अध्याय 192: चूर्ण योग और महान सिद्ध तैल

चित्रकस्याष्टभागाश्च शूरणस्य च षोडश ।
शुण्ठ्या भागाश्च चत्वारो मरिचानां द्वयं तथा

citrakasyāṣṭabhāgāśca śūraṇasya ca ṣoḍaśa |
śuṇṭhyā bhāgāśca catvāro maricānāṃ dvayaṃ tathā

त्रितयं पिप्पलीमूलं विडङ्गानां चतुष्टयम् ।
अष्टौ मुशलिकाभागास्त्रिफलायाश्चतुष्टयम् ।
द्विगुणेन गुडेनैषां मोदकानिह कारयेत्

tritayaṃ pippalīmūlaṃ viḍaṅgānāṃ catuṣṭayam |
aṣṭau muśalikābhāgāstriphalāyāścatuṣṭayam |
dviguṇena guḍenaiṣāṃ modakāniha kārayet

तद्भक्षणमजीर्णं हि पाण्डुरोगञ्ज कामलम् ।
अतीसारांश्च मन्दाग्निं प्लीहाञ्चैव निवारयेत्

tadbhakṣaṇamajīrṇaṃ hi pāṇḍurogañja kāmalam |
atīsārāṃśca mandāgniṃ plīhāñcaiva nivārayet

बिल्वाग्निमन्थः श्योनाकपाटलापारिभद्रकम् ।
प्रसारण्यश्वगन्धा च बृहती कण्टकारिका

bilvāgnimanthaḥ śyonākapāṭalāpāribhadrakam |
prasāraṇyaśvagandhā ca bṛhatī kaṇṭakārikā

बला चातिबला रास्ना श्वदंष्ट्रा च पुनर्नवा ।
एरण्डः शारिवा पर्णो गुडूची कपिकच्छुका

balā cātibalā rāsnā śvadaṃṣṭrā ca punarnavā |
eraṇḍaḥ śārivā parṇo guḍūcī kapikacchukā

एषां दशपलान्भागान्क्वाथयेत्सलिलेऽमले ।
तेन पादावशेषेण तैलपात्रे विपाचयेत्

eṣāṃ daśapalānbhāgānkvāthayetsalile'male |
tena pādāvaśeṣeṇa tailapātre vipācayet

आजं वा यदि गव्यं क्षीरं दत्त्वा चतुर्गुणम् ।
शतावरीं सैन्धवञ्च तैलतुल्यं प्रदापयेत्

ājaṃ vā yadi gavyaṃ kṣīraṃ dattvā caturguṇam |
śatāvarīṃ saindhavañca tailatulyaṃ pradāpayet

द्रव्याणियानि पेष्याणि तानि वक्ष्यामि तच्छृणु ।
शतपुष्पा देवदारुर्बला पर्णो वचागुरु

dravyāṇiyāni peṣyāṇi tāni vakṣyāmi tacchṛṇu |
śatapuṣpā devadārurbalā parṇo vacāguru

कुष्ठं मांसी सैन्धवञ्च पलमेकं पुनर्नवा ।
पाने नस्ये तथाभ्यङ्गे तैलमेतत्प्रदापयेत्

kuṣṭhaṃ māṃsī saindhavañca palamekaṃ punarnavā |
pāne nasye tathābhyaṅge tailametatpradāpayet

हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च गण्डमालाञ्च नाशयेत् ।
अपस्मारं वातरक्तं वपुष्मांश्च पुमान्भवेत्

hṛcchūlaṃ pārśvaśūlañca gaṇḍamālāñca nāśayet |
apasmāraṃ vātaraktaṃ vapuṣmāṃśca pumānbhavet

गर्भमश्वतरी विन्द्यात्किं पुनर्मानुषी हर ।
अश्वानां वातभग्नानां कुञ्जराणां नृणां तथा ।
तैलमेतत्प्रयोक्तव्यं सर्ववातविकारिणाम्

garbhamaśvatarī vindyātkiṃ punarmānuṣī hara |
aśvānāṃ vātabhagnānāṃ kuñjarāṇāṃ nṛṇāṃ tathā |
tailametatprayoktavyaṃ sarvavātavikāriṇām

हिङ्गुतुम्बुरुशुण्ठीभिः सिद्धं तैलन्तु सार्षपम् ।
एतद्धि पुरणं श्रेष्ठं कर्णशूलापहं परम्

hiṅgutumburuśuṇṭhībhiḥ siddhaṃ tailantu sārṣapam |
etaddhi puraṇaṃ śreṣṭhaṃ karṇaśūlāpahaṃ param

शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् ।
तक्रं चतुर्गुणं दद्यात्तैलमेतद्विपाचयेत्

śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāro hiṅgulanāgaram |
takraṃ caturguṇaṃ dadyāttailametadvipācayet

बाधिर्यं कर्णशूलञ्च पूयस्त्रावञ्च कर्णयोः ।
क्रिमयश्च विनश्यन्ति तैलस्यास्य प्रपूरणात्

bādhiryaṃ karṇaśūlañca pūyastrāvañca karṇayoḥ |
krimayaśca vinaśyanti tailasyāsya prapūraṇāt

शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् ।
शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारुशिग्रुरसाञ्जनम्

śuṣkamūlakaśuṇṭhīnāṃ kṣāro hiṅgulanāgaram |
śatapuṣpā vacā kuṣṭhaṃ dāruśigrurasāñjanam

सौवर्चलं यवक्षारं सामुद्रं सैन्धवं तथा ।
ग्रन्थिकं विडमुस्तं च मधु शुक्तं चतुर्गुणम्

sauvarcalaṃ yavakṣāraṃ sāmudraṃ saindhavaṃ tathā |
granthikaṃ viḍamustaṃ ca madhu śuktaṃ caturguṇam

मातुलुङ्गरसश्चैव कदलीरस एव च ।
तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलापहं परम्

mātuluṅgarasaścaiva kadalīrasa eva ca |
tailamebhirvipaktavyaṃ karṇaśūlāpahaṃ param

बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्त्रावश्च दारुणम् ।
पूरणादस्य तैलस्य क्रिमयः कर्णयोर्हर

bādhiryaṃ karṇanādaśca pūyastrāvaśca dāruṇam |
pūraṇādasya tailasya krimayaḥ karṇayorhara

सद्यो विनाशमायान्ति शशाङ्ककृतशेखर ।
क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तमलापहम्

sadyo vināśamāyānti śaśāṅkakṛtaśekhara |
kṣāratailamidaṃ śreṣṭhaṃ mukhadantamalāpaham

चन्दनं कुङ्कुमं मांसी कर्पूरं जातिपत्रिका ।
जातीकङ्कोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च

candanaṃ kuṅkumaṃ māṃsī karpūraṃ jātipatrikā |
jātīkaṅkolapūgānāṃ lavaṅgasya phalāni ca

अगुरूणि च कस्तूरी कुष्ठं तगरपादिका ।
गोरोचना प्रियङ्गुश्च बला चैव तथा नखी

agurūṇi ca kastūrī kuṣṭhaṃ tagarapādikā |
gorocanā priyaṅguśca balā caiva tathā nakhī

सरलं सप्तपर्णं च लाक्षा चामलकी तथा ।
तथा तु पद्मकं चैव ह्येतैस्तैलं प्रसाधयेत्

saralaṃ saptaparṇaṃ ca lākṣā cāmalakī tathā |
tathā tu padmakaṃ caiva hyetaistailaṃ prasādhayet

प्रस्वेदमलदुर्गन्धकण्डू कुष्ठहरं परम् ।
गच्छति स्त्रीशतं रुद्र बन्ध्यापि लभते सुतम्

prasvedamaladurgandhakaṇḍū kuṣṭhaharaṃ param |
gacchati strīśataṃ rudra bandhyāpi labhate sutam

यवानी चित्रकं धान्यं त्र्यूषणं जीरकं तथा ।
सौवर्चलं विडगञ्च पिप्पलीमूलराजिकम्

yavānī citrakaṃ dhānyaṃ tryūṣaṇaṃ jīrakaṃ tathā |
sauvarcalaṃ viḍagañca pippalīmūlarājikam

एभिः पचेद्रघृतप्रस्थं जलप्रस्थाष्टसंयुतम् ।
तथार्ऽशोगुल्मश्वयथुं हन्ति वह्निं करोति वै

ebhiḥ pacedraghṛtaprasthaṃ jalaprasthāṣṭasaṃyutam |
tathār'śogulmaśvayathuṃ hanti vahniṃ karoti vai

मरिचं त्रिवृतं कुष्ठं हरितालं मनः शिला ।
देवदारु हरिद्रे द्वे कुष्ठं मांसी च चन्दनम्

maricaṃ trivṛtaṃ kuṣṭhaṃ haritālaṃ manaḥ śilā |
devadāru haridre dve kuṣṭhaṃ māṃsī ca candanam

विशाला करवीरञ्च अर्कक्षीरं शकृद्रसः ।
एषाञ्च कार्षिको भागो विषस्यार्धपलं भवेत्त्

viśālā karavīrañca arkakṣīraṃ śakṛdrasaḥ |
eṣāñca kārṣiko bhāgo viṣasyārdhapalaṃ bhavett

प्रस्थं सटुकतैलस्य गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् ।
मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मृद्वग्निना पचेत्

prasthaṃ saṭukatailasya gomūtre'ṣṭaguṇe pacet |
mṛtpātre lohapātre vā śanairmṛdvagninā pacet

पामा विचर्चिका चैव दद्रुर्विस्फोचकानिच ।
अभ्यङ्गेन प्रणश्यन्ति कोमलत्वञ्च जायते

pāmā vicarcikā caiva dadrurvisphocakānica |
abhyaṅgena praṇaśyanti komalatvañca jāyate

प्रभूतान्यपि श्वित्राणि तैलेनानेन मर्दयेत् ।
चिरोत्थितमपि श्वित्रं विनष्टं तत्क्षणाद्भवेत्

prabhūtānyapi śvitrāṇi tailenānena mardayet |
cirotthitamapi śvitraṃ vinaṣṭaṃ tatkṣaṇādbhavet

पटोलपत्रं कटुका मञ्जिष्ठा शारिवा निशा ।
जातीशमीनिम्बपत्रं मधुकं क्वथितं घृतम्

paṭolapatraṃ kaṭukā mañjiṣṭhā śārivā niśā |
jātīśamīnimbapatraṃ madhukaṃ kvathitaṃ ghṛtam

एभिर्लेपात्सयुररुजो व्रणा विस्त्राविणः शिव ।
शङ्खपुष्पी वचा सोमो ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चलाः

ebhirlepātsayurarujo vraṇā vistrāviṇaḥ śiva |
śaṅkhapuṣpī vacā somo brāhmī brahmasuvarcalāḥ

अभया च गुडूची च आटरूषकवाकुची ।
एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्

abhayā ca guḍūcī ca āṭarūṣakavākucī |
etairakṣasamairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet

कण्टकार्या रसप्रस्थं क्षीरप्रस्थसमन्वितम् ।
एतद्ब्राह्मीघृतं नाम स्मृतिमेधाकरं परम्

kaṇṭakāryā rasaprasthaṃ kṣīraprasthasamanvitam |
etadbrāhmīghṛtaṃ nāma smṛtimedhākaraṃ param

अग्निमन्थो वचा वासा पिप्पली मधु सैन्धवम् ।
सप्तरात्रप्रयोगेण किन्नरैरिव गीयते

agnimantho vacā vāsā pippalī madhu saindhavam |
saptarātraprayogeṇa kinnarairiva gīyate

अपामार्गः गुडूची च वचा कुष्ठं शतावरी ।
शङ्खपुष्पाभया साज्यं विडङ्गं भक्षितं समम् ।
त्रिभिर्दिनैर्नरं कुर्याद्ग्रन्थाष्टशतधारिणम्

apāmārgaḥ guḍūcī ca vacā kuṣṭhaṃ śatāvarī |
śaṅkhapuṣpābhayā sājyaṃ viḍaṅgaṃ bhakṣitaṃ samam |
tribhirdinairnaraṃ kuryādgranthāṣṭaśatadhāriṇam

अद्भिर्वा पयसाज्येन मासमेकन्तु सेविता ।
वचा कर्यान्नरं प्राज्ञं श्रुतिधारणसंयुतम्

adbhirvā payasājyena māsamekantu sevitā |
vacā karyānnaraṃ prājñaṃ śrutidhāraṇasaṃyutam

चन्द्रसूर्यग्रहे पीतं पलमेकं पयोऽन्वितम् ।
वचायास्तत्क्षणं कुर्यान्महाप्रज्ञायुतं नरम्

candrasūryagrahe pītaṃ palamekaṃ payo'nvitam |
vacāyāstatkṣaṇaṃ kuryānmahāprajñāyutaṃ naram

भूनिम्बनिम्बत्रिफलापर्पटैश्च शृतं जलम् ।
पटोलीमुस्तकाभ्याञ्च वासकेन च नाशयेत्

bhūnimbanimbatriphalāparpaṭaiśca śṛtaṃ jalam |
paṭolīmustakābhyāñca vāsakena ca nāśayet

विस्फोटकानि रक्तञ्च नात्र कार्या विचारणा ।
कतकस्य फलं शङ्खं सैन्धवं त्र्यूषणं वचा

visphoṭakāni raktañca nātra kāryā vicāraṇā |
katakasya phalaṃ śaṅkhaṃ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ vacā

फेनी रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनः शिला ।
एषां वर्तिर्हन्ति काचं तिमिरं पटलं तथा

phenī rasāñjanaṃ kṣaudraṃ viḍaṅgāni manaḥ śilā |
eṣāṃ vartirhanti kācaṃ timiraṃ paṭalaṃ tathā

प्रस्थद्वयं माषकस्य क्वाथश्च द्रोणमम्भसाम् ।
चतुर्भागावशेषेण तैलप्रस्थं विपाचयेत्

prasthadvayaṃ māṣakasya kvāthaśca droṇamambhasām |
caturbhāgāvaśeṣeṇa tailaprasthaṃ vipācayet

काञ्जिकस्याढकं दत्त्वा पिष्टान्येतानि दापयेत् ।
पुनर्नवा गोक्षुरकं सैन्धवं त्र्यूषणं वचा

kāñjikasyāḍhakaṃ dattvā piṣṭānyetāni dāpayet |
punarnavā gokṣurakaṃ saindhavaṃ tryūṣaṇaṃ vacā

लवणं सुरदारुश्च मञ्जिष्ठा कण्टकारिका ।
नस्यात्पानाद्धरत्येव कर्णशूलं सुदारुणम्

lavaṇaṃ suradāruśca mañjiṣṭhā kaṇṭakārikā |
nasyātpānāddharatyeva karṇaśūlaṃ sudāruṇam

बाधिर्यं सर्वरोगांश्च ह्यभ्यङ्गाच्च महेश्वर ।
पलद्वयं सैन्धवञ्च शुण्ठी चित्रकपञ्चकम्

bādhiryaṃ sarvarogāṃśca hyabhyaṅgācca maheśvara |
paladvayaṃ saindhavañca śuṇṭhī citrakapañcakam

सौवीरपञ्चप्रस्थं च तैलप्रस्थं पचेत्ततः ।
असृग्दरस्वरप्लीहासर्ववातविकारनुत्

sauvīrapañcaprasthaṃ ca tailaprasthaṃ pacettataḥ |
asṛgdarasvaraplīhāsarvavātavikāranut

उदुम्बरं वटं प्लक्षं जम्बूद्वयमथार्जुनम् ।
पिप्पली च कदम्बञ्च पलाशं लोध्रतिन्दुकम्

udumbaraṃ vaṭaṃ plakṣaṃ jambūdvayamathārjunam |
pippalī ca kadambañca palāśaṃ lodhratindukam

मधूकमाम्रसर्जञ्च बदरं पद्मकेशरम् ।
शिरीषबीजङ्कतकमेतत्क्वाथेन साधितम् ।
तैलं हन्ति व्रणांल्लेपाच्चिरकालभवानपि

madhūkamāmrasarjañca badaraṃ padmakeśaram |
śirīṣabījaṅkatakametatkvāthena sādhitam |
tailaṃ hanti vraṇāṃllepāccirakālabhavānapi