अध्याय 191: सर्प और विष के निवारण के प्रयोग

पुनर्नवाया मूलञ्च श्वेतं पुष्ये समाहृतम् ।
वारि पीतं तस्य पार्श्व भवनेषु न पन्नगाः

punarnavāyā mūlañca śvetaṃ puṣye samāhṛtam |
vāri pītaṃ tasya pārśva bhavaneṣu na pannagāḥ

तार्क्ष्यमूर्तिं वहेद्यो वै भल्लूकदन्तनिर्मिताम् ।
स पन्नगैर्न दृश्येत यावज्जीवं वृषध्वज

tārkṣyamūrtiṃ vahedyo vai bhallūkadantanirmitām |
sa pannagairna dṛśyeta yāvajjīvaṃ vṛṣadhvaja

पिबेच्छल्मलिमूलं यः पुष्यर्क्षे रुद्र वारिणा ।
तस्मिन्नपास्तदशना नागाः स्युर्नात्र संशयः

pibecchalmalimūlaṃ yaḥ puṣyarkṣe rudra vāriṇā |
tasminnapāstadaśanā nāgāḥ syurnātra saṃśayaḥ

पुष्ये लज्जालुकामूले हस्तबद्धे तु पन्नगान् ।
गृह्णीयाल्लेपतो वापि नात्र कार्या विचारणा

puṣye lajjālukāmūle hastabaddhe tu pannagān |
gṛhṇīyāllepato vāpi nātra kāryā vicāraṇā

पुष्येश्वेतार्कमूलन्तु पीतं शीतेन वारिणा ।
नश्येतु दंशकविषं करवीरादिजं विषम्

puṣyeśvetārkamūlantu pītaṃ śītena vāriṇā |
naśyetu daṃśakaviṣaṃ karavīrādijaṃ viṣam

महाकालस्य वै मूलं पिष्टं तत्काञ्जिकेन वै ।
वोड्राणां डुण्डुभानां च तल्लोपो हरते विषम्

mahākālasya vai mūlaṃ piṣṭaṃ tatkāñjikena vai |
voḍrāṇāṃ ḍuṇḍubhānāṃ ca tallopo harate viṣam

तण्डुलीयकमूलं च पिष्टं तण्डुलवारिणा ।
घृतेन सह पीतन्तु हरेत्सर्वाविषाणि च

taṇḍulīyakamūlaṃ ca piṣṭaṃ taṇḍulavāriṇā |
ghṛtena saha pītantu haretsarvāviṣāṇi ca

नीलीलज्जालुकामूलं पिष्टं तण्डुलवारिणा ।
पीतं तद्दंशकविषं नश्येदेकेन वोभयोः

nīlīlajjālukāmūlaṃ piṣṭaṃ taṇḍulavāriṇā |
pītaṃ taddaṃśakaviṣaṃ naśyedekena vobhayoḥ

कूष्माण्डकस्य स्वरसः सगुडः सहशर्करः ।
पीतः सदुग्धो हन्याच्च दंशकस्यविषं च वै

kūṣmāṇḍakasya svarasaḥ saguḍaḥ sahaśarkaraḥ |
pītaḥ sadugdho hanyācca daṃśakasyaviṣaṃ ca vai

तथा कोद्रवमूलस्य मोहस्य हर एव च ।
यष्टीमधुसमायुक्ता तथा पीता च शर्करा

tathā kodravamūlasya mohasya hara eva ca |
yaṣṭīmadhusamāyuktā tathā pītā ca śarkarā

सदुग्धा च त्रिरात्रेण मूषकानां विषं हरेत् ।
चुलुकत्रयपानाच्च वारिणः शीतलस्य वै

sadugdhā ca trirātreṇa mūṣakānāṃ viṣaṃ haret |
culukatrayapānācca vāriṇaḥ śītalasya vai

ताम्बूलदग्धमुखस्य लालास्त्रावो विनश्यति ।
घृतं सशर्करं षीत्वा मद्यपानमदो न वै

tāmbūladagdhamukhasya lālāstrāvo vinaśyati |
ghṛtaṃ saśarkaraṃ ṣītvā madyapānamado na vai

कृष्णाङ्कोलस्य मूलेन पीतं सुक्वथितं जलम् ।
ततो नश्यद्गरविषं त्रिरात्रेण महेश्वर

kṛṣṇāṅkolasya mūlena pītaṃ sukvathitaṃ jalam |
tato naśyadgaraviṣaṃ trirātreṇa maheśvara

उष्णं गव्यघृतं चैव सैन्धवेन समन्वितम् ।
नाशयेत्तन्महादेव वेदनां वृश्चिकोद्भवाम्

uṣṇaṃ gavyaghṛtaṃ caiva saindhavena samanvitam |
nāśayettanmahādeva vedanāṃ vṛścikodbhavām

कुसुभं कङ्कुमञ्चैव हरितालं मनः शिला ।
करञ्जं पिषितं चैव ह्यर्कमूलं च शङ्कर

kusubhaṃ kaṅkumañcaiva haritālaṃ manaḥ śilā |
karañjaṃ piṣitaṃ caiva hyarkamūlaṃ ca śaṅkara

विषंनृणां विनश्येत्तु एतेषां भक्षणाच्छिव ।
दीपतैलप्रदानाच्च दंशैराकीटजैः शिव ।
खर्जूरकविषं नश्येत्तदा वै नात्र संशयः

viṣaṃnṛṇāṃ vinaśyettu eteṣāṃ bhakṣaṇācchiva |
dīpatailapradānācca daṃśairākīṭajaiḥ śiva |
kharjūrakaviṣaṃ naśyettadā vai nātra saṃśayaḥ

दंशस्थानं वृश्चिकस्य शुण्ठी तगरसंयुता ।
नश्येन्मधुमक्षिकाया एतेषां लेपतो विषम्

daṃśasthānaṃ vṛścikasya śuṇṭhī tagarasaṃyutā |
naśyenmadhumakṣikāyā eteṣāṃ lepato viṣam

शतपुष्पा सैन्धवञ्च साज्यं वा तेन लेपयेत् ।
शिरीषस्य तु बीजंवै सिद्ध क्षीरेण घर्षितम्

śatapuṣpā saindhavañca sājyaṃ vā tena lepayet |
śirīṣasya tu bījaṃvai siddha kṣīreṇa gharṣitam

तल्लेपेन महादेव नश्येत्कुक्कुरजं विषम् ।
ज्वलिताग्निर्वारिसेको तथा दर्दुरजं विषम्

tallepena mahādeva naśyetkukkurajaṃ viṣam |
jvalitāgnirvāriseko tathā dardurajaṃ viṣam

धत्तूरकरसोन्मिश्रं क्षीराद्यगुडपानतः ।
शूनां विषं विनश्येत्तु शशाङ्काङ्कितशेखर

dhattūrakarasonmiśraṃ kṣīrādyaguḍapānataḥ |
śūnāṃ viṣaṃ vinaśyettu śaśāṅkāṅkitaśekhara

वटनिम्बशमीनाञ्च वल्कलैः क्वथितं जलम् ।
तत्सेकान्मुखदन्तानां नश्येद्वै विषवेदना

vaṭanimbaśamīnāñca valkalaiḥ kvathitaṃ jalam |
tatsekānmukhadantānāṃ naśyedvai viṣavedanā

लेपनाद्देवदारोश्च गैरिकस्य च लेपनात् ।
नागेश्वरो दरिद्रे द्वे तथा मञ्जिष्ठका हर ।
एभिर्लेपाद्विनश्येत्तु लूताविषमुमापते

lepanāddevadārośca gairikasya ca lepanāt |
nāgeśvaro daridre dve tathā mañjiṣṭhakā hara |
ebhirlepādvinaśyettu lūtāviṣamumāpate

करञ्जस्य तु बीजानि वरुणच्छदमेव च ।
तिलाश्च सर्षपा हन्युर्विषं वै नात्र संशयः

karañjasya tu bījāni varuṇacchadameva ca |
tilāśca sarṣapā hanyurviṣaṃ vai nātra saṃśayaḥ

घृतं कुमारीपत्रं वै दत्तं सलवणं हर ।
तुरङ्गमशरीराणां कण्डूर्नश्येद्दशाहतः

ghṛtaṃ kumārīpatraṃ vai dattaṃ salavaṇaṃ hara |
turaṅgamaśarīrāṇāṃ kaṇḍūrnaśyeddaśāhataḥ