अध्याय 70: पद्मराग मणि की परीक्षा

दिवाकरस्तस्य महामहिम्नो महासुरस्योत्तमरत्नबीजम् ।
असृग्गृहीत्वा चरितुं प्रतस्थे निस्त्रिंशनीलेन नभः स्थलेन

divākarastasya mahāmahimno mahāsurasyottamaratnabījam |
asṛggṛhītvā carituṃ pratasthe nistriṃśanīlena nabhaḥ sthalena

जेत्त्रा सुराणां समरेष्वजस्रं वीर्य्यावलेपोद्धतमानसेन ।
लङ्काधिपेनार्द्धपथे समेत्य स्वर्भानुनेव प्रसभं निरुद्धः

jettrā surāṇāṃ samareṣvajasraṃ vīryyāvalepoddhatamānasena |
laṅkādhipenārddhapathe sametya svarbhānuneva prasabhaṃ niruddhaḥ

तत्सिंहलीचारुनितम्बबिम्बविक्षो भितागाधमहाह्रदायाम् ।
पूगद्रुमाबद्धतटद्वयायां मुमोच सूर्य्यः सरिदुत्तमायाम्

tatsiṃhalīcārunitambabimbavikṣo bhitāgādhamahāhradāyām |
pūgadrumābaddhataṭadvayāyāṃ mumoca sūryyaḥ sariduttamāyām

ततः प्रभृति सा गङ्गा तुल्यपुण्यफलोदया ।
नाम्ना रावणगङ्गेति प्रथिमानमुपागता

tataḥ prabhṛti sā gaṅgā tulyapuṇyaphalodayā |
nāmnā rāvaṇagaṅgeti prathimānamupāgatā

ततः प्रभृत्येव च शर्वरीषु कूलानि रत्नैर्निचितानि तस्याः ।
सुवर्णनाराचशतैरिवान्तर्बहिः प्रदीप्तैर्निशितानि भान्ति

tataḥ prabhṛtyeva ca śarvarīṣu kūlāni ratnairnicitāni tasyāḥ |
suvarṇanārācaśatairivāntarbahiḥ pradīptairniśitāni bhānti

तस्यास्तटेपूज्ज्वचारुरागा भवन्ति तोयेषु च पद्मरागाः ।
सौगन्धिकोत्थाः कुरुविन्दजाश्च महागुणाः स्फाटिकसंप्रसूताः

tasyāstaṭepūjjvacārurāgā bhavanti toyeṣu ca padmarāgāḥ |
saugandhikotthāḥ kuruvindajāśca mahāguṇāḥ sphāṭikasaṃprasūtāḥ

बन्धू कगुंजासकलेन्द्रगोपजवासमासृक्समवर्णशोभाः ।
भ्राजिष्णवो दाडिमबीजवर्णास्तथापरे किशुकपुष्पभासः

bandhū kaguṃjāsakalendragopajavāsamāsṛksamavarṇaśobhāḥ |
bhrājiṣṇavo dāḍimabījavarṇāstathāpare kiśukapuṣpabhāsaḥ

सिन्दुरपद्मोत्पलकुंकुमानां लाक्षारसस्यापि समानवर्णः ।
सांद्रेऽपि रागे प्रभया स्वयैव भान्ति स्वलक्ष्याः स्फुटमध्यशोभाः

sindurapadmotpalakuṃkumānāṃ lākṣārasasyāpi samānavarṇaḥ |
sāṃdre'pi rāge prabhayā svayaiva bhānti svalakṣyāḥ sphuṭamadhyaśobhāḥ

भानोश्च भासामनुवेधयोगामासाद्य रशमि प्रकरेण दूरम् ।
पार्श्वानि सर्वाण्यनुरञ्जयन्ति गुणापपन्नाः स्फटिकप्रसूताः

bhānośca bhāsāmanuvedhayogāmāsādya raśami prakareṇa dūram |
pārśvāni sarvāṇyanurañjayanti guṇāpapannāḥ sphaṭikaprasūtāḥ

कुसुम्भनीलव्यतिमिश्ररागप्रत्युग्ररक्ताबुजतुल्यभासः ।
तथापरेऽरुष्करकण्टकारिपुष्पत्विषो हिङ्गुलवत्त्विषोऽन्ये

kusumbhanīlavyatimiśrarāgapratyugraraktābujatulyabhāsaḥ |
tathāpare'ruṣkarakaṇṭakāripuṣpatviṣo hiṅgulavattviṣo'nye

चकोरपुंस्कोकिलसारसानां नेत्रावभासश्च भवन्ति केचित् ।
अन्ये पुनः सन्ति च पुष्पितानां तुल्यत्विषा कोकनदोत्तमानाम्

cakorapuṃskokilasārasānāṃ netrāvabhāsaśca bhavanti kecit |
anye punaḥ santi ca puṣpitānāṃ tulyatviṣā kokanadottamānām

प्रभावकाठिन्यगुरुत्वयोगैः प्रायः समानाः स्फटिकोद्भवानाम् ।
आनीलरक्तोत्पलचारुभासः सौगन्धिकोत्था मणयो भवन्ति

prabhāvakāṭhinyagurutvayogaiḥ prāyaḥ samānāḥ sphaṭikodbhavānām |
ānīlaraktotpalacārubhāsaḥ saugandhikotthā maṇayo bhavanti

कामं तु रागः कुरुविन्दजेषु स नैव यादृक् स्फटिकोद्भवेषु ।
निरर्चिषोऽन्तर्बहुला भवन्ति प्रभाववन्तोऽपि नतैः समस्तैः

kāmaṃ tu rāgaḥ kuruvindajeṣu sa naiva yādṛk sphaṭikodbhaveṣu |
nirarciṣo'ntarbahulā bhavanti prabhāvavanto'pi nataiḥ samastaiḥ

ये तु रावणगङ्गायां जायन्ते कुरुविन्दकाः ।
पद्मरागघनं रागं बिभ्राणाः स्फटिकार्चिषः

ye tu rāvaṇagaṅgāyāṃ jāyante kuruvindakāḥ |
padmarāgaghanaṃ rāgaṃ bibhrāṇāḥ sphaṭikārciṣaḥ

वर्णानुयायिनस्तेषा मान्ध्रदेशे तथा परे ।
न जायन्ते हि ये केचिन्मूल्यलेशमवाप्नुयुः

varṇānuyāyinasteṣā māndhradeśe tathā pare |
na jāyante hi ye kecinmūlyaleśamavāpnuyuḥ

तथैव स्फाटिकोत्थानां देशे तुम्बुरुसंज्ञके ।
सधर्माणः प्रजायन्ते स्वल्पमूल्या हि ते स्मृताः

tathaiva sphāṭikotthānāṃ deśe tumburusaṃjñake |
sadharmāṇaḥ prajāyante svalpamūlyā hi te smṛtāḥ

वर्णाधिक्यं गुरुत्वं च स्निग्धता समताच्छता ।
अर्चिष्मत्ता महत्ता च मणीनां गुणसंग्रहः

varṇādhikyaṃ gurutvaṃ ca snigdhatā samatācchatā |
arciṣmattā mahattā ca maṇīnāṃ guṇasaṃgrahaḥ

ये कर्करच्छिद्रमलोपदिग्धाः प्रभाविमुक्ताः परुषा विवर्णाः ।
न ते प्रशस्ता मणयो भवन्ति समानतो जातिगुणैः समस्तैः

ye karkaracchidramalopadigdhāḥ prabhāvimuktāḥ paruṣā vivarṇāḥ |
na te praśastā maṇayo bhavanti samānato jātiguṇaiḥ samastaiḥ

दोषोपसृष्टं मणिमप्रबोधाद्विभर्त्ति यः कश्चन कञ्चिदेव ।
तं शोकचिन्तामयमृत्युवित्तनाशादयो दोषगणा भजंते

doṣopasṛṣṭaṃ maṇimaprabodhādvibhartti yaḥ kaścana kañcideva |
taṃ śokacintāmayamṛtyuvittanāśādayo doṣagaṇā bhajaṃte

कामं चारुतराः पंच जातीना प्रतिरूपकाः ।
विजा तयः प्रयत्नेन विद्वांस्तनुपलक्षयेत्

kāmaṃ cārutarāḥ paṃca jātīnā pratirūpakāḥ |
vijā tayaḥ prayatnena vidvāṃstanupalakṣayet

कलशपुरोद्भवसिंहलतुम्बुरुदेशोत्थमुक्तपाणीयाः ।
श्रीपूर्णकाश्च सदृशा विजातयः पद्मरागाणाम्

kalaśapurodbhavasiṃhalatumburudeśotthamuktapāṇīyāḥ |
śrīpūrṇakāśca sadṛśā vijātayaḥ padmarāgāṇām

तुषोपसर्गात्कलशाभिधानमाताम्रभावादपि तुम्बुरूत्थम् ।
कार्ष्ण्यात्तथा सिंहलदेशजातं मुक्ताभिधानं नभसः स्वभावात्

tuṣopasargātkalaśābhidhānamātāmrabhāvādapi tumburūttham |
kārṣṇyāttathā siṃhaladeśajātaṃ muktābhidhānaṃ nabhasaḥ svabhāvāt

श्रीपूर्णकं दीप्तिविनाकृतत्वाद्विजातिलिङ्गाश्रय एव भेदः ।
यस्ताम्रिकां पुष्यति पद्मरागो योगात्तुषाणामिव पूर्णमध्यः

śrīpūrṇakaṃ dīptivinākṛtatvādvijātiliṅgāśraya eva bhedaḥ |
yastāmrikāṃ puṣyati padmarāgo yogāttuṣāṇāmiva pūrṇamadhyaḥ

स्नेहप्रदिग्धः प्रतिभाति यश्च यो वा प्रघृष्टः प्रजहाति दीप्तिम् ।
आक्रान्तमूर्द्धा च तथाङ्गुलिभ्यां यः कालिकां पार्श्वगतां बिभर्त्ति

snehapradigdhaḥ pratibhāti yaśca yo vā praghṛṣṭaḥ prajahāti dīptim |
ākrāntamūrddhā ca tathāṅgulibhyāṃ yaḥ kālikāṃ pārśvagatāṃ bibhartti

संप्राप्य चोत्क्षिप्य यथानुवृत्तिं विभर्तियः सर्वगुणानतीव ।
तुल्यप्रमाणस्य च तुल्यजातेर्यो वा गुरुत्वेन भवेत्तु तुल्यः ।
प्राप्यापि रत्नाकरजा स्वजातिं लक्षेद्गुरुत्वेन गुणेन विद्वान्

saṃprāpya cotkṣipya yathānuvṛttiṃ vibhartiyaḥ sarvaguṇānatīva |
tulyapramāṇasya ca tulyajāteryo vā gurutvena bhavettu tulyaḥ |
prāpyāpi ratnākarajā svajātiṃ lakṣedgurutvena guṇena vidvān

अप्रणश्यति सन्देहे शाणे तु परिलेखयेत् ।
सु
जातकसमुत्थेन लिखित्वापि परस्परम्

apraṇaśyati sandehe śāṇe tu parilekhayet |
su
jātakasamutthena likhitvāpi parasparam

वज्रं वा कुरुविन्दं वा विमुच्यानेन केनचित् ।
नाशक्यं लेखनं कर्त्तुं पद्मरागेन्द्रनीलयोः

vajraṃ vā kuruvindaṃ vā vimucyānena kenacit |
nāśakyaṃ lekhanaṃ karttuṃ padmarāgendranīlayoḥ

जात्यस्य सर्वेऽपि मणेर्न जातु विजातयः सन्ति समानवर्णाः ।
तथापि नानाकरणार्थमेव भेदप्रकारः परमः प्रदिष्टः

jātyasya sarve'pi maṇerna jātu vijātayaḥ santi samānavarṇāḥ |
tathāpi nānākaraṇārthameva bhedaprakāraḥ paramaḥ pradiṣṭaḥ

गुणोपपन्नेन सहावबद्धोमेणिर्न धार्यो विगुणो हि जात्या ।
न कौस्तुभेनापि सहावबद्धं विद्वान्विजातिं बिभृयात्कदाचित्

guṇopapannena sahāvabaddhomeṇirna dhāryo viguṇo hi jātyā |
na kaustubhenāpi sahāvabaddhaṃ vidvānvijātiṃ bibhṛyātkadācit

चाण्डाल एकोऽपि यथा द्विजातीन्समेत्य भूरीनपि हन्त्ययत्नात् ।
अथो मणीन्भूरिगुणोपपन्नाञ्शक्रोति विप्लावयितुं विजात्यः

cāṇḍāla eko'pi yathā dvijātīnsametya bhūrīnapi hantyayatnāt |
atho maṇīnbhūriguṇopapannāñśakroti viplāvayituṃ vijātyaḥ

सपत्नमध्येऽपि कृताधिवासं प्रमादवृत्तावपि वर्त्तमानम् ।
न पद्मरागस्य महागुणस्य भर्त्तारमापत्स्पृशतीह काचित्

sapatnamadhye'pi kṛtādhivāsaṃ pramādavṛttāvapi varttamānam |
na padmarāgasya mahāguṇasya bharttāramāpatspṛśatīha kācit

दोषोपसर्गप्रभवाश्च ये ते नोपद्रवास्तं समभिद्रवन्ति ।
गुणैः समुत्तेजितचारुरागं यः पद्मरागं प्रयतो बिभर्त्ति

doṣopasargaprabhavāśca ye te nopadravāstaṃ samabhidravanti |
guṇaiḥ samuttejitacārurāgaṃ yaḥ padmarāgaṃ prayato bibhartti

वज्रस्य यत्तण्डुलसंख्ययोक्तं मूल्यं समुत्पादितगौरवस्य ।
तत्पद्मरागस्य महागुणस्य तन्माषकल्पाकलितस्य मूल्यम्

vajrasya yattaṇḍulasaṃkhyayoktaṃ mūlyaṃ samutpāditagauravasya |
tatpadmarāgasya mahāguṇasya tanmāṣakalpākalitasya mūlyam

वर्णदाप्त्यपपन्नं हि मणिरत्नं प्रशस्यते ।
ताभ्यामीषदपि भ्रष्टं मणिमूल्यात्प्रहीयते

varṇadāptyapapannaṃ hi maṇiratnaṃ praśasyate |
tābhyāmīṣadapi bhraṣṭaṃ maṇimūlyātprahīyate