अध्याय 51: दानधर्म और उसके फल

अथातः संप्रवक्ष्यामि दानधर्ममनुत्तमम् ।
अर्थानामुचिते पात्रे श्रद्धया प्रतिपादनम्

athātaḥ saṃpravakṣyāmi dānadharmamanuttamam |
arthānāmucite pātre śraddhayā pratipādanam

दानं तु कथितं तज्ज्ञैर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।
न्यायेनोपार्जयेद्वित्तं दानभोगफलं च तत्

dānaṃ tu kathitaṃ tajjñairbhuktimuktiphalapradam |
nyāyenopārjayedvittaṃ dānabhogaphalaṃ ca tat

अध्यापनं याजनं च वृत्तमाहुः प्रतिग्रहम् ।
कुसीदं कृषिवाणिज्यं क्षत्त्रवृत्तोऽथ वर्जयेत्

adhyāpanaṃ yājanaṃ ca vṛttamāhuḥ pratigraham |
kusīdaṃ kṛṣivāṇijyaṃ kṣattravṛtto'tha varjayet

यद्दीयते तु पात्रेभ्यस्तद्दानं परिकीर्त्तितम् ।
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विमलं दानमीरितम्

yaddīyate tu pātrebhyastaddānaṃ parikīrttitam |
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ vimalaṃ dānamīritam

अहन्यहनि यत्किञ्चिद्दीयतेऽनुपकारिणे ।
अनुद्दिश्य फलं तस्माद्ब्राह्मणाय तु नित्यशः

ahanyahani yatkiñciddīyate'nupakāriṇe |
anuddiśya phalaṃ tasmādbrāhmaṇāya tu nityaśaḥ

यत्तु पापोपशान्त्यै च दीयते विदुषां करे ।
नैमित्तिकं तदुद्दिष्टंदानं सद्भिरनुष्ठितम्

yattu pāpopaśāntyai ca dīyate viduṣāṃ kare |
naimittikaṃ taduddiṣṭaṃdānaṃ sadbhiranuṣṭhitam

अपत्यविजयैश्वर्य्यस्वर्गार्थं यत्प्रदीयते ।
दानं तत्काम्यमाख्यातमृषिभिर्धर्माचिन्तकैः

apatyavijayaiśvaryyasvargārthaṃ yatpradīyate |
dānaṃ tatkāmyamākhyātamṛṣibhirdharmācintakaiḥ

ईश्वरप्रीणनार्थाय ब्रह्मावित्सुप्रदीयते ।
चेतसा सत्त्वयुक्तेन दानं तद्विमलं शिवम्

īśvaraprīṇanārthāya brahmāvitsupradīyate |
cetasā sattvayuktena dānaṃ tadvimalaṃ śivam

इक्षुभिः सन्ततां भूमिं यवगोधूमशालिनीम् ।
ददाति वेदविदुषे स न भूयोऽभिजायते

ikṣubhiḥ santatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmaśālinīm |
dadāti vedaviduṣe sa na bhūyo'bhijāyate

भूमिदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति ।
विद्यां दत्त्वा ब्राह्मणाय ब्रह्मलोके महीयते

bhūmidānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
vidyāṃ dattvā brāhmaṇāya brahmaloke mahīyate

दद्यादहरहस्तास्तु श्रद्धया ब्रह्मचारिणे ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मस्थानमवाप्नुयात्

dadyādaharahastāstu śraddhayā brahmacāriṇe |
sarvapāpavinirmukto brahmasthānamavāpnuyāt

वैशाख्यां पौर्णमास्यां तु ब्राह्मणान्सप्त पञ्च च ।
उपोष्याभ्यर्चयेद्विद्वान्मधुना तिलसर्पिषा

vaiśākhyāṃ paurṇamāsyāṃ tu brāhmaṇānsapta pañca ca |
upoṣyābhyarcayedvidvānmadhunā tilasarpiṣā

गन्धादिभिः समभ्यर्च्य वाचयेद्वा स्वयं वदेत् ।
प्रीयतां धर्मराजेति यथा मनसि वर्त्तते

gandhādibhiḥ samabhyarcya vācayedvā svayaṃ vadet |
prīyatāṃ dharmarājeti yathā manasi varttate

यावज्जीवं कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।
कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यमधुसर्पिषा

yāvajjīvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati |
kṛṣṇājine tilānkṛtvā hiraṇyamadhusarpiṣā

ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम् ।
घृतान्नमुदकं चैव वैशाख्यां च विशेषतः

dadāti yastu viprāya sarvaṃ tarati duṣkṛtam |
ghṛtānnamudakaṃ caiva vaiśākhyāṃ ca viśeṣataḥ

निर्दिश्य धर्मराजाय विप्रेभ्यो मुच्यते भयात् ।
द्वादश्यामर्चयेद्विष्णुमुपोष्याघप्रणाशनम्

nirdiśya dharmarājāya viprebhyo mucyate bhayāt |
dvādaśyāmarcayedviṣṇumupoṣyāghapraṇāśanam

सर्वपापविनिर्मुक्तो नरो भवति निश्चितम् ।
यो हि यां देवतामिच्छेत्समाराधयितुं नरः

sarvapāpavinirmukto naro bhavati niścitam |
yo hi yāṃ devatāmicchetsamārādhayituṃ naraḥ

ब्राह्मणान्पूजयेद्दत्नाद्भोजयेद्योषितः सुरान् ।
सन्तानकामः सततं पूजयेद्वै पुरन्दरम्

brāhmaṇānpūjayeddatnādbhojayedyoṣitaḥ surān |
santānakāmaḥ satataṃ pūjayedvai purandaram

ब्रह्मवर्चसकामस्तु ब्राह्मणान्ब्रह्मनिश्चयात् ।
आरोग्यकामोऽथ रविं धनकामो हुताशनम्

brahmavarcasakāmastu brāhmaṇānbrahmaniścayāt |
ārogyakāmo'tha raviṃ dhanakāmo hutāśanam

कर्मणां सिद्धिकामस्तु पूजयेद्वै विनायकम् ।
भोगकामो हि शशिनं बलकामः समीरणम्

karmaṇāṃ siddhikāmastu pūjayedvai vināyakam |
bhogakāmo hi śaśinaṃ balakāmaḥ samīraṇam

मुमुक्षुः सर्वसंसारात्प्रयत्नेनार्चयेद्धरिम् ।
अकामः सर्वकामो वा पूजयेत्तु गदाधरम्

mumukṣuḥ sarvasaṃsārātprayatnenārcayeddharim |
akāmaḥ sarvakāmo vā pūjayettu gadādharam

वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः ।
तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्

vāridastṛptimāpnoti sukhamakṣayyamannadaḥ |
tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam

भूमिदः सर्वमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः ।
गृहदोऽग्र्याणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तमम्

bhūmidaḥ sarvamāpnoti dīrghamāyurhiraṇyadaḥ |
gṛhado'gryāṇi veśmāni rūpyado rūpamuttamam

वासोदश्चान्द्रसालोक्यमश्विसालोक्यमश्वदः ।
अनडुद्दः श्रियं पुष्टां गोदो ब्रध्नस्य विष्टपम्

vāsodaścāndrasālokyamaśvisālokyamaśvadaḥ |
anaḍuddaḥ śriyaṃ puṣṭāṃ godo bradhnasya viṣṭapam

यानशय्याप्रदो भार्य्यामैश्वर्य्यमभयप्रदः ।
धान्यदः शावतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम्

yānaśayyāprado bhāryyāmaiśvaryyamabhayapradaḥ |
dhānyadaḥ śāvataṃ saukhyaṃ brahmado brahma śāśvatam

वेदवित्सु ददज्ज्ञानं स्वर्गलोके महीयते ।
गवां घासप्रदानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते

vedavitsu dadajjñānaṃ svargaloke mahīyate |
gavāṃ ghāsapradānena sarvapāpaiḥ pramucyate

इन्धनानां प्रदानेन दीप्ताग्निर्जायते नरः ।
औषधं स्नेहमाहारं रोगिरोगप्रशान्तये

indhanānāṃ pradānena dīptāgnirjāyate naraḥ |
auṣadhaṃ snehamāhāraṃ rogirogapraśāntaye

ददानो रोगरहितः सुखी दीर्घायुरेव च ।
असिपत्रवनं मार्गं क्षुरधारासमन्वितम्

dadāno rogarahitaḥ sukhī dīrghāyureva ca |
asipatravanaṃ mārgaṃ kṣuradhārāsamanvitam

तीक्ष्णातपं च तरतिच्छत्रोपानत्प्रदो नरः ।
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्य दयितं गृहे

tīkṣṇātapaṃ ca taraticchatropānatprado naraḥ |
yadyadiṣṭatamaṃ loke yaccāsya dayitaṃ gṛhe

तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षयमिच्छता ।
अयेन विषुवे चैव ग्रहणे चन्द्रसूर्य्ययोः

tattadguṇavate deyaṃ tadevākṣayamicchatā |
ayena viṣuve caiva grahaṇe candrasūryyayoḥ

संक्रान्त्यादिषु कालेषु दत्तं भवति चाक्षयम् ।
प्रयागादिषु तीर्थेषु गयायां च विशेषतः

saṃkrāntyādiṣu kāleṣu dattaṃ bhavati cākṣayam |
prayāgādiṣu tīrtheṣu gayāyāṃ ca viśeṣataḥ

दानधर्मात्परो धर्मो भूतानां नेह विद्यते ।
स्वर्गायुर्भूतिकामेन दानं पापोपशान्तये

dānadharmātparo dharmo bhūtānāṃ neha vidyate |
svargāyurbhūtikāmena dānaṃ pāpopaśāntaye

दीयमानं तु यो मोहाद्गोविप्राग्निसुरेषु च ।
निवारयति पापात्मा तिर्य्यग्योनिं व्रजेन्नरः

dīyamānaṃ tu yo mohādgoviprāgnisureṣu ca |
nivārayati pāpātmā tiryyagyoniṃ vrajennaraḥ

यस्तु दुर्भिक्षवेलायामन्नाद्यं न प्रयच्छति ।
म्रियमाणेषु विप्रेषु ब्रह्महा स तु गर्हितः

yastu durbhikṣavelāyāmannādyaṃ na prayacchati |
mriyamāṇeṣu vipreṣu brahmahā sa tu garhitaḥ