhitīralekhaṃyāṃ varamāṇikyagirerupatyakāyām

तत्रैव किञ्चित्पततस्तु पित्तादुपेत्य जग्राह ततो गरुत्मान् ।
मूर्च्छापरीतः सहसैव घोणारन्ध्रद्वयेन प्रमुमोच सर्वम्

tatraiva kiñcitpatatastu pittādupetya jagrāha tato garutmān |
mūrcchāparītaḥ sahasaiva ghoṇārandhradvayena pramumoca sarvam

तत्राकठोरशुककण्ठशिरीषपुष्पखद्योतपृष्ठचरशाद्वलशैवलानाम् ।
कल्हारशष्पकभुजङ्गभुजाञ्च पत्रप्राप्तत्विषो मरकताः शुभदा भवन्ति

tatrākaṭhoraśukakaṇṭhaśirīṣapuṣpakhadyotapṛṣṭhacaraśādvalaśaivalānām |
kalhāraśaṣpakabhujaṅgabhujāñca patraprāptatviṣo marakatāḥ śubhadā bhavanti

तद्यत्र भोगीन्द्रभुजाभियुक्तं पपात पित्तं दितिजाधिपस्य ।
तस्याकरस्यातितरां स देशो दुः खोपलभ्यश्च गुणैश्च युक्तः

tadyatra bhogīndrabhujābhiyuktaṃ papāta pittaṃ ditijādhipasya |
tasyākarasyātitarāṃ sa deśo duḥ khopalabhyaśca guṇaiśca yuktaḥ

तस्मिन्मरकतस्थाने यत्किञ्चिदुपजायते ।
तत्सर्वं विषरोगाणां प्रशमाय प्रकीर्त्त्यते

tasminmarakatasthāne yatkiñcidupajāyate |
tatsarvaṃ viṣarogāṇāṃ praśamāya prakīrttyate

सर्वमन्त्रौषधिगणैर्यन्न शक्यं चिकित्सितुम् ।
महाहिदंष्ट्राप्रभवं विषं तत्तेन शाम्यति

sarvamantrauṣadhigaṇairyanna śakyaṃ cikitsitum |
mahāhidaṃṣṭrāprabhavaṃ viṣaṃ tattena śāmyati

अन्यदप्याकरे तत्र यद्दोषैरुपवर्जितम् ।
जायते तत्पवित्राणामुत्तमं परिकीर्त्तितम्

anyadapyākare tatra yaddoṣairupavarjitam |
jāyate tatpavitrāṇāmuttamaṃ parikīrttitam

अत्यन्तहरितवर्णं कोमलमर्चिर्विभेदजटिलं च ।
काञ्चनचूर्णस्यान्तः पूर्णमिव लक्ष्यते यच्च

atyantaharitavarṇaṃ komalamarcirvibhedajaṭilaṃ ca |
kāñcanacūrṇasyāntaḥ pūrṇamiva lakṣyate yacca

युक्तं संस्थानगुणैः समरागं गौरवेण न विहीनम् ।
सवितुः करसंस्पर्शाच्छुरयति सर्वाश्रमं दीप्त्या

yuktaṃ saṃsthānaguṇaiḥ samarāgaṃ gauraveṇa na vihīnam |
savituḥ karasaṃsparśācchurayati sarvāśramaṃ dīptyā

हित्वा च हरितभावं यस्यान्तर्विनिहिता भवेद्दीप्तिः ।
अचिरप्रभाप्रभाहतनवशाद्वलसन्निभा भाति

hitvā ca haritabhāvaṃ yasyāntarvinihitā bhaveddīptiḥ |
aciraprabhāprabhāhatanavaśādvalasannibhā bhāti

यच्च मनसः प्रसादं विदधाति निरीक्ष्यमतिमात्रम् ।
तन्मरकतं महागुणमिति रत्नविदां मनोवृत्तिः

yacca manasaḥ prasādaṃ vidadhāti nirīkṣyamatimātram |
tanmarakataṃ mahāguṇamiti ratnavidāṃ manovṛttiḥ

वर्णस्याति विभुत्वाद्यस्यान्तः स्वच्छकिरणपरिधानम् ।
सान्द्रस्निग्धविशुद्धं कोमलबर्हिप्रभादिसमकान्ति

varṇasyāti vibhutvādyasyāntaḥ svacchakiraṇaparidhānam |
sāndrasnigdhaviśuddhaṃ komalabarhiprabhādisamakānti

वर्णोज्ज्वलया कान्त्या सान्द्राकारो विभासया भाति ।
तदपि गुणवत्संज्ञामाप्नोति हि यादृशी पूर्वम्

varṇojjvalayā kāntyā sāndrākāro vibhāsayā bhāti |
tadapi guṇavatsaṃjñāmāpnoti hi yādṛśī pūrvam

शबलकठोरमलिनं रूक्षं पाषाणकर्करोपेतम् ।
दिग्धं शिलाजतुना मरकतमेवंविधं विगुणम्

śabalakaṭhoramalinaṃ rūkṣaṃ pāṣāṇakarkaropetam |
digdhaṃ śilājatunā marakatamevaṃvidhaṃ viguṇam

यत्सन्धिशोषितं रत्नमन्यन्मरकताद्भवेत् ।
श्रेयस्कामैर्न तद्धार्य्यं क्रेतव्यं वा कथञ्चन

yatsandhiśoṣitaṃ ratnamanyanmarakatādbhavet |
śreyaskāmairna taddhāryyaṃ kretavyaṃ vā kathañcana

भल्लातकी पुत्रिका च तद्वर्णसमयोगतः ।
मणेर्मरकतस्यैते लक्षणीया विजातयः

bhallātakī putrikā ca tadvarṇasamayogataḥ |
maṇermarakatasyaite lakṣaṇīyā vijātayaḥ

क्षौमेण वाससा मृष्टा दीप्तिं त्यजति पुत्रिका ।
लाघवेनैव काचस्य शक्या कर्त्तुं विभावना

kṣaumeṇa vāsasā mṛṣṭā dīptiṃ tyajati putrikā |
lāghavenaiva kācasya śakyā karttuṃ vibhāvanā

कस्यचिदनेकरूपैर्मरकतमनुगच्छतोऽपि गुणवर्णैः ।
भल्लातकस्यस्वनात्तु वैषम्यमुपैति वर्णस्य

kasyacidanekarūpairmarakatamanugacchato'pi guṇavarṇaiḥ |
bhallātakasyasvanāttu vaiṣamyamupaiti varṇasya

वज्राणि मुक्ताः सन्त्यन्ये ये च केचिद्द्विजातयः ।
तेषां नाप्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्द्ध्वगामिनी

vajrāṇi muktāḥ santyanye ye ca keciddvijātayaḥ |
teṣāṃ nāpratibaddhānāṃ bhā bhavatyūrddhvagāminī

ऋजुत्वाच्चैव केषाञ्चित्कथञ्चिदुपजायते ।
तिर्य्यगालोच्यमानानां सद्यश्चैव प्रणश्यति

ṛjutvāccaiva keṣāñcitkathañcidupajāyate |
tiryyagālocyamānānāṃ sadyaścaiva praṇaśyati

स्नानाचमनजप्येषु रक्षामन्त्रक्रियाविधौ ।
ददद्भिर्गोहिरण्यानि कुर्वद्भिः साधनानि च

snānācamanajapyeṣu rakṣāmantrakriyāvidhau |
dadadbhirgohiraṇyāni kurvadbhiḥ sādhanāni ca

दैवपित्र्यातिथेयेषु गुरुसंपूजनेषु च ।
बाध्यमानेषु विविधैर्दोषजातैर्विषोद्भवैः

daivapitryātitheyeṣu gurusaṃpūjaneṣu ca |
bādhyamāneṣu vividhairdoṣajātairviṣodbhavaiḥ

दौषैर्होनं गुणैर्युक्तं काञ्चनप्रतियोजितम् ।
संग्रामे विचरद्भिश्च धार्य्यं मरकतं बुधैः

dauṣairhonaṃ guṇairyuktaṃ kāñcanapratiyojitam |
saṃgrāme vicaradbhiśca dhāryyaṃ marakataṃ budhaiḥ

तुलया पद्मरागस्य यन्मूल्यमुपजायते ।
लभतेऽभ्यधिकं तस्माद्गुणैर्मरकतं युतम्

tulayā padmarāgasya yanmūlyamupajāyate |
labhate'bhyadhikaṃ tasmādguṇairmarakataṃ yutam

तथा च पद्मरागाणां दोषैर्मूल्यं प्रहीयते ।
ततोऽस्याप्यधिका हानिर्दोषैर्मरकते भवेत्

tathā ca padmarāgāṇāṃ doṣairmūlyaṃ prahīyate |
tato'syāpyadhikā hānirdoṣairmarakate bhavet