अध्याय 72: इन्द्रनील मणि की परीक्षा

तत्रैव सिंहलवधूकरपल्लवाग्रव्यालूनबाललवलीकुसुमप्रवाले ।
देशे पपात दितिजस्य नितान्तकान्तं प्रोत्फुल्लनीरजसमद्युति नेत्रयुग्मम्

tatraiva siṃhalavadhūkarapallavāgravyālūnabālalavalīkusumapravāle |
deśe papāta ditijasya nitāntakāntaṃ protphullanīrajasamadyuti netrayugmam

तत्प्रत्ययादुभयशोभनवीचिभासा विस्तारिणी जलनिधेरुपकच्छभूमिः ।
प्रोद्भिन्नकेतकवनप्रतिबद्धलेखासान्द्रेन्द्रनीलमणिरत्नवती विभाति

tatpratyayādubhayaśobhanavīcibhāsā vistāriṇī jalanidherupakacchabhūmiḥ |
prodbhinnaketakavanapratibaddhalekhāsāndrendranīlamaṇiratnavatī vibhāti

तत्रासिताब्जहलभृद्वसनासिभृंगशार्ङ्गायुधांगहरकण्ठकषायपुष्पैः ।
शुष्केतरैश्च कुसुमैर्गिरिकर्णिकायास्तस्माद्भवन्ति मणयः सदृशावभासः

tatrāsitābjahalabhṛdvasanāsibhṛṃgaśārṅgāyudhāṃgaharakaṇṭhakaṣāyapuṣpaiḥ |
śuṣketaraiśca kusumairgirikarṇikāyāstasmādbhavanti maṇayaḥ sadṛśāvabhāsaḥ

अन्ये प्रसन्नपयसः पयसां निधातुरम्बुत्विषः शिखिगणप्रतिमास्तथान्ये ।
नीलीरसप्रभवबुद्वुदभाश्च केचित्केचित्तथा समदकोकिलकण्ठभासः

anye prasannapayasaḥ payasāṃ nidhāturambutviṣaḥ śikhigaṇapratimāstathānye |
nīlīrasaprabhavabudvudabhāśca kecitkecittathā samadakokilakaṇṭhabhāsaḥ

एकप्रकारा विस्पष्टवर्णशोभावभासिनः ।
जायन्ते मणयस्तस्मिन्निन्द्रनीला महागुणाः

ekaprakārā vispaṣṭavarṇaśobhāvabhāsinaḥ |
jāyante maṇayastasminnindranīlā mahāguṇāḥ

मृत्पाषाणशिलारन्ध्रकर्करात्राससंयुताः ।
अभ्रिकापटलच्छायावर्णदोषैश्च दूषिताः

mṛtpāṣāṇaśilārandhrakarkarātrāsasaṃyutāḥ |
abhrikāpaṭalacchāyāvarṇadoṣaiśca dūṣitāḥ

तत एव हि जायन्ते मणयस्तत्र सूरयः ।
शास्त्रसम्बोधितधियस्तान्प्रशंसन्ति सूरयः

tata eva hi jāyante maṇayastatra sūrayaḥ |
śāstrasambodhitadhiyastānpraśaṃsanti sūrayaḥ

धार्य्यमाणस्य ये दृष्टा पद्मरागमणेर्गुणाः ।
धारणादिन्द्रनीलस्य तानेवाप्नोति मानवः

dhāryyamāṇasya ye dṛṣṭā padmarāgamaṇerguṇāḥ |
dhāraṇādindranīlasya tānevāpnoti mānavaḥ

यथा च पद्मरागाणां जातकत्रितयं भवेत् ।
इन्द्र नीलेष्वपि तथा द्रष्टव्यमविशेषतः

yathā ca padmarāgāṇāṃ jātakatritayaṃ bhavet |
indra nīleṣvapi tathā draṣṭavyamaviśeṣataḥ

परीक्षाप्रत्ययैर्यैश्च पद्मरागः परीक्ष्यते ।
त एव प्रत्यया दृष्टा इन्द्रनीलमणेरपि

parīkṣāpratyayairyaiśca padmarāgaḥ parīkṣyate |
ta eva pratyayā dṛṣṭā indranīlamaṇerapi

यावन्तं च क्रमेदग्निं पद्मरागोपयोगतः ।
इन्द्रनीलमणिस्तस्मात्क्रमेत सुमहत्तरम्

yāvantaṃ ca kramedagniṃ padmarāgopayogataḥ |
indranīlamaṇistasmātkrameta sumahattaram

तथापि न परीक्षार्थं गुणानामभि
वृद्धये ।
मणिरग्नौ समाधेयः कथञ्चिदपि कश्चन

tathāpi na parīkṣārthaṃ guṇānāmabhi
vṛddhaye |
maṇiragnau samādheyaḥ kathañcidapi kaścana

अग्निमात्रापरिज्ञाने दाहदोषैश्च दूषितः ।
सोऽनर्थाय भवेद्भर्त्तुः कर्त्तुः कारयितुस्तथा

agnimātrāparijñāne dāhadoṣaiśca dūṣitaḥ |
so'narthāya bhavedbharttuḥ karttuḥ kārayitustathā

काचोत्पलकरवीरस्फटिकाद्या इह बुधैः सवैदूर्य्याः ।
कथिता विजातय इमे सदृशा मणिनेन्द्रनीलेन

kācotpalakaravīrasphaṭikādyā iha budhaiḥ savaidūryyāḥ |
kathitā vijātaya ime sadṛśā maṇinendranīlena

गुरुभावकठिनभावावेतेषां नित्यमेव विज्ञेयौ ।
काचाद्यथावदुत्तरविवर्द्धमानौ विशेषेण

gurubhāvakaṭhinabhāvāveteṣāṃ nityameva vijñeyau |
kācādyathāvaduttaravivarddhamānau viśeṣeṇa

इन्द्रनीलो यथा कश्चिद्विभर्त्त्याताम्रवर्णताम् ।
रक्षणयौ तथा ताम्रौ करवीरोत्पलावुभौ

indranīlo yathā kaścidvibharttyātāmravarṇatām |
rakṣaṇayau tathā tāmrau karavīrotpalāvubhau

यस्य मध्यगता भाति नीलस्येन्द्रायुधप्रभा ।
तमिन्द्रनीलमित्याहुर्महार्हं भुवि दुर्लभम्

yasya madhyagatā bhāti nīlasyendrāyudhaprabhā |
tamindranīlamityāhurmahārhaṃ bhuvi durlabham

यस्य वर्णस्य भूयस्त्वात्क्षीरे शतगुणे स्थितः ।
नीलतां तन्नयेत्सर्वं महानीलः स उच्यते

yasya varṇasya bhūyastvātkṣīre śataguṇe sthitaḥ |
nīlatāṃ tannayetsarvaṃ mahānīlaḥ sa ucyate

यत्पद्मरागस्य महागुणस्य मूल्यं भवेन्माषसमुन्मितस्य ।
तदिन्द्रनीलस्य महागुणस्य सुवर्ण संख्याकुलितस्य मूल्यम्

yatpadmarāgasya mahāguṇasya mūlyaṃ bhavenmāṣasamunmitasya |
tadindranīlasya mahāguṇasya suvarṇa saṃkhyākulitasya mūlyam