अध्याय 190: गण्डमाला, उदर और त्वचा के उपचार

अपराजिताया मूलञ्च गोमूत्रेण समन्वितम् ।
पीतञ्चाशु हरत्येव गण्डमालां न संशयः

aparājitāyā mūlañca gomūtreṇa samanvitam |
pītañcāśu haratyeva gaṇḍamālāṃ na saṃśayaḥ

अथेन्द्रवारुणीमूलं विधिना पीतमीश्वर ।
जिङ्गिण्यैरण्डकं रुद्र शूकशिम्ब्या समन्वितम् ।
शीतोदकञ्च तत्र्यस्तं बाहुग्रीवाव्यथां हरेत्

athendravāruṇīmūlaṃ vidhinā pītamīśvara |
jiṅgiṇyairaṇḍakaṃ rudra śūkaśimbyā samanvitam |
śītodakañca tatryastaṃ bāhugrīvāvyathāṃ haret

माहिषं नवनीतञ्च अश्वगन्धा च पिप्पली ।
वचा कुष्ठद्वयं लेपो लिङ्गस्रोतस्तनार्तिहृत्

māhiṣaṃ navanītañca aśvagandhā ca pippalī |
vacā kuṣṭhadvayaṃ lepo liṅgasrotastanārtihṛt

कुष्ठनागबलाचूर्णं नवनीतसमन्वितम् ।
तल्लेपो युवतीनाञ्च कुर्याद्वृत्तोजकौ शुभौ

kuṣṭhanāgabalācūrṇaṃ navanītasamanvitam |
tallepo yuvatīnāñca kuryādvṛttojakau śubhau

इन्द्रवारुणिकामूलं यस्य नाम्ना सुदूरतः ।
निः क्षिप्यते समुत्पाट्य तस्य प्लीहा विनश्यति

indravāruṇikāmūlaṃ yasya nāmnā sudūrataḥ |
niḥ kṣipyate samutpāṭya tasya plīhā vinaśyati

पुनर्नवायाः शुक्लाया मूलं तण्डुलवारिणा ।
पीतं विद्रधिनुत्स्याच्च नात्र कार्या विचारणा

punarnavāyāḥ śuklāyā mūlaṃ taṇḍulavāriṇā |
pītaṃ vidradhinutsyācca nātra kāryā vicāraṇā

कदलीदलक्षारन्तु पानीयेन प्रसाधितम् ।
तस्यादनाद्विनश्यन्ति उदरव्याधयोऽखिलाः

kadalīdalakṣārantu pānīyena prasādhitam |
tasyādanādvinaśyanti udaravyādhayo'khilāḥ

कदल्या मूलमादाय गुडाज्येन समन्वितम् ।
अग्निना साधितं जग्धमुदरस्थक्रिमीन्हरेत्

kadalyā mūlamādāya guḍājyena samanvitam |
agninā sādhitaṃ jagdhamudarasthakrimīnharet

नित्यं निम्बदलानाञ्च चूर्णमामलकस्य च ।
प्रत्यूषे भक्षयेच्चैव तस्य कुष्ठं विनश्यति

nityaṃ nimbadalānāñca cūrṇamāmalakasya ca |
pratyūṣe bhakṣayeccaiva tasya kuṣṭhaṃ vinaśyati

हरीतकीविडङ्गञ्च हरिद्रा सितसर्षपाः ।
सोमराजस्य मूलानि करञ्जस्य च रौन्धवम् ।
गोमूत्रपिष्टान्येतानि कुष्ठरोगहराणि वै

harītakīviḍaṅgañca haridrā sitasarṣapāḥ |
somarājasya mūlāni karañjasya ca raundhavam |
gomūtrapiṣṭānyetāni kuṣṭharogaharāṇi vai

एकश्च त्रिफलाभागस्तथा भागद्वयं शिवा ।
सोमराजस्य बीजानां जग्धं पथ्येन दद्रुनुत्

ekaśca triphalābhāgastathā bhāgadvayaṃ śivā |
somarājasya bījānāṃ jagdhaṃ pathyena dadrunut

अम्लतक्रं सगोमूत्रं क्वथितं लवणान्वितम् ।
कांस्यघृष्टं खरं लेपात्कुष्ठदद्रुविनाशनम्

amlatakraṃ sagomūtraṃ kvathitaṃ lavaṇānvitam |
kāṃsyaghṛṣṭaṃ kharaṃ lepātkuṣṭhadadruvināśanam

हरिद्रा हरितालश्च दूर्वागोमूत्रसैन्धवम् ।
अयं लेपो हन्ति दद्रुं पामानं च गरं तथा

haridrā haritālaśca dūrvāgomūtrasaindhavam |
ayaṃ lepo hanti dadruṃ pāmānaṃ ca garaṃ tathā

सोम राजस्य बीजानि नवनीतयुतानि च ।
मधुनास्वादितानि स्युः शुक्लकुष्ठहराणि वै ।
तक्रान्नपानतो रुद्र नात्र कार्या विचारणा

soma rājasya bījāni navanītayutāni ca |
madhunāsvāditāni syuḥ śuklakuṣṭhaharāṇi vai |
takrānnapānato rudra nātra kāryā vicāraṇā

श्वेतापरा जितामूलं वर्तितं चास्य वारिणा ।
तल्लेपो रुद्र मासेन शुक्लकुष्ठविनाशनः

śvetāparā jitāmūlaṃ vartitaṃ cāsya vāriṇā |
tallepo rudra māsena śuklakuṣṭhavināśanaḥ

माहिषं नवनीतञ्च सिन्दूरं समरीचकम् ।
पामा विलेपनान्नश्येद्दुर्नामा वृषभध्वज

māhiṣaṃ navanītañca sindūraṃ samarīcakam |
pāmā vilepanānnaśyeddurnāmā vṛṣabhadhvaja

विशुष्कगाम्भारीमूलं पक्वं क्षीरेण संयुतम् ।
भक्षितं शुक्लपित्तस्य विनाशकरमीश्वर

viśuṣkagāmbhārīmūlaṃ pakvaṃ kṣīreṇa saṃyutam |
bhakṣitaṃ śuklapittasya vināśakaramīśvara

मूलकस्य तु बीजानि ह्यपा मार्गरसेन वै ।
पिष्टानि तेन लेपेन सिध्मकं रुद्र नश्यति

mūlakasya tu bījāni hyapā mārgarasena vai |
piṣṭāni tena lepena sidhmakaṃ rudra naśyati

कदलीक्षारसंयुक्तहरिद्रा सिध्मकापहा ।
रम्भापामार्गयोः क्षार एरण्डेन विमिश्रितः ।
तदभ्यङ्गान्महादेव सद्यः सिध्म विनश्यति

kadalīkṣārasaṃyuktaharidrā sidhmakāpahā |
rambhāpāmārgayoḥ kṣāra eraṇḍena vimiśritaḥ |
tadabhyaṅgānmahādeva sadyaḥ sidhma vinaśyati

कूष्माण्डनालक्षारश्च सगोमूत्रश्च तत्त्वतः ।
जलपिष्टा हरिद्रा च सिद्धा मन्दानलेनहि

kūṣmāṇḍanālakṣāraśca sagomūtraśca tattvataḥ |
jalapiṣṭā haridrā ca siddhā mandānalenahi

माहिषेण पुरीषेण वेष्टिता वृषभध्वज ।
अस्या उद्वर्तनं कुर्यादङ्गसौष्ठवमीश्वर

māhiṣeṇa purīṣeṇa veṣṭitā vṛṣabhadhvaja |
asyā udvartanaṃ kuryādaṅgasauṣṭhavamīśvara

तिलसर्षपसंयुक्तं हरिद्राद्वयकुष्ठकम् ।
तेनोद्वर्तितदेहः स्याद्दुर्गन्धः सुरभिः पुमान्

tilasarṣapasaṃyuktaṃ haridrādvayakuṣṭhakam |
tenodvartitadehaḥ syāddurgandhaḥ surabhiḥ pumān

मनोहरश्चानुदिनं दूर्वाणां काकजङ्घाया ।
अर्जुनस्य तु पुष्पाणि जम्बूपत्रयुतानि च ।
सलोध्राणि च तल्लेपो देहदुर्गन्धतां हरेत्

manoharaścānudinaṃ dūrvāṇāṃ kākajaṅghāyā |
arjunasya tu puṣpāṇi jambūpatrayutāni ca |
salodhrāṇi ca tallepo dehadurgandhatāṃ haret

युक्तं लोध्रभवैर्नोरैश्चूर्णन्तु कनकस्य च ।
तेनोद्वर्तितदेहस्य न स्याद्ग्रीष्मप्रबाधिका

yuktaṃ lodhrabhavairnoraiścūrṇantu kanakasya ca |
tenodvartitadehasya na syādgrīṣmaprabādhikā

दुग्धेनोषसि सेकश्च घर्मदोषश्च नश्यति ।
काकजङ्घोद्वर्तनन्तु ह्यङ्गरागकरं भवेत्

dugdhenoṣasi sekaśca gharmadoṣaśca naśyati |
kākajaṅghodvartanantu hyaṅgarāgakaraṃ bhavet

मधुयष्टी शर्करा च वासकस्य रसो मधु ।
एतत्पीतं रक्तपित्तकामलापाण्डुरोगनुत्

madhuyaṣṭī śarkarā ca vāsakasya raso madhu |
etatpītaṃ raktapittakāmalāpāṇḍuroganut

रक्तपित्तं हरेत्पीतो वासकस्य रसो मधु ।
प्रातः काले तोयपानात्पीनसं दारुणं हरेत्

raktapittaṃ haretpīto vāsakasya raso madhu |
prātaḥ kāle toyapānātpīnasaṃ dāruṇaṃ haret

बिभीतकस्य वै चूर्णं पिप्पल्याः सैन्धवस्य च ।
पीतं सकाञ्जिकं हन्ति स्वरभेदं महेश्वर

bibhītakasya vai cūrṇaṃ pippalyāḥ saindhavasya ca |
pītaṃ sakāñjikaṃ hanti svarabhedaṃ maheśvara

चूर्णमामलकं सेव्यं पीतं गव्यपयोऽन्वितम् ।
मनः शिला बलामूलं कोलपण च गुग्गुलुः

cūrṇamāmalakaṃ sevyaṃ pītaṃ gavyapayo'nvitam |
manaḥ śilā balāmūlaṃ kolapaṇa ca gugguluḥ

जातिपत्रं कोलपत्रं तथा चैव मनः शिला ।
एभिश्चैव कृता वर्तिर्बदर्यग्नौ महेश्वर ।
धूमपानं कासहरं नात्र कार्या विचारणा

jātipatraṃ kolapatraṃ tathā caiva manaḥ śilā |
ebhiścaiva kṛtā vartirbadaryagnau maheśvara |
dhūmapānaṃ kāsaharaṃ nātra kāryā vicāraṇā

त्रिफलापिप्पलीचूर्णं भक्षितं मधुनायुतम् ।
भोजनादौ हि समधु पिपासाज्व
रितं हरेत्

triphalāpippalīcūrṇaṃ bhakṣitaṃ madhunāyutam |
bhojanādau hi samadhu pipāsājva
ritaṃ haret

बिल्वमूलञ्च समधुगुडूचीक्वथितं जलम् ।
पीतं हरेच्च त्रिवधं छर्दिं नैवात्रसंशयः ।
पीता दूर्वा छर्दिनुत्स्यात्पिष्टातण्डुलवारिणा

bilvamūlañca samadhuguḍūcīkvathitaṃ jalam |
pītaṃ harecca trivadhaṃ chardiṃ naivātrasaṃśayaḥ |
pītā dūrvā chardinutsyātpiṣṭātaṇḍulavāriṇā