अध्याय 2: गरुड़ पुराण की परम्परा कैसे चली

कथं व्यासेन कथितं पुराणं गारुडं तव ।
एतत्सर्वं समाख्याहि परं विष्णुकथाश्रयम्

kathaṃ vyāsena kathitaṃ purāṇaṃ gāruḍaṃ tava |
etatsarvaṃ samākhyāhi paraṃ viṣṇukathāśrayam

अहं हि मुनिभिः सार्द्धं गतो बदरिकाश्रमम् ।
तत्र दृष्टो मया व्यासो ध्यायमानः परेश्वरम्

ahaṃ hi munibhiḥ sārddhaṃ gato badarikāśramam |
tatra dṛṣṭo mayā vyāso dhyāyamānaḥ pareśvaram

तं प्रणम्योपविष्टोऽहं पृष्टवान्हि मुनीश्वरम् ।
(सूत उवाच)
व्यास ब्रूहि हरे रूपं जगत्सर्गादिकं ततः

taṃ praṇamyopaviṣṭo'haṃ pṛṣṭavānhi munīśvaram |
(sūta uvāca)
vyāsa brūhi hare rūpaṃ jagatsargādikaṃ tataḥ

मन्ये ध्यायसि तं यस्मात्तस्माज्जानासि तं विभुम् ।
एवं पृष्टो यथा प्राह तथा विप्रा निबोधत

manye dhyāyasi taṃ yasmāttasmājjānāsi taṃ vibhum |
evaṃ pṛṣṭo yathā prāha tathā viprā nibodhata

श्रृणु सूत प्रवक्ष्यामि पुराणं गारुडं तव ।
सह नारददक्षाद्यैर्ब्रह्मा मामुक्तवान्यथा

śrṛṇu sūta pravakṣyāmi purāṇaṃ gāruḍaṃ tava |
saha nāradadakṣādyairbrahmā māmuktavānyathā

दक्षनारदमुख्यैस्तु युक्तं त्वां कथमुक्तवान् ।
ब्रह्मा श्रीगारुडं पुण्यं पुराणं सारवाचकम्

dakṣanāradamukhyaistu yuktaṃ tvāṃ kathamuktavān |
brahmā śrīgāruḍaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ sāravācakam

अहं हि नारदो दक्षो भृग्वाद्याः प्रणिपत्य तम् ।
सारं ब्रूहीति पप्रच्छुर्ब्रह्माणं ब्रह्मलोकगम्

ahaṃ hi nārado dakṣo bhṛgvādyāḥ praṇipatya tam |
sāraṃ brūhīti papracchurbrahmāṇaṃ brahmalokagam

पुराणं गारुडं सारं रुद्रं च मां यथा ।
सुरैः सहाब्रवीद्विष्णुस्तथाहं व्यास वच्मिते

purāṇaṃ gāruḍaṃ sāraṃ rudraṃ ca māṃ yathā |
suraiḥ sahābravīdviṣṇustathāhaṃ vyāsa vacmite

कथं रुद्रं सुरैः सार्द्धमब्रवीद्वै हरिः पुरा ।
पुराणं गारुडं सारं ब्रूहि ब्रह्मन्महार्थकम्

kathaṃ rudraṃ suraiḥ sārddhamabravīdvai hariḥ purā |
purāṇaṃ gāruḍaṃ sāraṃ brūhi brahmanmahārthakam

अहं गतोऽद्रिं कैलासमिन्द्राद्यैर्दैवतैः सह ।
तत्र दृष्टो मया रुद्रो ध्यायमानः परं पदम्

ahaṃ gato'driṃ kailāsamindrādyairdaivataiḥ saha |
tatra dṛṣṭo mayā rudro dhyāyamānaḥ paraṃ padam

पृष्टो नमस्कृतः किं त्वं देवं ध्यायसि शङ्कर ।
त्वत्तो नान्यं परं देवं जानामि ब्रूहि मां ततः

pṛṣṭo namaskṛtaḥ kiṃ tvaṃ devaṃ dhyāyasi śaṅkara |
tvatto nānyaṃ paraṃ devaṃ jānāmi brūhi māṃ tataḥ

सारात्सारतरं तत्त्वं श्रोतुकामः सुरैः सह ।
(रुद्र उवाच)
अहं ध्यायामि तं विष्णुं परमात्मानमीश्वरम्

sārātsārataraṃ tattvaṃ śrotukāmaḥ suraiḥ saha |
(rudra uvāca)
ahaṃ dhyāyāmi taṃ viṣṇuṃ paramātmānamīśvaram

सर्वदं सर्वगं सर्वं सर्वप्राणिहृदिस्थितम् ।
भस्मोद्धूलितदेहस्तु जटामण्डलमण्डितः

sarvadaṃ sarvagaṃ sarvaṃ sarvaprāṇihṛdisthitam |
bhasmoddhūlitadehastu jaṭāmaṇḍalamaṇḍitaḥ

विष्णोराराधनार्थं मे व्रतचर्य्या पितामह ।
तमेव गत्वा पृच्छामः सारं यं चिन्तयाम्यहम्

viṣṇorārādhanārthaṃ me vratacaryyā pitāmaha |
tameva gatvā pṛcchāmaḥ sāraṃ yaṃ cintayāmyaham

विष्णुं जिष्णुं पद्मनाभं हरिं देहविवर्जितम् ।
शुचिं शुचिपदं हँसं तत्पदं परमेश्वरम्

viṣṇuṃ jiṣṇuṃ padmanābhaṃ hariṃ dehavivarjitam |
śuciṃ śucipadaṃ ham̐saṃ tatpadaṃ parameśvaram

युक्ता सर्वात्मनात्मानं तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
यस्मिन्विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च

yuktā sarvātmanātmānaṃ taṃ devaṃ cintayāmyaham |
yasminviśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca

गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव ।
सहस्त्राक्षं सहस्त्राङ्घ्रिं सहस्त्रोरुं वराननम्

guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva |
sahastrākṣaṃ sahastrāṅghriṃ sahastroruṃ varānanam

अणीयसामणीयांसं स्थविष्ठं च स्थवीयसाम् ।
गरीयसां गरिष्ठं च श्रेष्ठं च श्रेयसामपि

aṇīyasāmaṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām |
garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasāmapi

यं वाक्येष्वनुवाक्येषु निषत्सूपनिषत्सु च ।
गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु

yaṃ vākyeṣvanuvākyeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca |
gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu

पुराणपुरुषः प्रोक्तो ब्रह्मा प्रोक्तो द्विजातिषु ।
क्षये सङ्कर्षणः प्रोक्तस्तमुपास्यमुपास्महे

purāṇapuruṣaḥ prokto brahmā prokto dvijātiṣu |
kṣaye saṅkarṣaṇaḥ proktastamupāsyamupāsmahe

यस्मिंल्लोकाः स्फुरन्तीमे जलेषु शकुन्यो यथा ।
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म यत्तत्सदसतः परम्

yasmiṃllokāḥ sphurantīme jaleṣu śakunyo yathā |
ṛtamekākṣaraṃ brahma yattatsadasataḥ param

अर्चयन्ति च यं देवा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्द्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः

arcayanti ca yaṃ devā yakṣarākṣasapannagāḥ |
yasyāgnirāsyaṃ dyaurmūrddhā khaṃ nābhiścaraṇau kṣitiḥ

चन्द्रादित्यौ च नयने तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
यस्य त्रिलोकी जठरे मस्य काष्ठाश्च बाहवः

candrādityau ca nayane taṃ devaṃ cintayāmyaham |
yasya trilokī jaṭhare masya kāṣṭhāśca bāhavaḥ

यस्योच्छ्वासश्च पवनः तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु

yasyocchvāsaśca pavanaḥ taṃ devaṃ cintayāmyaham |
yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasandhiṣu

कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
परः कालात्परो यज्ञात्परः सदसतश्च यः

kukṣau samudrāścatvārastaṃ devaṃ cintayāmyaham |
paraḥ kālātparo yajñātparaḥ sadasataśca yaḥ

अनादिरादिर्विश्वस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
मनसश्चन्द्रमा यस्य चक्षुषोश्च दिवाकरः

anādirādirviśvasya taṃ devaṃ cintayāmyaham |
manasaścandramā yasya cakṣuṣośca divākaraḥ

मुखादग्निश्च संजज्ञे तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
पद्भ्यां यस्य क्षितिर्जाता श्रोत्राभ्यां च तथा दिशः

mukhādagniśca saṃjajñe taṃ devaṃ cintayāmyaham |
padbhyāṃ yasya kṣitirjātā śrotrābhyāṃ ca tathā diśaḥ

मूर्द्धभागाद्दिवं यस्य तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च

mūrddhabhāgāddivaṃ yasya taṃ devaṃ cintayāmyaham |
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca

वंशानुचरितं यस्मात्तं देवं चिन्तयाम्यहम् ।
यं ध्यायाम्यहमेतस्माद्व्रजामः सारमीक्षितुम्

vaṃśānucaritaṃ yasmāttaṃ devaṃ cintayāmyaham |
yaṃ dhyāyāmyahametasmādvrajāmaḥ sāramīkṣitum

इत्युक्तोऽहं पुरा रुद्रः श्वेतद्वीपनिवासिनम् ।
स्तुत्वा प्रणम्य तं विष्णुं श्रोतुकाम स्थितः सुरैः

ityukto'haṃ purā rudraḥ śvetadvīpanivāsinam |
stutvā praṇamya taṃ viṣṇuṃ śrotukāma sthitaḥ suraiḥ

अस्माकं मध्यतो रुद्र उवाच परमेश्वरम् ।
सारात्सारतरं विष्णुं पृष्टवांस्तं प्रणम्य वै

asmākaṃ madhyato rudra uvāca parameśvaram |
sārātsārataraṃ viṣṇuṃ pṛṣṭavāṃstaṃ praṇamya vai

यथा पप्रच्छ मां व्यास स्तथासौ भगवान् भवः ।
पप्रच्छ विष्णुं देवाद्यैः श्रृण्वताममरैः सह

yathā papraccha māṃ vyāsa stathāsau bhagavān bhavaḥ |
papraccha viṣṇuṃ devādyaiḥ śrṛṇvatāmamaraiḥ saha

हरे कथय देवेश देवदेवः क ईश्वरः ।
को ध्येयः कश्च वै पूज्यः कैर्व्रतैस्तुष्यते परः

hare kathaya deveśa devadevaḥ ka īśvaraḥ |
ko dhyeyaḥ kaśca vai pūjyaḥ kairvrataistuṣyate paraḥ

कैर्धर्मैः कैश्च नियमैः कया वा धर्मपूजया ।
केनाचारेण तुष्टः स्यात्किं तद्रूपं च तस्य वै

kairdharmaiḥ kaiśca niyamaiḥ kayā vā dharmapūjayā |
kenācāreṇa tuṣṭaḥ syātkiṃ tadrūpaṃ ca tasya vai

कस्माद्देवाज्जगज्जातं जगत्पालयते च कः ।
कीदृशैरवतारैश्च कस्मिन्याति लयं जगत्

kasmāddevājjagajjātaṃ jagatpālayate ca kaḥ |
kīdṛśairavatāraiśca kasminyāti layaṃ jagat

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
कस्माद्देवात्प्रवर्त्तन्ते कस्मिमन्नेतत्प्रतिष्ठितम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
kasmāddevātpravarttante kasmimannetatpratiṣṭhitam

एतत्सर्वं हरे ब्रूहि यच्चान्यदपि किञ्चन ।
परमेश्वरमाहात्म्यं युक्तयोगादिकं तथा

etatsarvaṃ hare brūhi yaccānyadapi kiñcana |
parameśvaramāhātmyaṃ yuktayogādikaṃ tathā

तथाष्टादश विद्याश्च हरी रुद्रं ततोऽब्रवीत् ।
(हरिरुवाच)
श्रृणु रुद्र प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा च सुरैः सह

tathāṣṭādaśa vidyāśca harī rudraṃ tato'bravīt |
(hariruvāca)
śrṛṇu rudra pravakṣyāmi brahmaṇā ca suraiḥ saha

अहं हि देवो देवानां सर्वलोकेश्वरेश्वरः ।
अहं ध्येयश्च पूज्यश्च स्तुत्योहं स्ततिभिः सुरैः

ahaṃ hi devo devānāṃ sarvalokeśvareśvaraḥ |
ahaṃ dhyeyaśca pūjyaśca stutyohaṃ statibhiḥ suraiḥ

अहं हि पूजितो रुद्र ददामि परमां गतिम् ।
नियमैश्च व्रतैस्तुष्ट आचारेण च मानवैः

ahaṃ hi pūjito rudra dadāmi paramāṃ gatim |
niyamaiśca vrataistuṣṭa ācāreṇa ca mānavaiḥ

जगत्स्थितेरहं बीजं जगत्कर्त्ता त्वहं शिव ।
दुष्टनिग्रहकर्त्ता हि धर्मगोप्ता त्वहं हर

jagatsthiterahaṃ bījaṃ jagatkarttā tvahaṃ śiva |
duṣṭanigrahakarttā hi dharmagoptā tvahaṃ hara

अवतारैश्च मत्स्याद्यैः पालयाम्यखिलं जगत् ।
अहं मंत्राश्च मन्त्रार्थः पूजाध्यानपरो ह्यहम्

avatāraiśca matsyādyaiḥ pālayāmyakhilaṃ jagat |
ahaṃ maṃtrāśca mantrārthaḥ pūjādhyānaparo hyaham

स्वर्गादीनां च कर्त्ताहं स्वर्गादीन्यहमेव च ।
योगी योगोहमेवाद्यः पुराणान्यहमेवच

svargādīnāṃ ca karttāhaṃ svargādīnyahameva ca |
yogī yogohamevādyaḥ purāṇānyahamevaca

ज्ञाता श्रोता तथा मन्ता वक्ता वक्तव्यमेव च ।
सर्वः सर्वात्मको देवो भुक्तिमुक्तिकरः परः

jñātā śrotā tathā mantā vaktā vaktavyameva ca |
sarvaḥ sarvātmako devo bhuktimuktikaraḥ paraḥ

ध्यानं पूजोपहारोऽहं मण्डलान्यहमेव च ।
इतिहासान्यहं रुद्र सर्ववेदा ह्यहं शिव

dhyānaṃ pūjopahāro'haṃ maṇḍalānyahameva ca |
itihāsānyahaṃ rudra sarvavedā hyahaṃ śiva

सर्वज्ञानान्यहं शम्भो ब्रह्मात्माहमहं शिव ।
अहं ब्रह्मा सर्वलोकः सर्वदेवात्मको ह्यहम्

sarvajñānānyahaṃ śambho brahmātmāhamahaṃ śiva |
ahaṃ brahmā sarvalokaḥ sarvadevātmako hyaham

अहं साक्षात्सदाचारो धर्मोऽहं वैष्णवो ह्यहम् ।
वर्णाश्रमास्तथा चाहं तद्धर्मोऽहं पुरातनः

ahaṃ sākṣātsadācāro dharmo'haṃ vaiṣṇavo hyaham |
varṇāśramāstathā cāhaṃ taddharmo'haṃ purātanaḥ

यमोऽहं नियमो रुद्र व्रतानि विविधानि च ।
अहं सूर्य्यस्तथा चन्द्रो मङ्गलादीन्यहं तथा

yamo'haṃ niyamo rudra vratāni vividhāni ca |
ahaṃ sūryyastathā candro maṅgalādīnyahaṃ tathā

पुरा मां गरुडः पक्षी तपसाराधयद्भुवि ।
तुष्ट ऊचे वरं ब्रूहि मत्तो वव्रे वरं स तु

purā māṃ garuḍaḥ pakṣī tapasārādhayadbhuvi |
tuṣṭa ūce varaṃ brūhi matto vavre varaṃ sa tu

मम माता च विनता नागैर्दासीकृता हरे ।
यथाहं देवताञ्जित्वा चामृतं ह्यानयामि तत्

mama mātā ca vinatā nāgairdāsīkṛtā hare |
yathāhaṃ devatāñjitvā cāmṛtaṃ hyānayāmi tat

दास्याद्विमोक्षयिष्यामि यथाहं वाहनस्तव ।
महाबलो महावीर्य्यः सर्वज्ञो नागदारणः

dāsyādvimokṣayiṣyāmi yathāhaṃ vāhanastava |
mahābalo mahāvīryyaḥ sarvajño nāgadāraṇaḥ

पुराणसंहिताकर्त्ता यथाऽहं स्यां तथा कुरुं ।
(विष्णुरुवाच)
यथा त्वयोक्तं गरुड तथा सर्वं भविष्यति

purāṇasaṃhitākarttā yathā'haṃ syāṃ tathā kuruṃ |
(viṣṇuruvāca)
yathā tvayoktaṃ garuḍa tathā sarvaṃ bhaviṣyati

नागदास्यान्मातरं त्वं विनतां मोक्षयिष्यसि ।
देवादीन्सकलाञ्जित्वा चामृतं ह्यानयिष्यसि

nāgadāsyānmātaraṃ tvaṃ vinatāṃ mokṣayiṣyasi |
devādīnsakalāñjitvā cāmṛtaṃ hyānayiṣyasi

महाबलो वाहनस्त्वं भविष्यसि विषार्दनः ।
पुराणं मत्प्रसादाच्च मम माहात्म्यवाचकम्

mahābalo vāhanastvaṃ bhaviṣyasi viṣārdanaḥ |
purāṇaṃ matprasādācca mama māhātmyavācakam

यदुक्तं मत्स्वरूपं च तव चाविर्भविष्यति ।
गारुडं तव नाम्ना तल्लोके ख्यातिं गमिष्यति

yaduktaṃ matsvarūpaṃ ca tava cāvirbhaviṣyati |
gāruḍaṃ tava nāmnā talloke khyātiṃ gamiṣyati

यथाहं देवदेवानां श्रीः ख्यातो विनतासुत ।
तथा ख्यातिं पुराणेषु गारुडं गारुडैष्यति

yathāhaṃ devadevānāṃ śrīḥ khyāto vinatāsuta |
tathā khyātiṃ purāṇeṣu gāruḍaṃ gāruḍaiṣyati

यथाहं कीर्त्तनीयोऽथ तथा त्वं गरुडात्मना ।
मां ध्यात्वा पक्षिमुख्येदं पुराणं गद गारुडम्

yathāhaṃ kīrttanīyo'tha tathā tvaṃ garuḍātmanā |
māṃ dhyātvā pakṣimukhyedaṃ purāṇaṃ gada gāruḍam

इत्युक्तो गरुडो रुद्र कश्यपायाह पृच्छते ।
कश्यपो गारुडं श्रुत्वा वृक्षं दग्धमजीवयत्

ityukto garuḍo rudra kaśyapāyāha pṛcchate |
kaśyapo gāruḍaṃ śrutvā vṛkṣaṃ dagdhamajīvayat

स्वयं चान्यमना भूत्वा विद्ययान्यान्य जीवयत् ।
यक्षि ॐउंस्वाहाजापी विद्ययं गारुडी परा ।
गरुडोक्तं गारुडं हि श्रृणु रुद्र मदात्मकम्

svayaṃ cānyamanā bhūtvā vidyayānyānya jīvayat |
yakṣi oṃuṃsvāhājāpī vidyayaṃ gāruḍī parā |
garuḍoktaṃ gāruḍaṃ hi śrṛṇu rudra madātmakam