अध्याय 52: महापातकों के प्रायश्चित्त

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तविधिं द्विजाः ।
ब्रह्महा च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prāyaścittavidhiṃ dvijāḥ |
brahmahā ca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ

पञ्च पातकिनस्त्वेते तत्संयोगी च पञ्चमः ।
उपपापानि गोहत्याप्रभृतीनि सुरा जगुः

pañca pātakinastvete tatsaṃyogī ca pañcamaḥ |
upapāpāni gohatyāprabhṛtīni surā jaguḥ

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।
कुर्य्यादनशनं वाथ भृगोः पतनमेव च

brahmahā dvādaśābdāni kuṭīṃ kṛtvā vane vaset |
kuryyādanaśanaṃ vātha bhṛgoḥ patanameva ca

ज्वलन्तं वा विशेदग्निं जलं वा प्रविशेत्स्वयम् ।
ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणान्परित्यजेत्

jvalantaṃ vā viśedagniṃ jalaṃ vā praviśetsvayam |
brāhmaṇārthe gavārthe vā samyak prāṇānparityajet

दत्त्वा चान्नं च विदुषे ब्रह्महत्यां व्यपोहति ।
अश्वमेधावभृथके स्नात्वा वा मुच्यते द्विजः

dattvā cānnaṃ ca viduṣe brahmahatyāṃ vyapohati |
aśvamedhāvabhṛthake snātvā vā mucyate dvijaḥ

सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणाय प्रदापयेत् ।
सरस्वत्यास्तरङ्गिण्याः सङ्गमे लोकविश्रुते

sarvasvaṃ vā vedavide brāhmaṇāya pradāpayet |
sarasvatyāstaraṅgiṇyāḥ saṅgame lokaviśrute

शुद्धे त्रिषवणस्नातस्त्रिरात्रोपोषितो द्विजः ।
सेतुबन्धे नरः स्नात्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया

śuddhe triṣavaṇasnātastrirātropoṣito dvijaḥ |
setubandhe naraḥ snātvā mucyate brahmahatyayā

कपालमोचने स्नात्वा वाराणस्यां तथैव च ।
सुरापस्तु सुरां पीत्वा अग्निवर्णां द्विजोत्तमः

kapālamocane snātvā vārāṇasyāṃ tathaiva ca |
surāpastu surāṃ pītvā agnivarṇāṃ dvijottamaḥ

पयो घृतं वा गोमूत्रं तस्मात्पापात्प्रमुच्यते ।
सुवर्णस्तेयी मुक्तः स्यान्मुसलेन हतो नृपैः

payo ghṛtaṃ vā gomūtraṃ tasmātpāpātpramucyate |
suvarṇasteyī muktaḥ syānmusalena hato nṛpaiḥ

चीरवासा द्विजोऽरण्ये चरेद्ब्रह्महणव्रतम् ।
गुरुभार्य्यां समारुह्य ब्राह्मणः काममोहितः

cīravāsā dvijo'raṇye caredbrahmahaṇavratam |
gurubhāryyāṃ samāruhya brāhmaṇaḥ kāmamohitaḥ

अवगूहेत्स्त्रियं तप्तां दीप्तां कार्ष्णायसीं कृताम् ।
गुर्वङ्गनागामिनश्च चरेयुर्बह्महाव्रतम्

avagūhetstriyaṃ taptāṃ dīptāṃ kārṣṇāyasīṃ kṛtām |
gurvaṅganāgāminaśca careyurbahmahāvratam

चान्द्रायणानि वा कुर्य्यात्पञ्च चत्वारि वा पुनः ।
पतितेन च संसर्गं कुरुते यस्तु वै द्विजः

cāndrāyaṇāni vā kuryyātpañca catvāri vā punaḥ |
patitena ca saṃsargaṃ kurute yastu vai dvijaḥ

स तत्पापापनोदार्थं तस्यैव व्रतमाचरेत् ।
तप्तकृच्छ्रं चरेद्वाथ संवत्सरमतन्द्रितः

sa tatpāpāpanodārthaṃ tasyaiva vratamācaret |
taptakṛcchraṃ caredvātha saṃvatsaramatandritaḥ

सर्वस्वदानं विधिवत्सर्वपापविशोधनम् ।
चान्द्रायणं च विधिना कृतं चैवातिकृच्छ्रकम्

sarvasvadānaṃ vidhivatsarvapāpaviśodhanam |
cāndrāyaṇaṃ ca vidhinā kṛtaṃ caivātikṛcchrakam

पुण्यक्षेत्रे गयादौ च गमनं पापनाशनम् ।
अमावस्यां तिथिं प्राप्य यः समाराधयेद्भवम्

puṇyakṣetre gayādau ca gamanaṃ pāpanāśanam |
amāvasyāṃ tithiṃ prāpya yaḥ samārādhayedbhavam

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
उपोषितश्चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे समाहितः

brāhmaṇān bhojayitvā tu sarvapāpaiḥ pramucyate |
upoṣitaścaturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe samāhitaḥ

यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च ।
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च

yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca |
vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca

प्रत्येकं तिलसंयुक्तान्दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् ।
स्नात्वा नद्यां तु पूर्वाह्णे मुच्यते सर्वपातकैः

pratyekaṃ tilasaṃyuktāndadyātsapta jalāñjalīn |
snātvā nadyāṃ tu pūrvāhṇe mucyate sarvapātakaiḥ

ब्रह्मचर्य्यमधः शय्यामुपवासं द्विजार्चनम् ।
व्रतेष्वेतेषु कुर्वीत शान्तः संयतमानसः

brahmacaryyamadhaḥ śayyāmupavāsaṃ dvijārcanam |
vrateṣveteṣu kurvīta śāntaḥ saṃyatamānasaḥ

पष्ठ्यामुपोषितो देवं शुक्लपक्षे समाहितः ।
सप्तम्यामर्चयेद्भानुं मुच्यते सर्वपातकैः

paṣṭhyāmupoṣito devaṃ śuklapakṣe samāhitaḥ |
saptamyāmarcayedbhānuṃ mucyate sarvapātakaiḥ

एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य जनार्दनम् ।
द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य महापापैः प्रमुच्यते

ekādaśyāṃ nirāhāraḥ samabhyarcya janārdanam |
dvādaśyāṃ śuklapakṣasya mahāpāpaiḥ pramucyate

तपो जपस्तीर्थसेवा देवब्राह्मणपूजनम् ।
ग्रहणादिषु कालेषु महापातकनाशनम्

tapo japastīrthasevā devabrāhmaṇapūjanam |
grahaṇādiṣu kāleṣu mahāpātakanāśanam

यः सर्वपापयुक्तोऽपि पुण्यतीर्थेषु मानवः ।
नियमेन त्यजेत्प्राणान्मुच्यते सर्वपातकैः

yaḥ sarvapāpayukto'pi puṇyatīrtheṣu mānavaḥ |
niyamena tyajetprāṇānmucyate sarvapātakaiḥ

ब्रह्मघ्नं वा कृतघ्नं वा महापातकदूषितम् ।
भर्त्तारमुद्धरेन्नारी प्रविष्टा सह पावकम्

brahmaghnaṃ vā kṛtaghnaṃ vā mahāpātakadūṣitam |
bharttāramuddharennārī praviṣṭā saha pāvakam

पतिव्रता तु या नारी भर्त्तुः शुश्रूषणोत्सुका ।
न तस्या विद्यते पापमिह लोके परत्र च

pativratā tu yā nārī bharttuḥ śuśrūṣaṇotsukā |
na tasyā vidyate pāpamiha loke paratra ca

तथा रामस्य सुभगा सीता त्रैलोक्यविश्रुता ।
पत्नी दाशरथेर्देवी विजिग्ये राक्षसेश्वरम्

tathā rāmasya subhagā sītā trailokyaviśrutā |
patnī dāśaratherdevī vijigye rākṣaseśvaram

फल्गुतीर्थादिषु स्नातः सर्वाचारफलं लभेत् ।
इत्याह भगवान्विष्णुः पुरा मम यतव्रताः

phalgutīrthādiṣu snātaḥ sarvācāraphalaṃ labhet |
ityāha bhagavānviṣṇuḥ purā mama yatavratāḥ