अध्याय 1: नैमिषारण्य में सूत और श्रीहरि के अवतार

ॐ अजमजरमनन्तं ज्ञानरूपं महान्तं शिवममलमनादिं भूतदेहादिहीनम् ।
सकलकरणहीनं सर्वभूतस्थितं तं हरिममलममायं सर्वगं वन्द एकम्

oṃ ajamajaramanantaṃ jñānarūpaṃ mahāntaṃ śivamamalamanādiṃ bhūtadehādihīnam |
sakalakaraṇahīnaṃ sarvabhūtasthitaṃ taṃ harimamalamamāyaṃ sarvagaṃ vanda ekam

नमस्यामि हरिं रुद्रं ब्रह्माणं च गणाधिपम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव मनोवाक्कर्मभिः सदा

namasyāmi hariṃ rudraṃ brahmāṇaṃ ca gaṇādhipam |
devīṃ sarasvatīṃ caiva manovākkarmabhiḥ sadā

सूतं पौराणिकं शान्तं सर्वशास्त्रविशारदम् ।
विण्णुभक्तं महात्मानं नैमिषारण्यमागतम्

sūtaṃ paurāṇikaṃ śāntaṃ sarvaśāstraviśāradam |
viṇṇubhaktaṃ mahātmānaṃ naimiṣāraṇyamāgatam

तीर्थयात्राप्रसङ्गेन उपविष्टं शुभासने ।
ध्यायन्तं विष्णुमनघं तमभ्यर्च्यास्तुवन्कविम्

tīrthayātrāprasaṅgena upaviṣṭaṃ śubhāsane |
dhyāyantaṃ viṣṇumanaghaṃ tamabhyarcyāstuvankavim

शौनकाद्या महाभागा नैमिषीयास्तपोधनाः ।
मुनयो रविसङ्काशाः शान्ता यज्ञपरायणाः

śaunakādyā mahābhāgā naimiṣīyāstapodhanāḥ |
munayo ravisaṅkāśāḥ śāntā yajñaparāyaṇāḥ

सूत जानासि सर्वं त्वं पृच्छामस्त्वामतो वयम् ।
देवतानां हि को देव ईश्वरः पूज्य एव कः

sūta jānāsi sarvaṃ tvaṃ pṛcchāmastvāmato vayam |
devatānāṃ hi ko deva īśvaraḥ pūjya eva kaḥ

को ध्येयः को जगत्स्रष्टा जगत्पाति च हन्ति कः ।
कस्मात्प्रवर्त्तते धर्मो दुष्टहन्ता च कः स्मृतः

ko dhyeyaḥ ko jagatsraṣṭā jagatpāti ca hanti kaḥ |
kasmātpravarttate dharmo duṣṭahantā ca kaḥ smṛtaḥ

तस्य देवस्य किं रूपं जगत्सर्गः कथं मतः ।
कैर्व्रतैः स तु तुष्टः स्यात्केन योगेन वाप्यते

tasya devasya kiṃ rūpaṃ jagatsargaḥ kathaṃ mataḥ |
kairvrataiḥ sa tu tuṣṭaḥ syātkena yogena vāpyate

अवताराश्च के तस्य कथं वंशादिसम्भवः ।
वर्णाश्रमादिधर्माणां कः पाता कः प्रवर्त्तकः

avatārāśca ke tasya kathaṃ vaṃśādisambhavaḥ |
varṇāśramādidharmāṇāṃ kaḥ pātā kaḥ pravarttakaḥ

एतत्सर्वं तथान्यच्च ब्रूहि सूत महामते ।
नारायणकथाः सर्वाः कथयास्माकमुत्तमाः

etatsarvaṃ tathānyacca brūhi sūta mahāmate |
nārāyaṇakathāḥ sarvāḥ kathayāsmākamuttamāḥ

पुराणं गारुडं वक्ष्ये सारं विष्णुकथाश्रयम् ।
गरुडोक्तं कश्यपाय पुरा व्यासाच्छ्रुतं मया

purāṇaṃ gāruḍaṃ vakṣye sāraṃ viṣṇukathāśrayam |
garuḍoktaṃ kaśyapāya purā vyāsācchrutaṃ mayā

एको नारायणो देवो देवानामीश्वरेश्वरः ।
परमात्मा परं ब्रह्म जन्माद्यस्य यतो भवेत्

eko nārāyaṇo devo devānāmīśvareśvaraḥ |
paramātmā paraṃ brahma janmādyasya yato bhavet

जगतो रक्षणार्थाय वासुदेवोऽजरोऽमरः ।
स कुमारादिरूपेण अवतारान्करोत्यजः

jagato rakṣaṇārthāya vāsudevo'jaro'maraḥ |
sa kumārādirūpeṇa avatārānkarotyajaḥ

हरिः स प्रथमं देवः कौमारं सर्गमास्थितः ।
चचार दुश्चरं ब्रह्मन् ब्रह्मचर्य्यमखण्डितम्

hariḥ sa prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargamāsthitaḥ |
cacāra duścaraṃ brahman brahmacaryyamakhaṇḍitam

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।
उद्धरिष्यन्नुपादत्ते यज्ञेशः शौकरं वपुः

dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm |
uddhariṣyannupādatte yajñeśaḥ śaukaraṃ vapuḥ

तृतीयमृषिसर्गं तु देवर्षित्वमुपेत्य सः ।
तन्त्रं सात्वतमाचष्टे नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः

tṛtīyamṛṣisargaṃ tu devarṣitvamupetya saḥ |
tantraṃ sātvatamācaṣṭe naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ

नरनारायणो भूत्वा तुर्य्ये तेपे तपो हरिः ।
धर्मसंरक्षणार्थाय पूजितः स सुरासुरैः

naranārāyaṇo bhūtvā turyye tepe tapo hariḥ |
dharmasaṃrakṣaṇārthāya pūjitaḥ sa surāsuraiḥ

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।
प्रोवाच सूरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामवि निर्णयम्

pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam |
provāca sūraye sāṅkhyaṃ tattvagrāmavi nirṇayam

षष्ठमत्रेरपत्यत्वं दत्तः प्राप्तोऽनसूयया ।
आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्

ṣaṣṭhamatrerapatyatvaṃ dattaḥ prāpto'nasūyayā |
ānvīkṣikīmalarkāya prahlādādibhya ūcivān

ततः सप्त आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत ।
सुत्रामाद्यैः सुरगणैर्यष्ट्वा स्वायम्भुवान्तरे

tataḥ sapta ākūtyāṃ ruceryajño'bhyajāyata |
sutrāmādyaiḥ suragaṇairyaṣṭvā svāyambhuvāntare

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।
दर्शयन्वर्त्म नारीणां सर्वाश्रमनमस्कृतम्

aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ |
darśayanvartma nārīṇāṃ sarvāśramanamaskṛtam

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।
दुग्धैर्महौषधैर्विप्रास्तेन संजीविताः प्रजाः

ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ |
dugdhairmahauṣadhairviprāstena saṃjīvitāḥ prajāḥ

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषान्तरसंप्लवे ।
नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम्

rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣāntarasaṃplave |
nāvyāropya mahīmayyāmapādvaivasvataṃ manum

सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।
दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः

surāsurāṇāmudadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam |
dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च ।
आप्यायत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयस्त्रिया

dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamameva ca |
āpyāyatsurānanyānmohinyā mohayastriyā

चतुर्दशं नारसिंहं चैत्य
दैत्येन्द्रमूर्जितम् ।
ददार करजैरुग्रैरेरकां कटकुद्यथा

caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ caitya
daityendramūrjitam |
dadāra karajairugrairerakāṃ kaṭakudyathā

पञ्चदशं वामनको भूत्वागादध्वरं बलेः ।
पाद त्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम्

pañcadaśaṃ vāmanako bhūtvāgādadhvaraṃ baleḥ |
pāda trayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustriviṣṭapam

अवतारे षोडशमे पश्यन्ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।
त्रिः सप्तकृत्वः कुपितो निः क्षत्त्रामकरोन्महीम्

avatāre ṣoḍaśame paśyanbrahmadruho nṛpān |
triḥ saptakṛtvaḥ kupito niḥ kṣattrāmakaronmahīm

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।
चक्रे वेदतरोः शाखां दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः

tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt |
cakre vedataroḥ śākhāṃ dṛṣṭvā puṃso'lpamedhasaḥ

नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्य्यचिकीर्षया ।
समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे कार्य्याण्यतः परम्

naradevatvamāpannaḥ surakāryyacikīrṣayā |
samudranigrahādīni cakre kāryyāṇyataḥ param

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।
रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम्

ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī |
rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavānaharadbharam

ततः कलेस्तु सन्ध्यान्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
बुद्धो नाम्रा जिनसुतः कीकटेषु भविष्यति

tataḥ kalestu sandhyānte sammohāya suradviṣām |
buddho nāmrā jinasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati

अथ सोऽष्टमसन्ध्यायां नष्टप्रायेषु राजसु ।
भविता विष्णुयशसो नाम्ना कल्की जगत्पतिः

atha so'ṣṭamasandhyāyāṃ naṣṭaprāyeṣu rājasu |
bhavitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkī jagatpatiḥ

अवतारा ह्यसंख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।
मनुवेदविदो ह्याद्याः सर्वे विष्णुकलाः स्मृताः

avatārā hyasaṃkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ |
manuvedavido hyādyāḥ sarve viṣṇukalāḥ smṛtāḥ

तस्मात्सर्गादयो जाताः संपूज्याश्च व्रतादिना ।
पुराणं गारुडं व्यासः पुराऽसौ मेऽब्रवीदिदम्

tasmātsargādayo jātāḥ saṃpūjyāśca vratādinā |
purāṇaṃ gāruḍaṃ vyāsaḥ purā'sau me'bravīdidam